इतिहासात अशी काही युद्धे आहेत ज्यांनी केवळ भारतातच नव्हे, तर संपूर्ण जगातील लष्करी अभ्यासकांचे लक्ष वेधून घेतले. त्यापैकी एक म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे प्रतापगडावरील अफझलखानवध आणि दुसरे म्हणजे थोरले
बाजीराव पेशव्यांचे पालखेडचे युद्ध. या दोन्ही लढायांमध्ये एक समान धागा दिसतो—युद्ध शत्रूच्या अटींवर नव्हे, तर स्वतःच्या निवडलेल्या रणभूमीवर लढणे.
माझ्या मते, थोरले बाजीराव पेशवे हे मराठा साम्राज्यातील सर्वश्रेष्ठ सेनानींपैकी एक होते. त्यांनी आपल्या संपूर्ण कारकिर्दीत एकही युद्ध गमावले नाही. मर्यादित सैन्य, अपुरी रसद, अंतर्गत विरोध आणि प्रतिकूल राजकीय परिस्थिती असतानाही त्यांनी केवळ रणनीती, वेग आणि भूगोलाच्या अचूक अभ्यासाच्या बळावर विजय मिळवले.
एक म्हण आहे—"युद्ध कुठे लढायचे हे ज्याने ठरवले, त्याने अर्धे युद्ध आधीच जिंकले." छत्रपती शिवाजी महाराजांनी प्रतापगड, उंबरखिंड किंवा शाहिस्तेखानावरील धाड यांसारख्या मोहिमांमध्ये शत्रूला आपल्या निवडलेल्या रणभूमीवर खेचून आणले. थोरल्या बाजीरावांनीही हेच तंत्र अधिक व्यापक स्वरूपात वापरले.
इ.स. १७२० मध्ये केवळ वीस वर्षांच्या वयात बाजीरावांनी पेशवेपद स्वीकारले. त्यावेळी त्यांना अंतर्गत विरोधाचा सामना करावा लागत होता. दक्षिणेत निजाम-उल-मुल्क आसफजाह स्वतंत्र सत्ता उभारण्याच्या प्रयत्नात होता. दिल्लीतील राजकारण अस्थिर होते, तर कोल्हापूरचे संभाजी द्वितीय आणि काही मराठा सरदारही विरोधात होते. अशा प्रतिकूल परिस्थितीत बाजीरावांनी स्वतःची युद्धनीती सिद्ध केली.
इ.स. १७२७ मध्ये त्यांनी निजामाविरुद्ध मोहीम सुरू केली. जालना, खानदेश आणि बुरहानपूर परिसरात धडक कारवाया करून त्यांनी निजामाला सतत अस्वस्थ ठेवले. बाजीराव पुण्यापासून दूर असल्याची संधी साधून निजामाने पुण्यावर चढाई केली. पण बाजीरावांनी थेट सामना करण्याऐवजी त्याला सतत धावपळीत ठेवले.
निजामाच्या सैन्याकडे जड तोफखाना, हत्ती, मोठा रसद ताफा आणि हजारो सैनिक होते. त्यामुळे त्यांची हालचाल मंद होती. याउलट मराठा घोडदळ हलके, वेगवान आणि चपळ होते. बाजीरावांनी याच वेगाला आपले सर्वात प्रभावी शस्त्र बनवले. ते सतत दिशा बदलत राहिले, कधी औरंगाबादकडे तर कधी खानदेश, बुरहानपूर आणि गुजरातच्या दिशेने कूच करत राहिले. त्यामुळे निजामाचा पाठलाग सुरूच राहिला, पण निर्णायक युद्ध त्याला मिळाले नाही.
शेवटी बाजीरावांनी पालखेड परिसराची निवड केली. नदीचा भूगोल आपल्या बाजूने वापरत त्यांनी छावणी अशा ठिकाणी उभारली की पाण्याचे स्रोत मराठ्यांच्या ताब्यात राहिले. निजामाचे सैन्य पाण्याअभावी अडकले. रसद खंडित झाली, अन्न व पाण्याची टंचाई निर्माण झाली, सैन्याचे मनोबल खचले. अशा वेळी बाजीरावांनी दुसऱ्या बाजूनेही दबाव वाढवला. थेट मोठी लढाई न लढताच निजाम पूर्णपणे कोंडीत सापडला.
अखेर ६ मार्च १७२८ रोजी मुंगी-शेवगाव येथे तह झाला. मराठ्यांच्या चौथाई आणि सरदेशमुखीच्या हक्कांना मान्यता मिळाली, शाहू महाराजांचा अधिकार स्वीकारला गेला आणि निजामाला माघार घ्यावी लागली. या विजयानंतर काही काळ दक्षिणेत मराठ्यांचे वर्चस्व निर्विवाद झाले.
या लढाईचे महत्त्व इतके मोठे आहे की दुसऱ्या महायुद्धातील नामवंत सेनानी Field Marshal Bernard Law Montgomery यांनी त्यांच्या A Concise History of Warfare या ग्रंथात पालखेडच्या मोहिमेचा जगातील उत्कृष्ट लष्करी मोहिमांपैकी एक म्हणून उल्लेख केला आहे. वेगवान घोडदळ, भूगोलाचा अचूक वापर, रसद व्यवस्थेवर प्रहार आणि थेट युद्ध टाळून शत्रूला शरण आणणे—या सर्व बाबी आजही Mobile Warfare आणि Maneuver Warfare चे उत्कृष्ट उदाहरण मानल्या जातात.
थोरले बाजीराव पेशव्यांनी सिद्ध करून दाखवले की युद्ध जिंकण्यासाठी केवळ मोठे सैन्य किंवा शक्तिशाली तोफखाना पुरेसा नसतो. योग्य नियोजन, भूगोलाचे ज्ञान, वेग, रसद नियंत्रण आणि अचूक रणनीती यांच्या बळावरही प्रबळ शत्रूचा पराभव करता येतो. म्हणूनच पालखेडची लढाई ही केवळ मराठ्यांचा विजय नसून जगाच्या लष्करी इतिहासातील एक अजरामर रणनीतिक विजय मानली जाते.
संदर्भ :
A Concise History of Warfare – Field Marshal Bernard Law Montgomery
मराठी रियासत – गो. स. सरदेसाई
मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने – वि. का. राजवाडे
