अटकेपार झेंडे रोवणारे मराठा सरदार – सिंधूपार मराठा सामर्थ्याचा सुवर्णअध्याय
मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील इ.स. १७५८ हे वर्ष अभिमानाने स्मरणात ठेवले जाते. याच वर्षी मराठा सैन्याने पंजाब जिंकून अटक (आजचा पाकिस्तान) येथील किल्ल्यावर भगवा फडकावला. "अटकेपार झेंडे रोवले" ही म्हण याच ऐतिहासिक घटनेतून उदयास आली. हा केवळ एका किल्ल्याचा विजय नव्हता, तर मराठा साम्राज्याच्या लष्करी सामर्थ्याचा, दूरदृष्टीचा आणि अखिल भारतीय प्रभावाचा सर्वोच्च क्षण होता.
या अभूतपूर्व मोहिमेचे प्रमुख नेतृत्व रघुनाथराव पेशवे (राघोबादादा) यांच्याकडे होते. अहमदशाह अब्दालीने उत्तर भारतावर केलेल्या आक्रमणांनंतर पंजाब पुन्हा जिंकण्याचा निर्णय मराठ्यांनी घेतला. रघुनाथरावांनी उत्तर भारतात मोठी मोहीम उभारून दिल्ली, सरहिंद आणि पंजाबवर मराठ्यांचे वर्चस्व प्रस्थापित केले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सैन्याने अफगाण सत्तेला मोठा धक्का दिला.
या मोहिमेतील सर्वात पराक्रमी सेनानी म्हणजे तुकोजीराव होळकर. मल्हारराव होळकरांचे विश्वासू सहकारी म्हणून त्यांनी पंजाब मोहिमेत मोठे योगदान दिले. वेगवान घोडदळाच्या साहाय्याने त्यांनी शत्रूच्या फौजांचा पाठलाग केला आणि पंजाबमध्ये मराठ्यांचे नियंत्रण मजबूत केले.
साबाजी शिंदे (साबाजीराव शिंदे) हे अटकेच्या विजयाशी सर्वाधिक जोडले जाणारे नाव आहे. उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांनुसार, १४ जुलै १७५८ रोजी अटक किल्ल्यावर मराठा सैन्याचा ताबा मिळाल्यानंतर साबाजी शिंदे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा निशाण फडकविण्यात आले. त्यामुळे "अटकेपार भगवा फडकवणारे सरदार" म्हणून त्यांचे नाव इतिहासात विशेष गौरवाने घेतले जाते.
तुकोजी होळकर आणि साबाजी शिंदे यांच्याबरोबरच गोपाळराव बर्वे यांनीही पंजाब मोहिमेत महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांनी स्थानिक प्रशासन उभे करणे, रसद व्यवस्थापन आणि जिंकलेल्या प्रदेशांवर नियंत्रण राखणे यासाठी मोठे योगदान दिले.
या मोहिमेत मराठ्यांना पंजाबमधील शीख मिसलांचे सहकार्यही लाभले. विशेषतः अदीना बेग खान याच्याशी झालेल्या करारामुळे मराठा सैन्याला पंजाबमध्ये पुढे जाणे सोपे झाले. तथापि, अटक किल्ला जिंकण्याचे श्रेय मराठा सैन्याच्या लष्करी कारवाईलाच दिले जाते.
मल्हारराव होळकर हे या काळातील मराठा साम्राज्याचे सर्वात अनुभवी सेनानी होते. जरी अटक किल्ला जिंकण्याच्या अंतिम मोहिमेत त्यांची प्रत्यक्ष भूमिका मर्यादित होती, तरी उत्तर भारतात मराठा सत्ता उभारण्यात आणि पंजाब मोहिमेची पायाभरणी करण्यात त्यांचे योगदान अत्यंत मोठे होते.
अटक जिंकल्यानंतर मराठा सैन्याने सिंधू नदीपर्यंत आपले नियंत्रण प्रस्थापित केले. काही मराठा तुकड्या सिंधू नदी ओलांडून पुढे गेल्याचे उल्लेख काही समकालीन व उत्तरकालीन स्रोतांत आढळतात. यामुळेच "अटकेपार झेंडे रोवले" ही संज्ञा प्रचलित झाली. तथापि, मराठा साम्राज्याने त्या पलीकडील प्रदेशावर दीर्घकालीन प्रशासन स्थापन केले होते, असे समकालीन पुरावे दर्शवत नाहीत. त्यामुळे इतिहासकार या विजयाचे वर्णन लष्करी सामर्थ्याच्या सर्वोच्च विस्ताराच्या रूपात करतात.
अटक जिंकल्यानंतर मराठा साम्राज्याची सीमा दक्षिणेतील तंजावरपासून उत्तरेतील पंजाबपर्यंत पसरली होती. हा मराठा इतिहासातील भौगोलिक विस्ताराचा सर्वोच्च टप्पा मानला जातो. मात्र हे वर्चस्व फार काळ टिकले नाही. अहमदशाह अब्दालीने १७५९ मध्ये पुन्हा भारतावर आक्रमण केले, आणि पुढील घडामोडींचा शेवट १४ जानेवारी १७६१ च्या तिसऱ्या पानिपतच्या युद्धात झाला.
इतिहासकारांच्या मते, अटक विजय हा केवळ मराठ्यांच्या शौर्याचा परिणाम नव्हता. त्यामागे उत्कृष्ट घोडदळ, वेगवान हालचाली, प्रभावी नेतृत्व, स्थानिक मित्रशक्तींशी केलेले राजकीय करार आणि दीर्घकालीन उत्तर भारतातील धोरण यांचा महत्त्वाचा वाटा होता.
अटकेच्या विजयाशी संबंधित प्रमुख मराठा सरदारांमध्ये रघुनाथराव पेशवे, साबाजी शिंदे, तुकोजीराव होळकर, गोपाळराव बर्वे आणि मल्हारराव होळकर यांचा विशेष उल्लेख केला जातो. याशिवाय हजारो मराठा सैनिक, घोडेस्वार, शिलेदार आणि तोफखान्यातील जवान यांनी या ऐतिहासिक मोहिमेत अतुलनीय पराक्रम गाजवला.
म्हणूनच अटकेपार झेंडे रोवणारे मराठा सरदार हे केवळ एका किल्ल्याचे विजेते नव्हते; ते मराठा साम्राज्याच्या अखिल भारतीय सामर्थ्याचे, अद्वितीय लष्करी धैर्याचे आणि दूरदर्शी नेतृत्वाचे प्रतीक होते. अटकच्या तटावर फडकलेला भगवा आजही इतिहासाला सांगतो. सह्याद्रीत जन्मलेले स्वराज्य, योग्य नेतृत्व आणि शौर्याच्या बळावर सिंधूच्या तीरापर्यंत पोहोचू शकते
