छत्रपती शिवाजी महाराजांनी बलाढ्य मोगल, आदिलशाही आणि परकीय सत्तांना केवळ तलवारीच्या जोरावर नव्हे, तर आपल्या प्रगल्भ बुद्धिमत्तेने आणि अनोख्या युद्धनीतीने धूळ चारली.
महाराजांची युद्धनीती (Guerrilla Warfare) आणि लष्करी शिस्त ही जगातील अनेक लष्करी अभ्यासक्रमांत आजही शिकवली जाते.
१. गनिमी कावा (Guerrilla Warfare Tactics)
कमीत कमी सैन्यात जास्तीत जास्त नुकसान: शत्रूच्या प्रचंड फौजेला समोरासमोर (मैदानी युद्धात) भिडण्यापेक्षा, त्यांच्या कच्च्या दुव्यांवर अचानक हल्ला करणे आणि त्यांचे अतोनात नुकसान करून वेगाने पसार होणे, हे या नीतीचे मुख्य सूत्र होते.
भौगोलिक परिस्थितीचा अचूक वापर (Terrain Advantage): सह्याद्रीच्या डोंगररांगा, दाट जंगले आणि दऱ्याखोऱ्यांचा महाराजांनी जणू हत्यारासारखा वापर केला. शत्रूला अनोळखी आणि दुर्गम भागात (उदा. जावळीचे खोरे, उंबरखिंड) ओढून आणून कोंडीत पकडणे, यात मराठा सैन्य वाकबगार होते.
बळकट गुप्तहेर यंत्रणा: बहिर्जी नाईक यांच्या नेतृत्वाखालील गुप्तहेर खात्यामुळे शत्रूच्या छावणीतील इत्थंभूत माहिती, सैन्यसंख्या आणि रसद मिळण्याचे मार्ग महाराजांना आधीच माहीत असायचे. युद्धाचा अर्धा विजय या अचूक माहितीवरच अवलंबून असायचा.
वेगावर आणि रात्रीच्या वेळी हल्ले: लाल महालातील शाहिस्तेखानावरील हल्ला असो वा सुरतेची मोहीम, गरुडाच्या वेगाने शत्रूवर झडप घालणे आणि ते बेसावध असताना रात्रीच्या वेळी हल्ले करून त्यांचे मानसिक खच्चीकरण करण्यावर महाराजांचा भर होता.
२. कडक लष्करी शिस्त आणि नियम
रयतेच्या भाजीच्या देठालाही हात लावू नये: सैन्याच्या कूच करताना शेतकऱ्यांच्या पिकांचे नुकसान होऊ नये, यासाठी महाराजांचे सक्त आदेश होते. सैन्यासाठी लागणारा चारा आणि धान्य रयतेकडून योग्य मोबदला देऊन विकत घेतले जायचे, फुकट किंवा जुलूम करून नाही.
स्त्रियांचा आणि धर्माचा सर्वोच्च आदर: युद्धात किंवा छाप्यादरम्यान शत्रूच्या गोटातील स्त्रियांना, लहान मुलांना आणि वृद्धांना अजिबात धक्का लागता कामा नये, हा अत्यंत कडक नियम होता (उदा. कल्याणच्या सुभेदाराची सून). तसेच, मशिदींचे किंवा कुराणसारख्या ग्रंथांचे कोणतेही नुकसान न करण्याची सक्त ताकीद सैन्याला होती.
जहागिरीला फाटा आणि रोख पगार: सरदारांना जहागिरी (जमीन) देण्याऐवजी रोख पगार देण्याची पद्धत महाराजांनी सुरू केली. यामुळे सरदार रयतेवर अन्याय करत नसत आणि ते कोणत्याही जमिनीला न बांधता थेट राजाशी आणि स्वराज्याशी एकनिष्ठ राहिले.
पावसाळ्यातील नियोजन आणि दसरा: पावसाळ्यात सर्व सैन्य छावणीत किंवा गडावर असायचे. या काळात सैनिकांना त्यांच्या शेतीच्या कामासाठी मुभा असायची आणि घोडे, शस्त्रे यांची निगा राखली जायची. दसऱ्याच्या मुहूर्तावर (सीमोल्लंघन करून) नवीन मोहिमांची सुरुवात होत असे.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या याच गनिमी काव्याचा आणि भौगोलिक परिस्थितीचा अचूक वापर करून, २०,००० च्या बलाढ्य फौजेला अवघ्या मोजक्या मावळ्यांनी कसे पराभूत केले.
