तळेगावच्या लढाईत मराठ्यांचा इंग्रजांवर दणदणीत विजय..!!

 

तळेगावच्या लढाईत मराठ्यांचा इंग्रजांवर दणदणीत विजय..!!

अठराव्या शतकात मराठे आणि इंग्रज यांच्यात सत्तेसाठी संघर्ष सुरू झाला होता. मुंबईतील इंग्रजांनी रघुनाथरावांना सोबत घेऊन पुणे ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न केला. पण तळेगावची लढाई मराठ्यांच्या बाजूने गेली आणि इंग्रजांना मोठा पराभव स्वीकारावा लागला. या विजयाची बातमी कलकत्त्यापर्यंत पोहोचली आणि गव्हर्नर जनरल वॉरन हेस्टिंग्ज याचीही झोप उडाली, अशी नोंद त्या काळातील पत्रात सापडते.

तळेगावच्या लढाईची पार्श्वभूमी समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. इंग्रजांची फौज रघुनाथराव दादांना सोबत घेऊन पुण्याकडे निघाली होती. भोर घाट ओलांडून ते तळेगाव येथे येऊन थांबले. मराठे योग्य संधीची वाट पाहत होते.

मराठ्यांनी भोर घाटाच्या पायथ्याशी इंग्रजांचा दारूगोळ्याचा साठा पेटवून दिला. दारूगोळा उडाल्यानंतर इंग्रजांच्या छावणीत मोठी गोंधळ उडाली. रघुनाथराव आणि इंग्रजांनी आपला तळ सोडून माघार घेतली. या पळापळीत रघुनाथराव पकडले गेले आणि इंग्रजांच्या पलटणींचा मोठा पराभव झाला.

या पराभवाची बातमी कलकत्त्यात पोहोचताच इंग्रज अधिकारी घाबरले. गव्हर्नर जनरल वॉरन हेस्टिंग्ज यालाही या बातमीचा मोठा धक्का बसला. मराठ्यांनी इंग्रजांना दिलेला हा धक्का कलकत्त्यापर्यंत पोहोचला होता, याची नोंद सेवकराम यांनी २६ मार्च १७७९ रोजी कलकत्त्यातून पाठवलेल्या पत्रात केली आहे.

तळेगावचा विजय हा मराठा–इंग्रज संघर्षातील पहिल्या मोठ्या विजयांपैकी एक मानला जातो. या लढाईनंतर इंग्रजांना मराठ्यांशी तह करावा लागला आणि मराठ्यांचे सामर्थ्य पुन्हा एकदा संपूर्ण हिंदुस्थानात दिसून आले.

संदर्भ: Persian Records of Maratha History, Vol. I – Delhi Affairs (1761–1788), जदुनाथ सरकार, Letter A 57a (सेवकराम यांचे कलकत्त्यातून पत्र, २६ मार्च १७७९), पृष्ठ ९६.

एका म्यानात दोन तलवारी राहू शकत नाहीत — महादजी शिंदेंचा मुघल बादशहाला सडेतोड इशारा..!!

 

एका म्यानात दोन तलवारी राहू शकत नाहीत — महादजी शिंदेंचा मुघल बादशहाला सडेतोड इशारा..!!

महादजी शिंदे यांच्या आयुष्यात अनेक लढाया आणि मोहिमा झाल्या. पण गोहद जिंकल्यानंतर त्यांनी मुघल बादशहा शाह आलम दुसऱ्याला पाठवलेले एक पत्र इतिहासात विशेष महत्त्वाचे मानले जाते. या पत्रात महादजींनी दिल्लीच्या राजकारणाबद्दल आपली भूमिका अगदी स्पष्ट शब्दांत मांडली होती.

या घटनेची पार्श्वभूमी समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. त्या काळात गोहदचा किल्ला मराठ्यांसाठी महत्त्वाचा होता. दीर्घ मोहिमेनंतर मार्च १७८४ मध्ये महादजी शिंदे यांनी गोहदचा किल्ला आपल्या ताब्यात घेतला. या विजयामुळे उत्तर हिंदुस्थानात मराठ्यांची पकड आणखी मजबूत झाली.

गोहदची मोहीम पूर्ण होताच महादजींनी आनंदराव नरसी यांच्यामार्फत मुघल बादशहाला पत्र पाठवले. त्या पत्रात त्यांनी लिहिले, "मी गोहदचा किल्ला जिंकण्याची मोहीम पूर्ण केली आहे आणि आता पुढे कूच करणार आहे. एका म्यानात दोन तलवारी राहू शकत नाहीत. बादशहाच्या मनात नेमके काय आहे, ते मला स्पष्ट लिहून कळवावे."

या एका वाक्यात त्या वेळचे संपूर्ण राजकारण दिसते. मुघल दरबारातील काही सरदार इंग्रजांशी गुप्त बोलणी करत होते. महादजी शिंदे यांनी हा प्रकार ओळखला होता. त्यामुळे बादशहाने एकाच वेळी मराठे आणि इंग्रज या दोघांवर विसंबून राहू नये, असा थेट इशारा त्यांनी दिला.

शाह आलम दुसरा हा दिल्लीचा नाममात्र बादशहा होता. दिल्लीचा कारभार आणि संरक्षण मराठ्यांच्या हातात होते. अशा परिस्थितीत महादजी शिंदे यांचे हे पत्र त्यांच्या आत्मविश्वासाची, राजकारणावरील पकडीची आणि उत्तर हिंदुस्थानातील मराठ्यांच्या ताकदीची महत्त्वाची ऐतिहासिक नोंद ठरते.

संदर्भ: Persian Records of Maratha History, Vol. I – Delhi Affairs (1761–1788), जदुनाथ सरकार, Letter B 15b (March 1784), पृष्ठ १४५.

श्री कृष्ण जन्माष्टमी

 

श्री कृष्ण जन्माष्टमी.....

श्रीमंत महादजी शिंदे सरकार हे श्रेष्ठ सेनापती, महान योद्धा आणि लोककल्याणकारी राज्यकर्ते होतेच; पण त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची आणखी एक महत्त्वाची बाजू म्हणजे त्यांची गाढ धार्मिक वृत्ती आणि श्रीकृष्णावरील नितांत भक्ती. रणांगणावर पराक्रम गाजवणारा हा सेनापती जेव्हा आपल्या आराध्य श्रीकृष्णाच्या चरणी जात असे, तेव्हा त्यांचे मन पूर्णपणे भक्तिभावात तल्लीन होत असे.

महादजींची ही भक्ती केवळ धार्मिक आचारापुरती मर्यादित नव्हती. श्रीकृष्णाशी त्यांचे एक वेगळेच आत्मिक नाते होते. भक्तीत तल्लीन झालेल्या अवस्थेत त्यांना आपोआप भक्तीपदे सुचत असत आणि ते ती पदे स्वतः गात असत. राज्यकारभार, राजकारण, युद्धमोहीमा आणि सततच्या धावपळीच्या जीवनातही त्यांच्या मनातील ही कृष्णभक्ती अखंड जागृत होती.

त्यांच्या आयुष्यात अशा अनेक प्रसंगांतून ही भक्ती दिसून येते. माधवराव पेशव्यांच्या अकाली निधनाची बातमी जेव्हा महादजींना समजली, तेव्हा तो त्यांच्या आयुष्यातील अत्यंत दुःखद प्रसंग होता. राजकीय सहकारी आणि जवळच्या व्यक्तीच्या निधनाने ते व्याकूळ झाले. अशा वेळी त्यांनी श्रीकृष्णाच्या चरणी आपले दुःख अर्पण केले आणि अश्रूंनी आपल्या आराध्य देवतेचे स्मरण केले. संकटाच्या आणि दुःखाच्या क्षणीही त्यांच्या मनाला आधार देणारा तोच श्रीकृष्ण होता.

याच भक्तिभावातून मथुरा आणि वृंदावन या श्रीकृष्णाच्या पवित्र भूमीशी महादजींचे एक विशेष नाते निर्माण झाले. तुकोजी होळकर भेटायला आले असता त्यांना सोबत घेऊन महादजींनी जन्माष्टमीचा उत्सव साजरा केला. श्रीकृष्णाच्या जन्मभूमीत साजरी होणारी जन्माष्टमी आणि स्वतः श्रीकृष्णभक्त असलेले महादजी—या दोघांचा संबंध अतिशय भावपूर्ण होता.

उज्जैन ही महादजींच्या सत्तेची महत्त्वाची राजधानी होती; परंतु मथुरा-वृंदावनच्या भूमीत त्यांचे मन अधिक रमले. कारण ही केवळ प्राचीन तीर्थक्षेत्रे नव्हती, तर त्यांच्या आराध्य श्रीकृष्णाशी जोडलेली भूमी होती. कृष्णाच्या बाललीला, त्यांचे वृंदावन, यमुना आणि मथुरेची पवित्र भूमी—या सर्वांविषयी त्यांच्या मनात विशेष श्रद्धा आणि ओढ होती.

महादजींच्या राजकीय कर्तृत्वामुळे मथुरा आणि वृंदावनच्या धार्मिक संस्थांनाही पुढे संरक्षण मिळाले. १७९० साली या दोन्ही तीर्थक्षेत्रांच्या सनदा स्वराज्याच्या नावे मिळविण्याचे कार्य त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचे पाऊल ठरले. पुढे १७९२ साली त्या सनदा पुण्यात आणून भर दरबारात वाचून दाखविण्यात आल्या. त्यामुळे मथुरा-वृंदावनशी असलेले महादजींचे नाते केवळ व्यक्तिगत भक्तीपुरते राहिले नाही, तर त्यांच्या राज्यकारभारातही त्या श्रद्धेचे प्रतिबिंब दिसून आले.

म्हणूनच महादजी शिंदे यांच्याकडे केवळ एक पराक्रमी सेनापती म्हणून पाहिले, तर त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक अत्यंत सुंदर पैलू आपल्या नजरेआड होतो. तलवार हाती घेऊन रणांगण गाजवणारा हा योद्धाच दुसऱ्या बाजूला श्रीकृष्णाच्या चरणी लीन होणारा भक्त होता. सामर्थ्य आणि श्रद्धा, पराक्रम आणि भक्ती, राज्यकारभार आणि अध्यात्म—या सर्वांचा सुंदर संगम त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात दिसून येतो.

मथुरा आणि वृंदावन ही समस्त भारतीयांची श्रद्धास्थाने आहेत; पण महादजींसाठी ती त्याहूनही अधिक होती. ती त्यांच्या श्रद्धेची, स्फूर्तीची आणि अंतःकरणाला आधार देणारी स्थळे होती. म्हणूनच श्रीकृष्णाच्या जन्मभूमीशी जोडलेली त्यांची ही भक्ती आजही त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची आठवण करून देते.

आज जन्माष्टमीच्या पावन निमित्ताने त्या असामान्य योद्ध्याला आणि कृष्णभक्त महादजी शिंदे सरकारांना ही आदरयुक्त शब्दरूपी पुष्पांजली.

हरे श्रीकृष्ण

मराठा संस्थान ग्वाल्हेर..!!

 

मराठा संस्थान ग्वाल्हेर..!!

छत्रपती शाहू महाराजांच्या कारकिर्दीत स्वराज्याचा विस्तार महाराष्ट्राच्या सीमा ओलांडून देशाच्या विविध भागांत होऊ लागला. या विस्तारासाठी शाहू महाराजांनी कर्तबगार, धाडसी आणि उमदे तरुण पुढे आणले. या तरुणांमध्ये बाजीराव हे विशेषत्वाने पुढे आले. पुढे थोरले बाजीराव पेशवे म्हणून त्यांनी मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्याच काळात राणोजी शिंदे, मल्हारराव होळकर आणि उदाजी पवार यांसारखे उमदे सरदारही आपल्या पराक्रमाच्या जोरावर पुढे आले.

या सरदारांनी मराठा सत्तेचा प्रभाव महाराष्ट्राबाहेर वाढविण्यात महत्त्वाचे योगदान दिले. त्यामध्ये राणोजी शिंदे यांनी उत्तर भारतात आपल्या पराक्रमाने स्वतंत्र स्थान निर्माण केले. पुढे याच राणोजी शिंदे यांच्या कर्तृत्वातून उत्तर भारतातील शिंदे सत्तेची भक्कम पायाभरणी झाली.

ग्वाल्हेरचे संस्थान हे पुढे मराठा साम्राज्यातील शिंदे घराण्याचे महत्त्वाचे संस्थान बनले. या घराण्याचे संस्थापक राणोजी शिंदे हे छत्रपती शाहू महाराजांचे निष्ठावंत सेवक आणि पराक्रमी सरदार होते. मराठा सत्तेच्या उत्तरेकडील विस्तारात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांच्या पराक्रमामुळे उत्तर भारतात शिंदे घराण्याचा प्रभाव दृढ झाला.

राणोजी शिंदे यांच्या कारकिर्दीत उज्जैन हे त्यांच्या सत्तेचे प्रमुख केंद्र होते. पुढे शिंदे घराण्याची सत्ता ग्वाल्हेरमध्ये अधिक दृढ झाली आणि कालांतराने ग्वाल्हेर हेच या सत्तेचे प्रमुख राजकीय केंद्र बनले.

राणोजी शिंदे यांना जयाप्पाराव, दत्ताजी, ज्योतिबा, तुकोजी आणि महादजी अशी संतती होती. राणोजींच्या निधनानंतर त्यांच्या वारसांनी उत्तर भारतातील शिंदे सत्तेची धुरा सांभाळली. त्यापैकी महादजी शिंदे हे या घराण्यातील सर्वांत प्रभावशाली व्यक्तिमत्त्व ठरले. पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धानंतर अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतून त्यांनी शिंदे घराण्याची सत्ता पुन्हा उभी केली आणि पुढे दिल्लीच्या राजकारणात मराठ्यांचा प्रभाव प्रस्थापित केला.

ग्वाल्हेरच्या शिंदे घराण्यातील प्रमुख सत्ताधीशांचा क्रम पुढे जयाप्पाराव शिंदे, महादजी शिंदे, दौलतराव शिंदे, जयाजीराव शिंदे आणि माधवराव शिंदे असा राहिला. दौलतरावांच्या काळात त्यांच्या पत्नी बायजाबाई यांनीही ग्वाल्हेरच्या राजकारणात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

महादजी शिंदे यांचा मृत्यू इ.स. १७९४ मध्ये झाला. त्यानंतर दौलतराव शिंदे गादीवर आले. पुढे ब्रिटिश सत्तेचा वाढता प्रभाव, मराठा साम्राज्यातील बदलते राजकारण आणि विविध तहांच्या पार्श्वभूमीवर ग्वाल्हेर संस्थान स्वतंत्र संस्थानिक राज्य म्हणून अस्तित्वात राहिले.

१९व्या आणि २०व्या शतकात जयाजीराव शिंदे आणि त्यानंतर माधवराव शिंदे यांनी ग्वाल्हेर संस्थानाचा कारभार सांभाळला. ग्वाल्हेर संस्थानाचे अखेरचे संस्थानिक जिवाजीराव शिंदे हे माधवराव शिंदे यांचे वडील होते. जिवाजीरावांच्या काळात ग्वाल्हेर संस्थानाचे संस्थानिक राज्य म्हणून अस्तित्व संपुष्टात आले आणि भारतीय संघराज्यात त्याचा विलय झाला.

या शिंदे घराण्याची परंपरा पुढेही भारतीय सार्वजनिक जीवनात दिसून येते. माधवराव शिंदे तसेच ज्योतिरादित्य शिंदे हे या घराण्याशी संबंधित आधुनिक काळातील प्रमुख राजकीय व्यक्ती आहेत.

अशा प्रकारे छत्रपती शाहू महाराजांनी स्वराज्याच्या विस्ताराच्या काळात पुढे आणलेल्या उमद्या तरुणांमध्ये बाजीराव, राणोजी शिंदे, मल्हारराव होळकर आणि उदाजी पवार यांचा समावेश होता. या कर्तबगार सरदारांनी मराठा सत्तेचा विस्तार महाराष्ट्राबाहेर नेला. त्यापैकी राणोजी शिंदे यांच्या पराक्रमातून उत्तर भारतात शिंदे सत्तेची पायाभरणी झाली आणि पुढे महादजी शिंदे यांच्या सामर्थ्यशाली कारकिर्दीत या सत्तेला मोठे राजकीय सामर्थ्य आणि प्रतिष्ठा प्राप्त झाली.

मराठ्यांनी उत्तर हिंदुस्थानात पुनर्निर्मिती केलेले प्राचीन मंदिर उज्जैनची हरसिद्धी माता...!!

 

मराठ्यांनी उत्तर हिंदुस्थानात पुनर्निर्मिती केलेले प्राचीन मंदिर उज्जैनची हरसिद्धी माता...!!

मराठा साम्राज्याचा इतिहास पाहिला तर तो फक्त लढाया आणि मोहिमांचा इतिहास नाही. ज्या भागात मराठ्यांची सत्ता पोहोचली, त्या भागातील अनेक प्राचीन मंदिरे, घाट, धर्मशाळा आणि तीर्थक्षेत्रांचे पुनर्निर्माणही मराठ्यांनी केले. उज्जैनच्या अवंतिका नगरीतील हरसिद्धी माता मंदिर हा त्याच इतिहासातील एक महत्त्वाचा अध्याय आहे.

उज्जैन हे प्राचीन भारतातील सप्तपुरींपैकी एक शहर मानले जाते. महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंगामुळे प्रसिद्ध असलेल्या या नगरीत हरसिद्धी माता मंदिराला विशेष स्थान आहे. हे मंदिर ५१ शक्तीपीठांपैकी एक मानले जाते. परंपरेनुसार सम्राट विक्रमादित्य यांची कुलदेवता हरसिद्धी माता होती आणि उज्जैनच्या राजघराण्याची आराध्य देवी म्हणून तिची पूजा केली जात असे.

मध्ययुगात मुघलांच्या आक्रमणात या मंदिराची मोठी तोडफोड झाली. मंदिराचे मूळ स्वरूप नष्ट झाले आणि परिसरही उद्ध्वस्त झाला. मराठे उज्जैनमध्ये आल्यानंतर या मंदिराच्या पुनर्निर्माणाची जबाबदारी श्रीमंत सुभेदार राणोजी शिंदे यांनी घेतली. इ.स. १७३५ मध्ये त्यांनी हरसिद्धी माता मंदिराचा जीर्णोद्धार करून ते पुन्हा उभे केले.

आज दिसणाऱ्या मंदिरात मराठा आणि उत्तर भारतीय स्थापत्यशैलीचा सुंदर संगम पाहायला मिळतो. दगडी बांधकाम, नक्षीदार खांब, विशाल घंटा आणि मंदिराची रचना मराठा काळातील स्थापत्यकलेची आठवण करून देते.

हरसिद्धी मंदिराची सर्वात मोठी ओळख म्हणजे मंदिरासमोर उभ्या असलेल्या दोन भव्य दीपमाळा. या दीपमाळाही राणोजी शिंदे यांनी उभारल्या. नवरात्रीत हजारो दिव्यांनी या दीपमाळा उजळतात आणि संपूर्ण मंदिर परिसर तेजाने भरून जातो. आजही त्या उज्जैनची खास ओळख आहेत.

उज्जैनला जाणारे भाविक महाकालेश्वराचे दर्शन घेतल्यानंतर हरसिद्धी मातेला नक्की भेट देतात. कारण हे मंदिर फक्त श्रद्धेचे स्थान नाही, तर उत्तर हिंदुस्थानात मराठ्यांनी जपलेल्या सांस्कृतिक वारशाची जिवंत साक्ष आहे.

#इतिहासकर्ते

लालसोट (तुंगा)च्या लढाईत मराठ्यांच्या तोफेचा अचूक वेध..!!

 

लालसोट (तुंगा)च्या लढाईत मराठ्यांच्या तोफेचा अचूक वेध..!!

महादजी शिंदे यांच्या उत्तर हिंदुस्थानातील मोहिमांमध्ये लालसोट उर्फ तुंगा येथील लढाईला विशेष महत्त्व आहे. ही लढाई फक्त मराठे आणि जयपूर-जोधपूरच्या राजपूतांमधील युद्ध नव्हती, तर उत्तर भारतातील सत्ता कोणाच्या हातात राहणार याची लढाई होती.

जुलै १७८७ मध्ये महादजी शिंदे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा फौज आणि जयपूर-जोधपूरच्या संयुक्त राजपूत फौजा तुंगा येथे आमनेसामने उभ्या राहिल्या. दोन्ही बाजूंनी दिवसभर जोरदार युद्ध सुरू होते.

याच लढाईत मराठ्यांचा जुना शत्रू मोहम्मद बेग खान हमदानी राजपूतांना मदत करण्यासाठी आपल्या फौजेसह रणांगणात उतरला. हमदानी पुढे सरकत असतानाच मराठ्यांच्या तोफखान्यातून डागलेला एक गोळा थेट त्याच्या छातीवर जाऊन आदळला. त्या जागीच त्याचा मृत्यू झाला.

हमदानीच्या मृत्यूने रणांगणाचे चित्र बदलले. जयपूरच्या सरदारांचे मनोधैर्य खचले आणि राजपूत फौजेत गोंधळ उडाला. मराठ्यांच्या तोफखान्याने युद्धात किती अचूक कामगिरी केली, याची ही समकालीन नोंद आहे.

लालसोटची लढाई मराठा तोफखान्याच्या ताकदीचेही उदाहरण मानली जाते. रणांगणावर एका अचूक तोफगोळ्याने शत्रूच्या प्रमुख सरदाराचा अंत झाला आणि त्याचा परिणाम संपूर्ण लढाईवर झाला.

संदर्भ : Persian Records of Maratha History, Vol. I – Delhi Affairs (1761–1788), जदुनाथ सरकार, Letter D 2a (३ ऑगस्ट १७८७), पृष्ठ १५७.

ग्वाल्हेर दरबारातील गणेशोत्सव (२० मार्च १८९३)..!!

 

ग्वाल्हेर दरबारातील गणेशोत्सव (२० मार्च १८९३)..!!

गणेशोत्सव म्हटलं की डोळ्यासमोर उभा राहतो तो महाराष्ट्र. पण मराठा साम्राज्य जिथे जिथे पोहोचलं, तिथे तिथे महाराष्ट्राच्या परंपराही पोहोचल्या. ग्वाल्हेरमधील शिंदे घराण्याचा गणेशोत्सव ही त्याचीच एक सुंदर ऐतिहासिक नोंद आहे.

शिंदे घराण्याने ग्वाल्हेरमध्ये सत्ता उभी केली, पण आपल्या परंपरा कधी सोडल्या नाहीत. गणेशोत्सव हा दरबारातील मोठ्या सणांपैकी एक होता. महाराज जयाजीराव शिंदे स्वतः या उत्सवात सहभागी होत. दरबारातील सरदार, मानकरी, अधिकारी, कलाकार आणि पाहुणे यांच्यासह हा उत्सव मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जात असे.

२० मार्च १८९३ रोजी ग्वाल्हेर दरबारात साजऱ्या झालेल्या गणेशोत्सवाचे एक अप्रतिम चित्र आज उपलब्ध आहे. हे चित्र उज्जैनचे प्रसिद्ध चित्रकार इमामबक्ष यांनी रंगवले. या एका चित्रात ग्वाल्हेर दरबाराचा संपूर्ण सोहळा जिवंत झाल्यासारखा दिसतो.

चित्रात महाराज जयाजीराव शिंदे गादीवर विराजमान आहेत. त्यांच्या सभोवती जवळपास १२० दरबारी व्यक्ती दिसतात. प्रत्येकाचा पोशाख, शिंदेशाही पगड्या, दागिने, आसनव्यवस्था, दरबारातील सजावट आणि समोर विराजमान असलेली श्री गणेशाची मूर्ती, या प्रत्येक गोष्टीत त्या काळाचा इतिहास दिसून येतो.

या चित्राचे आणखी एक महत्त्व आहे. ग्वाल्हेर महाराष्ट्रापासून दूर असले, तरी दरबारातील गणेशोत्सव पूर्णपणे महाराष्ट्रीय परंपरेनुसार साजरा होत होता. यावरून शिंदे घराण्याने आपल्या संस्कृतीशी असलेले नाते किती जपले होते, हे लक्षात येते.

गणेशोत्सव हा ग्वाल्हेरमध्ये फक्त धार्मिक उत्सव नव्हता. तो मराठा परंपरा, दरबारी संस्कृती आणि महाराष्ट्राची ओळख जपणारा उत्सव होता. आज हे चित्र पाहताना ग्वाल्हेरच्या दरबारातील तो गणेशोत्सव डोळ्यांसमोर उभा राहतो.

संदर्भ: ग्वाल्हेर दरबारातील गणेशोत्सवाचे चित्र, चित्रकार इमामबक्ष, २० मार्च १८९३.

© शेखर शिंदे