सवाई माधवराव पेशवा

 

सवाई माधवराव पेशवा

(१८ एप्रिल १७७४–२७ ऑक्टोबर १७९५). मराठेशाहीच्या पडत्या काळातील बाल पेशवा, बाळाजी बाजीरावच्या खून झालेल्या नारायणराव या मुलाचा गंगाबाई या पत्नीपासून पुरंदर किल्ल्यावर मरणोत्तर जन्माला आलेला मुलगा. त्याचे बालपण पुरंदर किल्ल्यावर लष्करी बंदोबस्तात गेले. त्यामुळे राज्यकर्त्यास योग्य असे शिक्षण त्याला मिळाले नाही. पेशव्या लढविण्याची जबाबदारी कारभाऱ्यांवर म्हणजे नाना फडणिसादींवर आली. साहजिकच लिहिणे-वाचणे, हिशेब ठेवणे, घोड्यावर बसणे, कसरत करणे याचे जुजबी शिक्षण त्यास मिळाले; पण शहाण्यासुरत्या मुत्सद्यी माणसांच्या गाठीभेठी, राजकारण्याच्या वाटाघाटी, लष्करी मोहिम यांपासून पेशवा वंचित राहिला. त्यांच्या वयाच्या तिसऱ्या वर्षी आई गंगाबाई मरण पावली. त्यामुळे त्यास खास मायेचे कोणीच उरले नाही. पेशवाईच्या उत्तरकाळात गृहकलहामुळे निर्माण झालेल्या चमत्कारिक वेळी जन्म झाल्यामुळे या बाल पेशव्या संबंधी मराठी राज्याच्या अपेक्षा उंचावल्या. कर्तबगार चुलता थोरला माधवराव यापेक्षा मोठी कामगिरी याच्या हातून पार पडेल, या भावनेने त्यास सवाई माधवराव हे नाव प्राप्त झाले. जन्मानंतर चाळीस दिवसांनी २८ मे १७७४ रोजी त्यास सातारच्या छत्रपतींकडून पेशवाईची वस्त्रे मिळाली. काही दगाफटका होऊ नये, म्हणून माधवरावास पुरंदर किल्ल्यावर ठेवण्यात आले. त्यानंतर कुणबिणी, नोकरचाकर, पाणक्ये, भटभिक्षुक, कारकूनअशा मंडळींच्या सहवासात पेशवा वाढला. पाच वर्षानंतरच पुरंदरची थंड हवा सोसेना म्हणून पेशव्यासह सर्व मंडळी पुण्यास आली. १० फेब्रुवारी १७८३ रोजी थत्ते कुटुंबातील रमाबाई या (मृत्यू १७९३) मुलीशी त्याचे थाटाने पहिले लग्न करण्यात आले. यानंतर गणेश वि. गोखले यांच्या यशोदाबाई या मुलीशी दुसरे लग्न झाले. पुण्याच्या शनिवारवाड्यात, श्रावण मासातील सण, दक्षिणा वाटप, गणपती उत्सव, दसरा, होळी आदी सण आणि वाड्यातील भोजने यांत पेशव्याचे जीवन व्यतीत होत होते. पुणे-नासिक-वाई-सातारा या परिसरा पलीकडे त्याचा प्रवास झाला नाही.त्याची आजी गोपिकाबाई हिने पेशवा सवाई माधवराव नासिकास आला असता, नानास पत्र लिहिले की, ‘हे मूल सदा लहान माणसात वावरते. बाहेरील जगाशी त्याचा संबंध नाही. हे शहाणे कसे होणार?’सवाई माधवरावच्या वेळी पहिले इंग्रज-मराठे युद्ध (१७७४–८२), टिपूशी युद्ध (१७८६–८७), टिपूविरुद्ध केलेली श्रीरंगपट्टणची इंग्रज निजामासह संयुक्त मोहीम (१७९०–९२), खर्ड्याचे युद्ध (१७९५), पाटीलबाबा शिंदे यांनी मोगल बादशाही ताब्यात घेऊन उत्तरेकडील राजेरजवाडे आणि मुस्लिम संस्थानिक यांशी केलेली युध्दे (१७८४–१७९१) असे अनेक युद्धप्रसंग घडले आणि मराठ्यांनी अखिल हिंदुस्थानात पुन्हा नावलौकिक मिळविला; पणखर्ड्याचे युद्ध वगळता इतर घटना पेशव्यास फारशा समजल्या की नाही याविषयी शंका आहे. पेशव्यांच्या दरबारात आलेल्या चार्ल्स मॅलेट या इंग्रज वकिलाने सवाई माधवराव विषयी अनेक तपशीलवार गोष्टी लिहून ठेवल्या आहेत. त्यावरून त्याची शरीरयष्टी, स्वभाव आणि वर्तन यांवर प्रकाश पडतो.

महादजी शिंदे-पाटीलबाबा १७९२ मध्ये महाराष्ट्रात आले. या मुक्कामात त्यांनी माधवरावास मानमरातब, मेजवान्या, पानसुपाऱ्या केल्या; स्वारी शिकारीला बरोबर घेतले व धनीपणाचा हक्क बजाविण्या विषयी सांगितले. तेव्हापासून पेशव्यास परिस्थितीचा विशेषतः परावलं बित्वाचा उलगडा झाला. खर्ड्याच्या मोहिमेवरून पेशवा १७९५ मध्ये परत आला.(दुसरा) बाजीराव रघुनाथ जुन्नर येथे कैदेत होता. त्याने पेशव्याशी गुप्तपणे पत्रव्यवहार सुरु केला होता. नाना फडणिसाने तो पत्रव्यवहार पकडून पेशव्यास शरमिंदे केले. यावेळी कारभाऱ्याने आपल्याला कसलीही मोकळीक देऊ नये, याची त्यास खंत वाटू लागली. त्यात तापाने तो आजारी पडला. दसऱ्याचा समारंभ कसाबसा पार पडला सवाई माधवराव २५ ऑक्टोबर १७९५ रोजी तापाच्या भरात त्याने शनिवार वाड्याच्या दुसऱ्या मजल्यावरुन खाली कारंज्यावर उडी टाकली व २७ ऑक्टोबर रोजी संध्याकाळी तो मरण पावला.

सवाई माधवराव स्वतः कर्तबगार वा सुज्ञ नव्हता, तरी त्याच्या अस्तित्वाने मराठ्यांची सत्ता एकवटून राहिली होती. त्याच्या मृत्यूनंतर पेशवाईत परस्परातील हेवेदावे, वैयक्तिक स्वार्थ आणि सत्तेसाठी रस्सीखेच सुरु झाली व विघटनवादी प्रवृत्तीला ऊत आला. त्यानंतर २०-२२ वर्षांत इंग्रजांनी मराठ्यांची सत्ता नष्ट केली.

नरवीर सुभेदार जयाप्पा शिंदे

 नरवीर सुभेदार जयाप्पा शिंदे

वैरी युध्दासी आला आणि तूं रडतोंस

हें क्षात्रधर्मांस उचित कांय

आतां मजलां काही होत नाही

तुम्हीं शत्रूचा परांभव करांवा

- नरवीर जयाप्पा शिंदे.

रणमैदानात मुकाबला करता न येणार्‍या बिजेसिंगाने जयाप्पाचा काटा काढण्यासाठी वकीलांबरोबर आलेल्या मारेकर्‍यांमार्फत जयाप्पांचा खून करण्याची गुप्त कपटी योजना आखली. राणोजी शिंदे यांचे जेष्ठ सुपुत्र नरवीर जयाप्पा शिंदे यांवर बिजेसिंगाने मारेकरी घातले. तीघा मारेकर्‍यांनी जयाप्पांच्या उदरात कट्यार खुपसली. जयाप्पा खाली कोसळले. आरडाओरडा ऐकून दत्ताजी शिंदे शामियान्यात आले. जेष्ठ बंधू रक्ताच्या थारोळ्यात अंतिम श्वास घेताना पाहून दत्ताजींचा धीर सुटला. ते शोक करू लागले. अशाही परिस्थितीत नरवीर जयाप्पांनी दत्ताजीस युध्दास प्रवृत्त करण्याचा प्रयत्न केला. अखेरीस जयाप्पांनी या ही अवस्थेत मराठा रक्त उसळवणारे खालील वक्तव्य केले..

वैरी युध्दासी आला आणि तूं रडतोंस

हें क्षात्रधर्मांस उचित कांय

आतां मजलां काही होत नाही

तुम्हीं शत्रूचा परांभव करांवा

या भयंकर चेतावण्याने प्रतिशोधाने पेटलेल्या दत्ताजींनी बिजेसिंगाच्या सैन्याचा सडकून पराभव केला. युध्द उरकल्यावर दत्ताजी परत जयाप्पांजवळ आले. परंतु वीरश्री जयाप्पांस अखेरचे वंदन करून मुक झाली होती. आणखी एक मराठ्याने स्वराज्याच्या यज्ञात पावन होऊन मोक्षमार्गाकडे प्रस्थान केले होते.

शिंदे घराणे म्हणजे मराठा साम्राज्याचा एक मजबूत आधारस्तंभ. लाख संकटे आली तरी छातीचा कोट करून मराठा साम्राज्याच्या भोवती उभी राहणारी अभेद्य तटबंदीच.. मराठा राज्यासाठी शिंदे घराण्याच्या योगदानाचे मोजमाप करणे हे केवळ अशक्य आहे.

शतशः नमन

संदर्भ -

आलिजाबहाद्दर माधवराव शिंदे यांचा संग्रह.

शिंदेशाहीची साधने.

बिकानेर दप्तर

अप्रकाशित खाजगी कागदपत्र संग्रह.

#सरदार_बापूजीराव_शिंदे पिंगोरीकर

 #अपरिचित

#सरदार_बापूजीराव_शिंदे पिंगोरीकर

महादजी शिंदेंच्या पदरी असलेले फिरंगोजी शिंदे हे पुरंदर तालुक्यातील पिंगोरी गावचे पाटील,शिंदेशाहीच्या सोबत ते उत्तर हिंदुस्थानात आले,मराठा साम्राज्य विस्तारासाठी अमूल्य कामगिरी वाजविली पण इतिहासाने जी दाद दयायला हवी होती ती दिली गेली नाही,फिरंगोजी शिंदे व त्यांच्या वरसदारांचा इतिहास हा अज्ञातच राहिला,

फिरंगोजीरावांना खंडेराव आणि विठोजीराव हे दोन पुत्र होते,खंडेराव आणि फिरंगोजी एका लढाई मध्ये मारले गेले,पुढे विठोजीरावांना सरदारकी मिळाली,सीतामहू येथे ते शिंदेशाहीच्या वतीने कर वसूल करत,याच ठिकाणी त्यांचा मृत्यू झाला,त्या ठिकाणी त्यांची छत्री समाधी उभारण्यात आली,

विठोजीरावांना बापूजीराव,गमाजीराव,आणि खंडेराव असे तीन पुत्र होते पुढे बापूजीराव आणि गमाजीरावांना सरदारकी मिळाली,दौलतरावांची मर्जी संपादन करून नावा रुपास आले ते बापूजीराव,बापूजीराव ही खासी असामी यांनी आपल्या तलवारीच्या जोरावर जबरदस्त राजस्थानाव वचक निर्माण केली,

मेवाड या ठिकाणी दौलतराव शिंदे यांनी अबूजी इंगळे आणि बापूजी यांना सुभेदार नेमले,लागलीज मेवाड ची 16 लक्षांची कर वसुली केली,१८०६ ते १८१७ पर्यंत ते राजस्थानातच होते,

राजस्थान मधील मेवाड,अजमेर जयपूर जोधापुर ही ठान्यांची कर वसुली प्रामुख्याने बापूजी करत,जयपूरकरच्या शासक जगतसिंह याने इंग्रज सेनापती लॉर्ड लेक यांच्याकडे दौलतरावांच्या विरोधात मदत मागितली होती याला वठणीवर आणण्यासाठी दौलतरावांनी कंबर कसली, १८०८ ते १८१० या तीन वर्षाचा काळात दौलतरावांनी जयपूरचा मुलुख जाळून पोळून उध्वस्त केला,

ही मोहीम आटपून दौलतराव ग्वाल्हेरला आले,बापूजीराव ही अजमेर येथेच तळ ठोकून होते,१८०८ ते१८१७ पर्यंत जयपूरवर स्वाऱ्या आणि खंडणी वसूल करण्यात कोणतीच कसूर ठेवली नाही,दौलतराव राजस्थान मधून निघून गेल्या नंतर जयपूरराजाकडून कर सुरूळीत भेटेल म्हणून दोन वर्षे वाट पाहिली,आणि नंतर सतत जयपूरवर आक्रमण केले,जयपूरकरांचा कालाकांकर आणि टोडारी या दोन ठिकाणी राजपूत सैन्याचा बापूजीरावांनी निर्णायक पराभव केला,

जयपुरकरांनी फूस जोधापुरच्या राणाल्या लावून दिली त्याने शिंदेशाहीचे वर्चस्व झुगारून देण्याचा प्रयत्न केला,या वेळी दौलतराव स्वकीयांचा बंड मोडण्यात व्यस्त होते याचा फायदा जोधापुरकर राणा घेऊ पहात होत पण तो सफशेल फेल गेला, जयपूरकर आणि जोधापुरकर सैन्याने संयुक्त आक्रमण केले पण त्याचा बिमोड बापूजीराव,लखबादादा लाड यांनी केला,व राजस्थानावर पुन्हा मराठयांचे वर्चस्व निर्माण झाले,

मध्य भारतातील रतलाम, सीतामऊ सैलाणा,भोपाल ही संस्थाने देखील१८१८पर्यंत शिंदे शाहीच्या पंजाखालीच होती,याची सुभेदारी बापूजीरावांना होती,यांनी आपल्या गावी असलेल्या पिंगलाई देवीचा जीर्णोद्धार केला असून प्रवेश द्वारा वर दरवाजा अर्पण केल्याचा शिलालेख असून ग्वाल्हेर दरबारातून पिंगोरीकर शिंदे साहेब यांना पालखी,छडी,घोडा आदी लवाजमा,खिलत देवून मान सन्मान करण्यात आला..!

मानाजी मोरे, गंगाधरपंत, वासुदेवपंत आणि रावजी सोमनाथ या बड्या कारभाऱ्यांना शंभूराजांनी कैद केले...

 २९ ऑक्टोबर १६८४ रोजी या कटात सामील असणारे

मानाजी मोरे, गंगाधरपंत, वासुदेवपंत आणि रावजी सोमनाथ या बड्या कारभाऱ्यांना शंभूराजांनी कैद केले...

जय भवानी...

जय शिवाजी..

जय संभाजीराजे..

२९ ऑक्टोबर १६८४ रोजी छत्रपती संभाजी महाराजांना जीवे मारण्याचा आणि स्वराज्याविरुद्ध फितुरी करण्याचा कट रचल्याच्या आरोपावरून मानाजी मोरे, गंगाधरपंत, वासुदेवपंत आणि राहुजी (रावजी) सोमनाथ या बड्या कारभाऱ्यांना कैद करण्यात आले होते. ऐतिहासिक 'जेधे शकावली' मध्ये या घटनेची स्पष्ट नोंद असून मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील हा एक अत्यंत संवेदनशील आणि महत्त्वाचा कालखंड मानला जातो...

१. अष्टप्रधान आणि कारभाऱ्यांमधील असंतोष:

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर (१६८०), सोयराबाई आणि काही ज्येष्ठ अष्टप्रधान मंडळातील मंत्र्यांनी संभाजी महाराजांऐवजी त्यांचे धाकटे भाऊ राजाराम महाराज यांना गादीवर बसवण्याचा प्रयत्न केला होता. संभाजी महाराजांनी हा कट उधळून लावला आणि ते छत्रपती झाले. गादीवर आल्यानंतर संभाजी महाराजांनी प्रशासकीय बाबींमध्ये आणि राजकारणात जुन्या कारभाऱ्यांपेक्षा आपले अत्यंत विश्वासू कवी कलश यांना महत्त्वाचे स्थान दिले. यामुळे शिवकाळातील अनेक जुने ज्येष्ठ कारभारी, देशमुख आणि अष्टप्रधान यांच्या मनात संभाजी महाराज आणि प्रामुख्याने कवी कलश यांच्याविषयी प्रचंड असंतोष आणि असूया निर्माण झाली होती...

२. औरंगजेबाचे कारस्थान आणि फितुरीचे जाळे:

१६८१ च्या सुमारास औरंगजेबाचा बंडखोर मुलगा शाहजादा अकबर संभाजी महाराजांना येऊन मिळाला. औरंगजेब स्वतः अफाट मुघल फौज घेऊन दक्षिणेत उतरला होता. मराठ्यांना सर्व बाजूंनी घेरण्याचा मुघलांचा प्रयत्न होता. अशा युद्धजन्य परिस्थितीत, अंतर्गत विरोधकांनी (ज्यामध्ये अनाजी दत्तो, सोयराबाईंचे काही जवळचे नातेवाईक आणि इतर कारभारी सामील होते) संभाजी महाराजांना कैदेत टाकण्याचा किंवा विषप्रयोग करून मारण्याचा पहिला मोठा कट रचला. हा कट संभाजी महाराजांनी मोडून काढला आणि त्यात प्रमुख असणाऱ्यांना हत्तीच्या पायी देऊन शिक्षा केली.

परंतु, या कारवाईनंतरही अंतर्गत गुप्त कारस्थाने पूर्णपणे थांबली नव्हती. कारभाऱ्यांमधील एक गट मुघल छत्रछायेखाली जाण्यास किंवा संभाजी महाराजांचे अधिकार कमी करण्यास उत्सुक होता...

३. १६८४ चा गुप्त कट आणि अटक

१६८४ च्या उत्तरार्धात स्वराज्यावर मुघलांचे संकट अधिक गडद झाले होते. याच काळात रायगडावर आणि स्वराज्याच्या अंतर्गत वर्तुळात पुन्हा एक मोठा कट शिजत असल्याची गुप्त माहिती संभाजी महाराजांच्या गुप्तहेर खात्याला मिळाली.

या कटामध्ये खालील प्रमुख व्यक्तींचे नाव समोर आले:

• मानाजी मोरे: जे स्वराज्यातील एक मोठे आणि नामांकित सरदार होते.

• गंगाधरपंत आणि वासुदेवपंत: जे प्रशासनातील अनुभवी मुत्सदी होते.

• राहुजी (रावजी) सोमनाथ: जे शिवकाळापासूनचे एक ज्येष्ठ कारभारी होते.

या सर्व बड्या आसामींनी एकत्र येऊन छत्रपती संभाजी महाराजांच्या विरोधात आणि स्वराज्याला हानी पोहोचवणारी एक गुप्त बैठक घेतली होती. या फितुरीची भणक लागताच, कोणतीही दयामाया न दाखवता २९ ऑक्टोबर १६८४ (कार्तिक शुद्ध द्वितीया) रोजी संभाजी महाराजांनी तातडीने आदेश काढून या चारही प्रमुख नेत्यांना साखळदंडात जकडून कैद केले...

कसबे रहिमतपूर येथील स्वार (घोडदळ) सैनिकांचा तपशील

 

कसबे रहिमतपूर येथील स्वार (घोडदळ) सैनिकांचा तपशील

कसबे रहिमतपूर येथील स्वार (घोडदळ) सैनिकांचा तपशील

मराठा साम्राज्याच्या रक्षणासाठी कसबे रहिमतपूर येथे एकूण २०० स्वार तैनात करण्यात आले होते. त्याचा सरदारनिहाय अधिकृत तपशील खालीलप्रमाणे:

सरदार / तुकडी स्वार संख्या

म्हैसाळकर शिंदे ५० स्वार

मळणगांवकर शिंदे ५० स्वार

कवटेंकर शिंदे २५ स्वार

तुकोजी घोरपडे देशिंगकर २५ स्वार

गायकवाड १५ स्वार

पागा मंगळवेढेकर १५ स्वार

कुमठेंकर घाटगे १० स्वार

डुबल १० स्वार

एकूण सैनिकांची संख्या २०० स्वार

*पत्रातील मुख्य ऐतिहासिक घडामोडी व आव्हाने*

*• सैनिकांची अनुपस्थिती*

: तैनात केलेल्या २०० स्वारांपैकी निम्मे सैनिक खर्चाअभावी चाकरीवर हजर नव्हते.

*• खर्चाची तीव्र टंचाई:*

रोजमरा (भत्ता) न मिळाल्यामुळे नाराज झालेले स्वार काम सोडून मिरजेकडे निघून जात होते.

*• तातडीचा बंदोबस्त:*

परिस्थिती बिघडू नये म्हणून जनार्दन रघुनाथ यांनी स्वतः पदरचे ५० ते ७५ रुपये देऊन सैनिकांना कसेबसे थांबवून ठेवले.

*• आर्थिक संकट:* गावात व्यापारी (उदमी) नव्हते आणि तो उत्पन्नाचा हंगाम नसल्यामुळे सरकारकडून तातडीने आर्थिक मदतीची व पुढील आज्ञेची मागणी करण्यात आली.

छत्रपती संभाजीराजेंच्या पराक्रमाची, कर्तृत्वाची व राजकारणाची यशोगाथा सातासमुद्रापार थेट लंडनपर्यंत

 २८ ऑक्टोबरच्या पत्रातील महत्त्वाचा मजकूर असा...

छत्रपती संभाजीराजेंच्या पराक्रमाची, कर्तृत्वाची व राजकारणाची यशोगाथा सातासमुद्रापार थेट लंडनपर्यंत जाऊन धडकली होती. म्हणूनच लंडन स्थित कंपनीचे मुख्यालय २८ ऑक्टोबर १६८५ च्या पत्राद्वारे आपल्या भारतीय अधिकार्यांना सुचना देते की,

“... it being our desire yt you should enter into a close confedaracy and friendship with Sombajee Rajah and maintain always a strict friendship with him, and then you need not fear either the anger of Mogul or ye Portuguese having Sombagee's country and his arms always to friend...'

यावरून संभाजी महाराजांनी आपल्या कर्तृत्वाचा पगडा कसा बसविला होता याचा थोडाही विचार केल्यास स्वार्थी लोकांनी दुष्टाव्याने त्यांच्या चरित्रावर कलंक चढविण्याचे जे प्रयत्न केले ते किती हीन वृत्तीचे होते याची सहज कल्पना करून घेता येते. असो. संभाजीराजे व इंग्रज याची मैत्री दृढ होऊन टिकली आणि त्यामुळे पश्चिम किनारा अल्प सायासाने सांभाळता आला...

सारांश, दक्षिणेतील राज्यांची मोगलाविरुद्ध एकजुट करण्यात संभाजी महाराजांस जरी तितकेसे यश येण्याची शक्यता नव्हती तरी त्यांनी प्रयत्न केले आणि त्या राज्यांना मोगला विरुद्ध भांडावयास लावले. तसे करिताना त्यांनी त्यास शक्य तितके साहाय्यही केले. दक्षिणेतील शाह्या अगदीच असंघटित असल्याने त्यांनी केवळ फितुराने आपले किल्ले मोगलाचे हवाली केले आणि किल्ल्याबाहेरील राज्यांवर हुकमत चालवील असा कोणी सरदार उमराव धीर धरून उभा राहिला नाही. कारण त्या राज्यांतील लोकांची समजुतच ही की राजा नाही तर राज्य नाही. संभाजी महाराजांच्या, पोर्तुगीजांच्या व इंग्रजांच्या राज्यात देशनिष्ठा किंवा राष्ट्रनिष्ठा बाणली असल्याने राजा असो वा नसो राज्यसंस्था अमर मानली गेली...

छत्रपती संभाजी महाराजांच्या राज्यातील संघटना, प्रजेला राजनिष्ठ आणि स्वामिनिष्ठ ठेवण्यात दाखविलेली तत्परता, सैन्याची तयारी व शिस्त, तशीच सैनिकांची निर्भयता व चपळाई, ऐन दुष्काळातही सैन्यासाठी ठेवलेल्या सामुग्रीची विपुलता वगैरे गोष्टी हिंदवी स्वराज्याच्या सामर्थ्याची जाणीव करून देत होत्या. सतत तीन चार वर्षे मोगलावर छापे घालून आपल्या साहसाने औरंगजेबाचा पाणउतारा करून शत्रुत उत्पन्न केलेली अनिश्चितता व भीति, आपल्या सैन्याचे नुकसान होऊ न देता गनिमी काव्याने मोगली हल्ल्यांचा केलेला प्रतिकार हे सर्व विक्रम दक्षिणेतील लोकांच्या मनातून मोगली सामर्थ्याची भीति दूर करित होते, तसेच त्यांना संभाजीराजांच्या कर्तृत्वावर व त्यांच्या शब्दावर विश्वास धरण्यास लावीत होते इतकेच नव्हे तर आदिलशाही व कुत्बशाही राज्यांत अंतःस्थ फूट नसती तर त्यांची राज्ये मोगलाला घेता आली नसती असे ती राज्ये गेल्यानंतरही मानणारे त्यांचेच सरदार उमराव होते. सारांश, हिंदवी स्वराज्याची शिवाजी महाराजांनी करू घातलेली संघटना संभाजीराजांच्या कारकीर्दीतील परचक्रापत्तीत अधिक दृढ झाली आणि या धकाधकीत तयार झालेली तरुण शूर वीर मंडळी राजापेक्षाही प्राणप्रतिष्ठित राज्यसंस्थेशी अधिक निष्ठेने वागून हिंदवी स्वराज्याची जोपासना करू शकली...

इतिहासचार्य : वा.सी.बेंद्रे.

――――――――――――

#छत्रपती #छत्रपती_संभाजी_महाराज

#इतिहासकर्ते_मरहट्टे #इतिहासाच्या_पाऊलखुणा

#इतिहासचार्य #वासुदेव_सीताराम_बेंद्रे

माने सरकार घराणे, बेडग (वंशावळ)

 

माने सरकार घराणे, बेडग (वंशावळ)

मूळ पुरुष आणि मुख्य वंशज१. मालजी माने सरकार (मूळ पुरुष)

पत्नी: मातोश्री लक्ष्मीबाईसाहेब

(साधारण १७५० च्या दशकात म्हसवड हुन खुजगाव येथे स्थायिक झालेल्या माने देशमुख घराण्यातून बेडग येथे स्थायिक झाले.)

(मुलगा)२. तुकाराम मालजी माने

(साधारण १७८०-१८१०)

पत्नी: काशीबाईसाहेब

(मुलगा)३. धोंडीराम तुकाराम माने(साधारण १८१०-१८४०)

पत्नी १: गंगाबाईसाहेब

२: चंद्राबाईसाहेब

(धोंडीराम माने यांना दोन मुले होते: सिद्धू माने आणि नायकू माने)

धोंडीराम तुकाराम माने यांच्यानंतर घराण्याच्या दोन शाखा पडतात:

शाखा १) : सिद्धू धोंडीराम माने यांचे घराणे

सिद्धू धोंडीराम माने(साधारण १८४०-१८७०)

पत्नी: भागुबाईसाहेब

(यांना दोन मुले होती: तुकाराम सिद्धू माने आणि मारुती सिद्धू माने

तुकाराम सिद्धू माने यांचे कुटुंब

पत्नी - मताबाईसाहेब माहेर : जाधव ( हुडकले ) बेडग ( बाळंतपणात मृत्यू )

मुले

१) मकाजी ( लहानपणी मयत )

२) रामचंद्र

३) शिवाजी

४) निवृत्ती

मुलगी : चंपाबाईसाहेब (सासर: भोसले: पायप्पाची वाडी )

१) मारुती सिद्धू माने यांचे कुटुंब

पत्नी: हौसाबाईसाहेब

सासर - नावरसवाडी ( चव्हाण )

मुले

१) शंकर

२) पांडुरंग

३) यशवंत

मुली

१) फुलाबाईसाहेब सासर : कळके ( कवठे एकंद, स्वातंत्र्य सैनिक )

२) बबू ताईसाहेब

सासर : खामकर ( भोसे )

शाखा २:

नायकू धोंडीराम माने यांचे घराणे

नायकू धोंडीराम माने (लहान भाऊ)

नायकू माने यांना १ मुलगा होता 2 मुली

पत्नी: शारदाबाईसाहेब

मुली :

१) विठाबाईसाहेब( सासर :चव्हाण( रेंदाळ )

२) काशीबाईसाहेब ( सासर : मोरे ( हिंगणगाव )

धोंडिबा नायकू माने

पत्नी: बनुताईसाहेब( सासर : सोनी )

मुले

१) ज्ञानोबा ( अविवाहित मयत )

२) आण्णाप्पा

३) विलास

४) बाबुराव

५) दादासाहेब

६) भाऊसाहेब

७) बापूसाहेब

मुली :

१) राजाक्का : सासर : सांगलवाडी (पाटील)

२) गोदावरी: सासर : पाटील (नागाव)