विनोद जाधव एक संग्राहक

Tuesday, 17 November 2026

#निधड्या_छातीचा_वाघ #धोंडोजी_वाघ (#पवार)


 #निधड्या_छातीचा_वाघ

मराठेशाहीच्या अंतिम पर्वात अनेक शूर,पराक्रमी व्यक्ती होऊन गेल्या ज्यांच्या पराक्रमाची इतिहासाने नोंद तर घेतलीच नाही...
धोंडोजी वाघ यापैकी एक होय.यांचे पूर्वज आदिलशाही लष्करात नोकरीत असून त्यावेळी त्यांचे आडनाव पवार असे होते.पवार वाघ कसे झाले याविषयी एक आख्यायिका सांगितली जाते.आदिलशहाची अनागोंदी गावाजवळ कृष्णा नदीकाठी त्याच्या सैन्याचा तळ पडला असता प्रकृती अचानक बिघडली.त्याच्या हकीमानी औषधासाठी वाघिणीचे दुध आवश्यक असल्याचे सांगितले.सिधोजी आणि बहिर्जी पवार बंधुनी कामगिरी मोठ्या धाडसाने पार पडली म्हणून आदिलशाहने त्यांना ` वाघ ` हा किताब दिला आणि पवार वाघ झाले. सुलतानाने वाघ बंधूना वाघझरी गावाची पाटीलकी म्हणून हे घराणे वाघझरिकर पाटील म्हणूनही ओळखले जाऊ लागले. हेच धोंडजींचे हे पूर्वज होय.
पेशवे, इंग्रज व टिपू सुलतान या बलाढ्य सत्तांना एका शुरवीराने नाकात दम आणून सोडला होता पेशवे, इंग्रज व टिपू सुलतान या तिघांचा ही दारूण पराभव करून तिन्ही सत्तांच्या बोकांडीवर एक छोटसं राज्य उभा करण्याचं धाडसं कोणी खऱ्या निधड्या छातीचा वाघच करू शकतो आणि ते काम केलं होतं धोंडोजी वाघ यांनी! पेशव्यांच्या सैन्याला तर मोठमोठ्या मोहीमा धोंडोजी वाघाविरूध्द काढाव्या लागल्या होत्या बापूजी गोखले, परशुराम भाऊ पटवर्धन, त्रिंबकराव पेठे, चिंतामणी पटवर्धन अशा नावाजलेल्या सरदारांची रवानगी धोंडोजी वाघांवर झाली होती पण धोंडोजी वाघांनी यांचा जबरदस्त पराभव केला
धोंडोजी वाघ हा प्रथम पटवर्धन व करवीरकर यांच्यात चाकरीत होते पुढे ते टिपू सुलतानच्या सैन्यात शिरले, त्यावेळी त्यांना काही कारणाने कैद झाली टिपूच्या मृत्यूनंतर धोंडोजी वाघांची सुटका झाली कैदेतून निसटल्यावर त्याने इंग्रज व पेशव्यांच्या दुआबातील सुपीक प्रदेश जिंकून घेतला शिरजोर झाले.
धोंडोजी वाघांच्या अचूक माहिती काढून अचानक हल्ला करून पळून जाण्याच्या तंत्राने इंग्रज सेनापती जनरल वेलस्ली रंजीस आला आणि त्याने १४ जुलै १८०० रोजी जाहीरनामा काढून धोंडोजी वाघांस दरोडेखोर संबोधून त्यांचे शिर कापून आणणाऱ्यास ३० हजार रुपयांचे इनाम जाहीर केले.ही बातमी कळताच धोंडोजींनी आपले हल्ले आणखीन तेज करून इंग्रज,निजाम,मराठे यांच्या संयुक्त फौजांस जेरीस आणले.भर पावसाळ्यात दुथडी भरून वाहणाऱ्या नद्या ओलांडण्यात धोंडोजींच्या फौजा फार तरबेज होत्या.अशाच एका प्रसंगी भर पावसाळ्यात कर्नाटकातील शिवमोगा तालुक्यातील कुमुदावती नदी दुथडी भरून वाहत असताना आसपासच्या भागात धोंडोजी वाघ संयुक्त फौजांच्या पाठलागात अडकले होते.त्यांनी तेथील शिकारीपूर गावातील हुचारायस्वामी उर्फ हनुमंतास नदी सुरक्षित ओलांडू देण्याची प्रार्थना केली.मारुतीरायांनी धोंडोजींची प्रार्थना मान्य केली आणि ते सुरक्षितरीत्या नदीपार झाले.कृतज्ञता म्हणून त्यांनी आपली २.२५ किलो वजनाची दुधारी तलवार मारुतीरायाना अर्पण केली जी आजही त्या ठिकाणी आहे पण तिचा उपयोग स्थानिक विजयादशमीच्या दिवशी आपट्याच्या फांद्या कापण्यासाठी करतात.
नंदिहाल इथे त्यांचा तळ पडला असतांना, त्यांच्या सैनिकांनी पगारावरून दंगा सुरु केला.त्यांच्या फौजेतील सर्व म्होरक्यांना इंग्रज व पटर्वधनांनी पैसे चारून फितवले होते.सहा हजार फौजेपैकी केवळ हजार पंधराशेच लोक शेवटपर्यंत राहिले,बाकी सगळे सोडून गेले.
धोंडोजी वाघांचा पराभव करण्यासाठी पेशव्यांचा सेनापती बापूजी गोखले, सांगली संस्थानचे चिंतामणी पटवर्धन व इंग्रज यांनी एकत्र येऊन रायचूरजवळ ता. १० सप्टेंबर १८०० रोजी धोंडोजी वाघाचा पराभव केला यावेळी तीन गोळ्या लागून धोंडोजी वाघाचा मृत्यू झाला.
त्या समयी त्यांचे वय साठीच्या आसपास होते. धोंडोजींच्या मिशा वेलस्ली आपल्याबरोबर इंग्लंडला घेऊन गेला असे म्हणतात.धोंडोजींचा चार वर्षे वयाचा मुलगा सलाबतखान वेलस्लीस सापडला ज्याची त्याने श्रीरंगपट्टणला व्यवस्था लावून दिली.
बापू गोखल्याने केलेली मदत इंग्रज कधीच विसरले नाही. त्याला कारणही तसेच, वेलस्ली इंग्रजांचा महान सेनापती ठरला तो नेपोलियनचा पाडाव करुन. याच वेलस्लीने बापू गोखल्याच्या खांद्याला खांदा लावून आद्य क्रांतिवीर धोंडोजीराजे वाघ यांचा बळी घेतला. मराठा साम्राज्य दख्खन जे इंग्रजांना जिंकता येत नव्हते त्याचा पाडाव वेलस्ली करु शकला. पेशवाई इतिहासकार ज्यांची ओळख दरोडेखोर धोंड्या वाघ म्हणून करुन देतात त्याच धोंडोजीराजांचा सन्मान मात्र वेलस्लीने केला. माजी राष्ट्रपती डॉ. ए पी जे अब्दुल कलाम साहेबांना गन कँरेजचा सन्मान लष्कराने दिला. अगदी तोच गन कँरेजचा सन्मान लढवय्ये धोंडोजीराजे वाघांना इंग्रज वेलस्लीने दिला. धोंडोजीराजांची एक अत्यंत प्रबळ, शूर,अगदी पुढे उदयास आलेला हैदर अली एवढाच महान अशी ओळख एडवर्ड थाॅर्टन करुन देतो.
आज त्यांची पुण्यतिथी !!
आद्य क्रांतिवीराच्या स्मृतिस
( धोंडोजी राजांच्या पराक्रमाची ओळख डॉ. राजेनरेश जाधवराव, इंजि.अभिजीत वाघ व डॉ.नीरज साळुंखे सरांच्या संशोधनामुळे झाली. अन्यथा त्यांची चोर दरोडेखोर हीच प्रतिमा होती.)

राजे रावजगदेवराव जाधवराव


 राजे रावजगदेवराव जाधवराव यांचा आज स्मृतीदिन...

त्यांच्या पावन स्मृतीस विनम्र अभिवादन !!
१) राजे रावजगदेवराव हे राजे लखुजीराव जाधवराव यांचे तृतिय पुत्र बहादुरजी यांचे नातु होत. यांची शाखा देऊलगावराजा शाखा म्हणुन प्रसिद्ध पावली. राजे बहादुरजी हे सुरुवातीस राजे लखुजीराव यांचे बंधु भुतजी /जगदेवराव याना दत्तक गेलेले होते,परंतु ते इ सन १६२९ मध्ये लखुजीराव यांच्या हत्येनंतर वतन प्राप्तीसाठी मुलवतनाला आलेले होते आणी पुढे यांचीच शाखा देऊलगावराजाची प्रसिद्ध शाखा म्हणुन प्रसिद्ध पावली.राजे बहादुरजी याना पुत्र नव्हता म्हणुन त्यानी त्यांचे बंधु राजे राघोजी यांचे पुत्र राजे दत्ताजीराव हे दत्तक घेतले होते. याच राजे दत्ताजीराव यांचे पुत्र रावजगदेवराव होत.
२) पिता...राजे दत्ताजीराव बीन राजे बहादुरजी
३) बंधु..... राघोजीराजे व यशवंतराव.
४) माता.... सगुणाबाईसाहेब
५) पुत्र...... मानसिंग,राघोजीराव,यशवंतराव,दत्ताजीराव आणी तुलजाजीराव
६) पत्नि...दुर्गाऊ,सुलाऊ व तुलजाऊ
७) पिता राजे दत्ताजीराव यांचा १० नोव्हेंबर १६६५ रोजी गुलबर्गा युद्धात मृत्यु झाल्यानंतर त्याना वतन प्राप्ती झाली तेव्हा त्यांचे वय अवघे १४ वर्षे होते. जाधवराव वतन सर्व शाखा मध्ये एकत्रीत होते परंतु राजे दत्ताजीराव यांच्या मृत्युनंतर सिंदखेडकर जाधवराव बंधुमंडल शाखानी म्हणजे आडगावकर,उमरदकर,किनगावकर,जवलखेडकर व मेहुणेकर बंधुमंडलानी वतनातुन राजीनामे दिले म्हणुन रावजगदेवरावास एकट्यासच वतनप्राप्ती झाली.
८) कारकिर्दितीच्या सुरुवातीसच त्यानी वाघीनगिरीचा किल्ला घेऊन आपला पराक्रम गाजवला.रावजगदेवराव यांच्या सोबत या मोहिमेत त्यांचे मानकरी भानवशे,धारराव,झुंझारराव,रणनवरे,देवरे,निकम,वाघ,चौरे,भोसले,पवार,मानेराव,घाटे,मोरे आदी सरदार होते.
९) रावजगदेवरावाना सप्तहजारी मनसब व जहागिर दिलेली होती.
१०) बादशहाने जेव्हा हिंदु जनतेवर जिझिया कर लावला व हिंदुना मुस्लिम बनवण्याचे चालु केले,त्यासमयी रावजगदेवराव व जयपुरचे राजे जयसिंगराव यानी एकत्रीत येऊन तमाम दक्षिणी मराठा मंडल नाईक निंबालकर,राजे घोरपडे,मोहिते,मानेराव,घाटगे,झुंझारराव मंडलास एकत्रीत आणुन बादशहाच्या सैन्यासोबत युद्धाची तयारी केली.बादशहाने गर्द होण्याचा समय समजुन समेट घडवुन आणला व कर माफी केली व हिंदु सरदारांचे धर्मांतर बंद केले. त्यासमयी या जगदेवरावाना रावजगदेवराव राजे जाधवराव आणी जयसिंगराजे याना सवाई जयसिंग असे किताब दिले.
११) रावजगदेवराव हे स्थापत्य व कलाकौशल्याचे आवड असलेले होते.म्हणुनचयांच्या कारकिर्दित खजाना विहीर,बालसमुद्र,गंगासागर,रघुवन,कुंजबन,गाढवदरा,रायेबारेवर आदि बारवा बनवल्या. सिंदखेडराजा येथे किल्ला बांधण्यासाठी कालाकोट चे बांधकाम चालु केले,परंतु बादशहाने 'मराटे आधीच तरवार बहाद्दर जबरदस्त,त्यास किला जालियावर पातशहाशी बदलतील अशी कलपणा घेऊन मना केला.' आजही तो कालाकोट व त्यातील पाणी नहर पहावयास मिलतो.जहागिरीचा कारभार देखिल खुप चोख ठेवला होता.
रावजगदेवराव हे खुप धार्मिक होते.यांची दिनचर्या ही शहाजी महाराजसाहेबासारखीच दिसुन येते. नित्यक्रम..... दो घटिका रात्री राजे जाधवराव याणी उठुन,गुरलाकरुन एक घटिका भगवतस्मरण,निर्गुण ध्यान करुन उपरांतिक पांडवगीतेचे नामस्मरण शंभर श्लोक म्हणोन ,स्नान संध्या करून देवपुजा कुलस्वामिनी देवी मातापुर व तुलजापुर व मार्तंड सातारे व जेजुरी याजला बेलफुल ,कुंकु,भंडारा वहावा. आणी बालकृषणाचे व व्यंकटेश मुर्तीस व महादेव स्फटिक लिंग थोर याजला फुल वहावे.
देऊलगाव राजा येथील बालाजी मंदिराचे बांधकाम हे राजे रावजगदेवराव यानी इ सन १६९२ साली बांधुन घेतले आणी त्या मंदिरात सिंदखेडराजा परिसरातील ,
देऊलगावराज,आडगावराजा,ऊमरद देशमूख,किनगावराजा,जवलखेडा आणि मेहुणाराजा येथील जाधवारावांना या मंदिराच्या गाभार्यात विवाह लावण्याचा मान वंशपरंपरागत आजही चालु आहे.
१२) मृत्यु..... राजे रावजगदेवराव यांचा मृत्यु १९ सप्टेंबर १७०० रोजी ब्रम्हपुरी तलावावर झाला आणि त्यांची समाधी ब्रह्मपुरी येथे आहे.
१३) वंशजशाखा.... देऊलगावराजा,महेगाव देशमुख (कोपरगाव).
आज राजे रावजगदेवराव यांचा स्मृतिदिन.
स्मृतिदिनानिमित्त विनम्र अभिवादन व मानाचा त्रिवार मुजरा

#सरसेनापती_खंडेराव_दाभाडे


 #सरसेनापती_खंडेराव_दाभाडे_यांना_पुण्यतिथि_निमीत्त

दाभाडे घराण्याचा मूळ पुरूष बजाजीराव दाभाडे. त्यांचा मुलगा हे येसाजीराव दाभाडे. येसाजीरावांचा थोरला मुलगा हे हिंदवी स्वराज्याचे “सरसेनापती सरदार खंडेराव दाभाडे”. येसाजीराव हे “श्रीमंत छत्रपती शिवाजी महाराज” यांचे विश्वासू अंगरक्षक होते. दाभाडे घराणे हे क्षत्रिय (सूर्यवंशी) असून, गोत्र : शौनल्य व देवक : सूर्यफूल आहे.
स. 1691 च्या अखेर छत्रपती राजाराम महाराज हे जिंजीस जाताना खंडेराव त्यांच्या बरोबर होते. यांनी महाराजांना खूप मदत केली. स.1696 च्या सुमारास राजाराम महाराज हे जिंजीस असताना खंडेराव याना तळेगांव दाभाडे जवळील ‘इंदुरी’ गांव इनाम मिळाले व पुढे स.1698 मध्ये जुन्नर प्रांताची सरपाटीलकी मिळाली.
जिंजीहून परत आल्यावर राजाराम महाराज यांनी खंडेरावांना “सेनाधुरंधर” हे पद देऊन गुजरात व बागलाणकडे मुलूखगिरीवर पाठविले आणि वस्त्रे व पोशाख देऊन निशाण आणि जरीपटका हवाली केला. शिवाय पुणे वगैरे प्रांताची तसेच अकोले व जावळे या महालांची सरपाटीलकी व काही प्रांताची सरदेशमुखी दिली.
थोरले शाहू छत्रपती महाराज सुटून आल्यावर खंडेराव हे छत्रपती महाराणी ताराराणी यांचा पक्ष सोडून शाहू महाराज यांच्या पक्षात मिळाले. मध्यंतरी चंद्रसेन जाधव यांनी खंडेराव यांना छत्रपती महाराणी ताराराणी यांचा पक्षात ओढण्याचा प्रयत्न केला, पण तो निष्फळ ठरला.
शाहू महाराज यांनी खंडेराव यास 11 जानेवारी 1717 ला “सरसेनापती” पद दिले. ते पुढे खंडेरावांच्या घराण्यात कायम झाले. याच वेळी दिल्लीच्या बादशाहने दख्खनचा सुभेदार सय्यद बंधूंपैकी हुसेनअलीच्या विरुद्ध उठण्यास शाहू महाराज यास कळविले असता, शाहू महाराज यांनी ते काम खंडेरावांवर सोपविले. खंडेरावांनी खानदेश – गुजरातवर स्वार्‍या करून हुसेनचा रस्ता अडविला. तेव्हा हुसेनने फौज पाठविली, ती सुद्धा खंडेरावांनी अडचणीत गाठून कापून काढली.
पुढे हुसेनने परत मोठी फौज पाठविली म्हणून खंडेरावांनी, सुलतानजी निंबाळकर व दावलजी सोमवंशी यांच्या मदतीने मोगलांचा पुरता मोड केला (24 एप्रिल 1717). यानंतर शाहू महाराज यांनी गुजरात व काठेवाडकडे मराठ्यांचा अंमल बसवावा, असा हूकुम केला व अशा आशयाचे एक पत्र पाठिवले :
“दरमहा हुजूर खर्चास ऐवज देत जावा. थोरले महाराज धान्य व नक्त, श्रावणमासी धर्मदाय देत असत. तो सेनापती यांनी आपल्या तालुकापेकी, होन चार लाख रूपये खर्च करून, कोटी लिंगे ब्राह्मणांकडून करवीत जावी.”
बाळाजी विश्वनाथाने जी सरंजामी पध्दत निर्माण केली (स.1719) तीत खंडेरावास खानदेश देऊन गुजरात काबीज केल्यास तीही जहागिरी देऊन टाकू म्हणून आश्वासन दिले.
सय्यदांचा हस्तक अमलअली व निजाम यांच्यात स.1720 मध्ये बाळापूरची लढाई झाली तीत सैय्यदच्या विनंतीवरून खंडेरावास लढण्यासाठी म्हणून शाहू महाराज यांनी पाठिवले होते. त्यानंतर फत्तेसिंग भोसलेंच्या आधिपत्याखाली कर्नाटकात (स. 1725-26) झालेल्या स्वारीत खंडेराव हजर होते.
खंडेरावांनी वसई ते सूरतपर्यंतचे कोकण काबीज केले होते. तेव्हा शाहू महाराजांनी उद्गार काढले. “बडे सरदार मातबर, कामगिरी हुषार होते” असा उल्लेख आहे.
छत्रपती शाहू महाराज यांची मर्जी खंडेरावांवर खूप होती कारण एकदा खंडेराव पोटशूळाने आजारी असताना शाहू महाराजांनी खंडेरावांचा समाचार मुद्दाम घेतला. थोरल्या बाजीरावांच्या वेळेस खंडेराव वयोवृद्ध झाले होते. अखेर स. 27 सप्टेंबर 1729 ला मुतखड्याच्या विकाराने खंडेराव तळेगांव दाभाडे येथे मरण पावले. तळेगांव दाभाडे गावात खंडेराव दाभाडे यांची समाधी आहे.
इतिहासप्रसिद्ध ‘सरसेनापती उमाबाईसाहेब दाभाडे’ ह्या खंडेरावांच्या पत्नी होत. खंडेरावांना तीन पुत्र होते. (त्रिंबकराव, यशवंतराव व सवाई बाबूराव). त्रिंबकराव हे सुद्धा वडिलांसारखे शूर होते.
मराठाशाहीतील आपत् प्रसंगी जी नररत्ने महाराष्ट्रात चमकली त्यात खंडेराव दाभाडे यांची प्रामुख्याने गणना करण्यास हरकत नाही. संताजी घोरपडे, धनाजी जाधव, रामचंद्रपंत अमात्य, शंकराजी नारायण, परशराम त्र्यंबक यांच्यापेक्षा राजाराम महाराजांनी खंडेराव यांना जास्त उत्पन्न दिले. न जाणे खंडेरावांची कामगिरी सर्वांपेक्षा जास्त किमतीची असेल. तीनशे पंचाण्णव गावांची सरपाटीलकी म्हणजे जवळजवळ सातशे गावांची देशमुखी खंडेरावांस मिळाली असल्यामुळे खंडेराव हे सर्व वतनदारांचे मुकुटमणी ठरतात. भरीव कामगिरीवाचून असली भरीव देणगी मिळणे शक्य नाही.
– सरदार सत्यशीलराजे पद्मसेनराजे दाभाडे
(राजेसाहेब – तळेगांव दाभाडे).

देवास मोठ्या पातीचे तिसरे राजे सेनासप्तसहस्री #श्रीमंत_तुकोजीराव_पवार_महाराज (द्वितीय)


 देवास मोठ्या पातीचे तिसरे राजे सेनासप्तसहस्री #श्रीमंत_तुकोजीराव_पवार_महाराज (द्वितीय) यांना पुण्यतिथी निमित्त

1795 च्या खर्ड्याच्या लढाईत निजामाला मराठ्यांनी गुडघे टेकायला लावले, या लढाईत निजामाच्या फौजेचा मोड करणाऱ्या आघाडीवर एक कोवळा मराठा वीर ज्याचे वय होते फक्त अकरा वर्ष... दौलतराव शिंदे यांच्या लष्करातील जिवबादादा बक्षी यांच्याबरोबर आघाडीवर जाऊन अतुलनीय पराक्रम गाजवला होता आणि निजामाच्या सैन्याला आपल्या तलवारीचे पाणी पाजले होते त्या वीर अभिमन्यू चे नाव होते सेनासप्तसहस्री श्रीमंत तुकोजीराव पवार महाराज (द्वितीय) .....
देवासचे दुसरे राजे श्रीमंत कृष्णाजीराव पवार महाराज यांनी त्यांना अपत्य नसल्याने रानोजीराव पवार (विश्वासराव) यांचे पुत्र विठ्ठलराव यांना दत्तक घेऊन त्यांचे नाव तुकोजीराव पवार असे ठेवले.
श्रीमंत तुकोजीराव यांनी आपल्या उभ्या आयुष्यात महादजी शिंदे बरोबर अनेक लढायांमध्ये पराक्रम गाजवला.अठराव्या शतकात मराठेशाहीचे वर्चस्व कमी होण्यास सुरुवात झाली, तेव्हा तुकोजीराव महाजांवर अनेक संकटे आली , पेंढार्‍यांनी त्यांच्या मुलखात उपद्रव करणू सुरू केले होते .तसेच जयसिंग राजा खेचीने ग्वाल्हेर प्रांतात बंड उभारून मुलखात लुटालूट जाळपोळ केली सुरू केली होती. तेव्हा शिंदे यांच्या फौजी ची लढाई होऊन त्यात शिंदेच्या फौजेचा पराभव झाला ,हे एकूण तुकोजीराव महाराजांनी खेचीवर हल्ला करून त्याला पळवून लावले.
पुढे अठराशे अठरा मध्ये इंग्रजांशी तह झाल्यानंतर श्रीमंत तुकोजीराव यांनी आपल्या प्रजेच्या सुखसोयींकडे लक्ष देण्यास सुरुवात केली. राज्याचा मुलुख उद्ध्वस्त झाल्यामुळे लोक गाव सोडून गेली होती . त्यांना दिलासा देऊन खेड्यांमध्ये पुन्हा लोकवस्ती वाढवली संस्थानचे उत्पन्न वाढवले. देवासामध्ये जुन्या राजवाड्यातील जामदारखान्याच्या भाग बांधला .
मराठेशाहीच्या चढत्या काळात पराक्रमी , दृढनिश्चयी व धोरणि असलेल्या तुकोजीराव महाराजांनी मराठेशाहीच्या रक्षणासाठी व विस्तारासाठी पठाण, राजपूत व निजाम वगैरे शत्रूंना टक्कर देऊन विजय मिळविला तर पुढे मराठ्यांच्या पडत्या काळात देखील त्यांनी त्यांचा संयम ढळू न देता मोठ्या धैर्याने पेंढारी व बंडखोरांचे परीपात्य करण्याचे प्रयत्न कायम सुरू ठेवले होते.
तुकोजीराव महाराजांवर सुरुवातीपासून जितकी संकटे आली की पूर्वी त्यांच्या घराण्यातील कोणाच्याच वाट्याला आली नव्हती.
तुकोजीराव महाराजां ची तीन लग्ने झाली होती. त्यांच्या पहिल्या पत्नीचे नाव रमाबाई असून दुसऱ्या पत्नीचे नाव सावित्रीबाई होते सावित्रीबाई ह्या संगमनेरकर यांच्या घराण्यातील होत्या आणि तिसऱ्या पत्नी भवानीबाई हे होत्या , खानदेशातील चाळीसगाव येथील राजाजीराव देशमुख यांच्या त्या कन्या होत्या. तुकोजीराव महाराजांना फक्त भवानीबाई पासूनच अपत्ये झाली , दोन पुत्र व तीन कन्या अशी एकंदर पाच अपत्ये झाली होती.
अशा या पराक्रमी,दृढनिश्चयी, धोरणी व संयमी महाराजांचे दिनांक 28 सप्टेंबर 1827 मध्ये देवास येथे निधन झाले.
आज त्यांची पुण्यतिथी त्यानिमित्त त्यांच्या पवित्र स्मृतीस विनम्र अभिवादन !!
महेश पवार
7350288953

#महान_पराक्रमी_सेनानी_सरनौबत_आंनदराव__गोळे_व_दहा_महान_गोळे_बंधू

 


#महान_पराक्रमी_सेनानी_सरनौबत_आंनदराव__गोळे_व_दहा_महान_गोळे_बंधूना

🚩🚩🚩🚩🚩🚩🚩🚩🚩🚩🚩🚩
हा एतिहासिक दिवस उजाडला होता
कोंबडा अरवयला लागला होता, तांबडे सूर्यकिरण गडावर येण्याच्या आत एकच गदारोळ उठला, हर हर महादेवच्या आवाजांनी संबंद चिपळूण जाग झालं होतं
चोहोबाजूंनी एकच हल्ला, जय भवानी जय शिवाजी, हर हर महादेव एकच आवाज,
धुवाधार कापाकापी सुरू होती, सगळे सरदार मावळे त्वेषाने लढत होते, नुसती धुमचक्री सुरू होती,
गडावरून सुद्धा तोफांचा मारा सुरू होता, गोफण, सरकी, जेंजल्यांचा मारा शत्रूकडून होत होता, आपल्या पैकी कोणच तरी डोकं फुटत होत तर कोणाला गंभीर जखमा होत होत्या,
पण मराठे काय थांबायला तयार नव्हते नुसती कापाकापी अन हर हर महादेव,जय भवानी जय शिवाजी, एवढंच सुरू होत
आंनदराव अन त्याचे भाऊ तुफानी लढत होते,
आनंद राव ची तलवार तर अफलातून सुरू होती, ए रपाक ,ए धूप, खाचाकच दाणादाण उडवली होती आनंदरावने, त्याची तलवार बाजी पाहुन जुने सोबत असलेले सरदार तर म्हणत होते अरे हा तर दुसरा पिलाजी आहे,
किती माणसे कापली असेल गिणती नाही,
सिद्दीच आज काय खरं नव्हतं, पण आपल्याकडची पण माणसे जायबंदी, हुतात्मा होत होती, पहाटे 6 घटका लढाई रणसंग्राम सुरू होता,
6 घटका सिद्दी ला सुधारत नव्हते, स्वतः सिद्दीसात आतून त्याच्या माणसांना प्रेरणा देत होता पण आता त्यांची गय नाय,
आनंदरावाने तर आता डोक्यावर असलेले पागोटे काढले होते, 5 चुलत भाऊ स्वराज्यसाठी त्याच्या डोळ्यासमोर कामी आले होते यामुळे तर त्याचे डोके नुसते गरम झाले होते,
ऐन धुमळीत आत घुसून त्याने अनेक सिद्दी मुसलमानांशी एकटा लढत होता
अरे काय तलवार चालत होती बापरे
सपासप कापाकापी अन रक्ताचा सडा निर्माण केला होता,
मग बाप्पू कराडकर पायदळ ला येऊन मिळाले , सरदार मायाजी फडतरे, प्रतपजी जावरे, जनबा नाईक, रायाजी हडदरे, हणगोजी अन कबजी गोलंडे यांनी निकराची झुंज दिली,
आता लढाई आरपार सुरू होती,कासीबंदर जोपर्यंत आपण हाणून पाडत नाही तोपर्यंत लढाई जिंकता येन अवघड होते कारण बंदर कडून सिद्दी ला मदत मिळणार होती अन तेच झालं अचानक कासी बंदर कडून 5 गलबते भरून सिद्दी आले अन तिथं निकाराची लढाई झाली त्यांच्याकडे असलेल्या तत्कालीन अत्याधुनिक बंदुकीच्या जोरावर कासी बंदर ला आपण मागे हटत गेलो त्यामुळे गलबते मधून सिद्दी लोक दारुगोळा अन बंदुका घेऊन गडात आले आता सिद्दी डबल झाला होता
तरीपण खंदक पर्यंत आपण गेलो होतो पण पहाटे च्या वेळी नेमकं चरावर सुळ होते त्या अंधारात न समजल्याने तिथं आपले गायकवाड यांचे 2 शिपाई, दीपजी, कान्हाजी, राजाराम जयसिंग गंभीर जखमी झाले
आता बुरुजाकडे अन दरवाजा जवळ जी लढाई सुरू होती ती तलवार ने लढाई सुरू होती पण 5 गलबते मधील सिद्दी गडावर पोहोचले त्यामुळे त्यांच्याकडे बंदुका होत्या
गडावरून बंदूक मधून आता मावळ्यांना टिपण त्यांना सोपं जाऊ लागलं, आनंदरावचे उर्वरित 5 भाऊ सुद्धालढता लढता ,
सिद्दीच्या गोळ्या लागून ,
स्वराज्यसाठी कामी आले,
गोळे घराण्यातील एकूण 10 भाऊ कामी आले होते,
पण हा पिलाजी चा नातू काय ऐकायला तयार नव्हता त्याने त्याची तलवार तर आता लय जोमाने चालवत होता एका एका तलवारीच्या घावात गनीम ठार करत होता, डोक्यात तलवार घातली तर कमरेपर्यंत तलवार येत होती आशा महान ताकदीचा हा सरदार आनंदराव होता,एका एका तलवारीच्या घावात 4 ,4 सिद्दी ला यमनसदनी पाठवत होता,
कपडे रक्ताने माखले होते,6 घटका तलवार चालू होती,
स्वतः बुरुजवरून सिद्दीसात अन त्याचा वजीर आनंदरावचा पराक्रम पाहत होता
मग सिद्दी ने त्याचे खास परदेशी नेमबाज बोलवले होते इकडे सूर्य उगवत होता, सूर्यकिरण गडावर पडत होते अन सिद्दीच्या एक तरबेज बंदूकधाऱ्याने एक गोळी झाडली अन ती गोळी थेट येऊन आनंदरावच्या हृदययात घुसली,
छातीत गोळी घुसली ,
एक ढाण्या वाघाला जांभुर्याच्या गोळीने टिपलं होत,तरीपण या पठ्ठे ची तलवार थांबत नव्हती, वाहणारे रक्त थांबत नव्हते,
पण नजरेतून सिद्दीला चावून खायची हिम्मत दाखवत होता, त्याच्या डोळ्याच्या धारेतून सुद्धा बुरुज वरचा सिद्दीला घाम फुटला होता, त्याच्या जवळपास यायला गनीम घाबरत होता,
अरे लढवय्या धर्म आमचा, स्वराज्य साठी अखेरपर्यंत लढणार हीच एक जिद्द उराशी बाळगून हा पिलाजीचा नातू लढत होता,
शेजारी लढत असलेला खंडोजी जाधव, बाप्पू कराडकर यांनाही गोळ्या लागल्या होत्या ते पण स्वराज्यसाठी कामी आले होते
अखेर 6 घटका तलवार चालून आपली घराण्याची लढवय्या ओळख कायम ठेवत सरदार आनंदराव गोळे यांनी देह ठेवला,एक पराक्रमी वादळ कायमच शांत झालं, इकडे गावाला देवघरात असलेला दिवा अचानक विझला,
ऐन तारुण्यात असलेला ढाण्या वाघ स्वराज्यसाठी प्राणांची आहुती देऊन गेला,
पराक्रमची शर्थ केली होती गोळे घराण्यातील या लढाईत 11 जण हुतात्मा झाले होते, स्वराज्यसाठी हुतात्मा होणं काय सरनौबत गोळे मंडळी ना नवीन नव्हता,घरण्याचं नाव काढलं, स्वराज्यसाठी रक्त सांडवल होत,
तिकडे राजश्री गंगाधरराव घाटगे, अंजनवेल पर्यत घुसले होते, दोन्ही ठिकाणी घमासान असल्याने अण्णाजी पंत ने तात्पुरती माघार घेऊन आपले सैन्य चिपळूण कडे वळवले अन नवीन रणनीती करू लागले
अशा प्रकारे 5 ऑक्टोबर 1733 ला एक अपरिचित रणसंग्राम झाला अन गोळे घराण्यातील सरनौबत पुन्हा एकदा हिंदवी स्वराज्याच्या साठी कामी आले,
महान पराक्रमी सेनानी सरनौबत आंनदराव गोळे व दहा महान गोळेबंधूना बलिदानदिनानिमीत्त विनम्र अभिवादन !
संदर्भ::
1) ऐतिहासिक पेशवे खंड 33 ,
मधील पत्रसार नंबर 115 ,
इतिहास संशोधक मंडळ,
सदाशिव पेठ ,पुणे.
शब्दांकन: सरनौबत नरवीर पिलाजी गोळे यांचे वंशज,आग्रावीर अँड मारुती (आबा) बबन गोळे.

#सातारा_गादीचे_छत्रपती_प्रतापसिंह_महाराज (थोरले)


 #सातारा_गादीचे_छत्रपती_प्रतापसिंह_महाराज (थोरले) #यांना_स्मृतीदिनानिमित्त_विनम्र_अभिवादन !

छत्रपती शाहू महाराज थोरले यांच्यानंतर त्यांचे दत्तकपुत्र छत्रपती रामराजे( महाराणी ताराबाई यांचे नातू ) हे छत्रपती झाले. १७७७ मध्ये छत्रपती रामराजे यांचे निधन झाल्यानंतर , त्यांचे पुत्र छत्रपती शाहू महाराज (दुसरे ) छत्रपती झाले. यांच्या काळात प्रधानसेवकाच्या जाचातून मुक्त होण्याचा एकमेव प्रयत्न १७९८ मध्ये झाला होता. या प्रयत्नात करवीर गादीचे छत्रपती शिवाजी महाराज (दुसरे ) यांनी मदत केली होती . पण फितुरीमुळे हा प्रयत्न फसला. या नंतर दुसर्‍या बाजीरावाने छत्रपती शाहू यांच्यावर कडक निर्बंध लादले , त्यांना किल्ल्यावरून उतरण्यास मनाई करण्यात आली , इतरांनाही किल्ल्यावर जाण्यास बंदी घालण्यात आली , छत्रपती अथवा राजपरिवारातील कोणाला गडाखाली जावयाचे असल्यास प्रधानसेवकाच्या कारभार्‍याची परवानगी घ्यावी लागत असे.
छत्रपती शाहू महाराज (दुसरे) यांची ४ मे १८०८ रोजी निधन झाले. त्यानंतर छत्रपती प्रतापसिंहराजे यांचा राज्याभिषेक १६ मे १८०८ रोजी झाला त्यांचेही संबंध दुसऱ्या बाजीरावा बरोबर ताणलेलेच होते. आपल्या वडिलांची प्रधानसेवकाने केलेली मानहानी ते विसरले नव्हते. दुसर्‍या बाजीरावाचे ब्रिटीशांशी २० फेब्रुवारी १८१८ मध्ये युद्ध झाले आणि दुसर्‍या बाजीरावाचा पराभव झाला.
धूर्त इंग्रजांनी खरे तर महाराजांना असे भासवुन दिले होते की; आमची ही लढाई छत्रपतींशी नसून त्यांच्या बंडखोर अधिकाऱ्यांशी आहे.
छत्रपतींनी १८१८ मध्ये कारभार हाती घेतला,त्यावेळी सातारा शहरात मोठा समारंभ पार पडला. त्यानंतर छत्रपती प्रतापसिंह आपल्या राजपरिवारासह अजिंक्यताऱ्यावर राहावयास गेले . छत्रपती प्रतापसिंह महाराजांनी त्यांच्या कार्यकाळात प्रजेच्या हिताची कामे केली त्यांचे पोलीस दल एवढे उत्कृष्ट होते की बोटावर मोजण्याइतकेच गुन्हे त्याकाळी घडत. छत्रपतींनी कैद्यांच्या व्यवस्थेसाठी गुरुवार पेठेत "थोरला परज" व सचिवांच्या वाडाच्या जवळ "धाकटा परज" असे दोन तुरुंग बांधले. फौजदारी व दिवाणी न्यायालयांची स्थापना केली. छत्रपती प्रतापसिंह यांनी आपल्या रंगमहालात व राजवाड्यात सर्वसामान्यांसाठी शाळा सुरू केल्या काही मंडळींनी शिकवण्यास नकार दिल्यावर छत्रपतींनी आपले मित्र डॉक्टर मिल्ने यांच्या मार्फत मुलांसाठी व मुलींसाठी शिकवण्यासाठी शिक्षकांची व्यवस्था केली. ग्रंथ छापून घेण्यासाठी छापखाना सुरू केला. छत्रपतींनी ग्रंथालयही सुरू केले या ग्रंथालयांमध्ये देशोदेशीचे वर्तमानपत्र येत असत , सामान्य प्रजेलाही या ग्रंथालयाचा फायदा व्हावा या उद्देशाने राजवाड्यासमोरील नगारखान्यात ग्रंथालय सुरू केले हेच सध्याचे ( छत्रपती प्रतापसिंह महाराज थोरले नगर वाचनालय ) होय.
सातारा शहराचा विकास करण्यासाठी छत्रपती प्रतापसिंह महाराजांनी सातार्‍यात नवीन राजवाडा बांधला अाणि तिथे आपल्या राजपरीवारासह राहावयास आले. तब्बल ३४ एकर मध्ये भवानी पेठ वसविली . पाणी व्यवस्थेसाठी १९ विहिरी नव्याने बांधल्या , दोन हौद बांधले तसेच मल्हार पेठ, प्रतापगंज पेठ , दुर्गा पेठ , सदाशिव पेठ या पेठा वसवल्या .
ज्यावेळी साताऱ्यात पाण्याचा तुटवडा जाणवू लागला त्याला छत्रपतींनी यवतेश्वर येथे तलाव बांधून तिथून खापरी नळाने पाणी इसवीसन १८२९ मध्ये शहरात आणले. महाबळेश्वर या पर्यटन स्थळाची स्थापना ही छत्रपती प्रतापसिंह महाराजांनी केलेली असून , त्यावेळी महाबळेश्वर 'माल्कम पेठ' या नावाने ओळखले जात असे. आपल्या राज्यातील वाहतूक व्यवस्थित व्हावी यासाठी सातारा-मेढा-महाबळेश्वर , सातारा-पुणे यासारखे अनेक रस्ते छत्रपतींनी बांधले.
छत्रपती प्रतापसिंह महाराजांनी अनेक वाडे ही बांधले. दप्तरखाना (सध्याचे पोस्ट ऑफिस) फरासखाना, हत्तीखाना इत्यादी इमारतींबरोबरच १८ कारखान्यांसाठी इमारती बांधल्या. सोबतच विविध देवस्थानांच्या मंदिराची दुरूस्ती केली. १८२६ साली अत्यंत देखणा असा वाडा ही छत्रपतींनी बांधला (सध्याचे श्रीमंत छत्रपती प्रतापसिंह महाराज विद्यालय) जलमंदिर हा राजवाडाही बांधला.
पुढे विविध कारणांवरून त्यांचे इंग्रजांशी खटके उडू लागले. स्वाभिमानी असलेल्या छत्रपतींना इंग्रजांची बंधने आता बोचू लागली. अखेर छत्रपतींवर इंग्रजांनी राजद्रोहाचा आरोप ठेवला. आरोप कबूल केल्यास गादीवर ठेवू अन्यथा राज्यास मुकाल, असा तिढा त्यांना टाकला. या गोष्टीस छत्रपतींनी बाणेदारपणे नकार दिला. तेव्हा त्यांना गादीवरून दूर करून त्यांची रवानगी काशी येथे केली गेली. तत्कालिन गव्हर्नर जनरलपुढे त्यांनी आपली बाजू मांडली. पण काही उपयोग झाला नाही. तेव्हा आपल्या वकीलास आपली कैफियत मांडण्यासाठी त्यांनी इंग्लंडला पाठवले. ‘‘राज्य जाईल अशी धमकी कशाला देता? मी राज्याची हाव कधीच धरली नाही.’’ असे बाणेदार उत्तर त्यांनी इंग्रजांना दिले होते. पण अखेर १४ ऑक्टोबर १८४७ रोजी प्रतापसिंह भोसले यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या काही वारसांना इंग्रजांनी गादीवर बसवते. परंतु पुढे दत्तक वारस नामंजूर करून १८४८ च्या सुमारास सातारचे राज्य खालसा करण्यात आले.
अशा या प्रजाहितदक्ष, उत्तम प्रशासक ,न्यायप्रिय ,शेतकऱ्यांचे कैवारी ,
स्वाभिमानी छत्रपतींना आज त्यांच्या पुण्यतिथी निमीत्त

#निधड्या_छातीचा_वाघ #धोंडोजी_वाघ (#पवार)

  #निधड्या_छातीचा_वाघ #धोंडोजी_वाघ ( #पवार ) #आज_बलिदानदिना_निमीत्त #विनम्र_अभिवादन ! मराठेशाहीच्या अंतिम पर्वात अनेक शूर,पराक्रमी व्यक्ती...