मराठेशाहीतील घाटगे घराण्याचा राजवाडा : राजापूर (खटाव जि. सातारा)

 मराठेशाहीतील घाटगे घराण्याचा राजवाडा : राजापूर (खटाव जि. सातारा)

अंबाजी राजे घाटगे यांचा ऐतिहासिक राजवाडा आणि त्यांची समाधी ही राजापूर या गावात आहे. राजापूर हे गाव अंबाजी राजे घाटगे यांनीच वसवले म्हणून या गावास राजापूर हे नाव पडले. राजवाडा हा ३ एकर येवढ्या मोठ्या भागात आहे. हा राजवाडा पूर्ण दगड, विटा, माती आणि चूना यांचा वापर करून बांधलेला दिसून येतो. साधारणपणे ३०० वर्षाचा इतिहास या वाड्यास लाभलेला आहे. राजवाड्याच्या शेजारीच श्री. जानुबाई देवीचे मंदिर आहे. राजवाड्यातून या मंदिरात जाण्यासाठी भुयारी मार्ग होता. आता तो मार्ग बंद करण्यात आलेला आहे. राजवाड्याला मोठे असे प्रवेश द्वार असलेले पहायला मिळते. वाड्यात धान्य कोठारे, हत्ती खाना, पाण्याचे कुंड, विहीर असे अनेक वस्तूंचे अवशेष आपणाला पहायला मिळतात. वाड्याच्या बाहेर एक दगडी विहीर आड ही आपल्याला पहायला मिळतो. हा इतिहास राजवाडा इतिहासाची साक्ष देत आज ही त्या ठिकाणी असलेला आपल्याला पहायला मिळतो. या वाड्याला भेट देण्यासाठी योग्य वेळ म्हणजे मार्च ते जून या कालावधीत वाड्यातील इतर सर्व वास्तू पहायला मिळतील. इतर वेळी स्वच्छता नसल्याने आत मध्ये खूप अडचण असते.

या राजवाड्याला तुम्ही पाहिले आहे का?

नसेल तर एकदा अवश्य या वाड्याला भेट द्या.

The Ghatge Dynasty Palace of the Maratha Empire: Rajapur (Khatav, District Satara) —

The historic palace and the samadhi (mausoleum) of Ambaji Raje Ghatge are located in Rajapur, a village founded by and named after Ambaji Raje himself. Spanning a massive 3 acres, this palace carries a rich history of nearly 300 years and was built entirely using stone, bricks, clay, and lime mortar. The famous Shri Janubai Devi Temple stands right next to the palace, and though an underground secret tunnel once connected the two, it has now been closed. The palace features a grand, massive entrance gate, and inside the complex, you can still see the ruins of granaries, an elephant stable (Hatti Khana), a water tank (Kund), a stepwell, and a traditional stone-lined well (Aad) just outside the walls. Today, this structure stands as a living testament to Maratha history. The best time to visit is between March and June when the inside is clear for exploration, as overgrown vegetation and a lack of maintenance make it difficult to access at other times.

Have you ever visited this palace? If not, you must plan a visit to experience this historical marvel at least once!

माने देशमुख सरकार आहीरवाडी देशमुख यांच्या वतनाततील गावाचं यादी🚩🚩

 

माने देशमुख सरकार आहीरवाडी देशमुख यांच्या वतनाततील गावाचं यादी

आहीरवाडी परगणा - इंगळगी माने देशमुख हे दक्षिण सोलापूर भागातील देशमुख घराणे आहे हिचे घराण्यातील ऐतिहासिक उल्लेख अहीरवाडा सरकार / आहीरवाडी देशमुख/ आहीरवाडी माने असे उल्लेख ऐतिहासिक कागदपत्र मधुन आढळतात महाराष्ट्र तील बीदर येथील बहामनी पातशाही कडून देण्यात आलेलं सर्वात जुनी देशमुखी पैकी एक हे माने देशमुख आहेत या माने देशमुख घराण्यात

मौजे इंगळगी

मौजे आहेरवाडी

मौजे बोरूळ

मौजे आलेगाव

मौजे बंकलगी

या गावातील पाटीलकी होत्या व आजघडीला वरील सर्व गावात हे माने देशमुख व माने पाटील मंडळी वस्तीस्थान करून राहतात ही देशमुख मंडळी वरील पाच गावात आहे त....

. बहमनी काळात राजधानी गुलबर्गा (अहसानाबाद) वरून १४२५ नंतर बिदर (महमदाबाद) ला गेली, त्याच काळात हि वतने मिळणे ऐतिहासिक दृष्ट्या जुळते.

आपल्या कागदपत्रातील मूळ यादी -

१. कसबा आहीरवाडी / आहेरवाडी

२. हकलगे(होटगी जवळचे हत्तळगे-हतुरगी

३. राजूर

४. बेळुर

५. आलेगाव

६. सीरवल -सिरवळ

७. तीलहू / तीलेऊ

८. धोत्री

९. सीरशिगाव

१. ऊलगाव

१बोटगी / बेटगी -होटगी

१सवतखड -सांवतखेड

. रामपूर

१ गुरदहळी

१ हतूर

१. कणमस

. हीपल (हिप्पळे?)

१ सीगडी

१ आचेगाव

१. बाणमगाव

१ चिंचोली

१. दीडरे

१ तीथे

१. वडगाव

१ दिगन / दरगनहळी?

१ करदली / कीदली?

१ कुंभारी

१ कुमठे

१. यतनहळी

१. ईतलहळी

१५ आऊजे (औज)

१. चंद्रहळ

अहीरवाडी परगणे तील देशमुख व देशपांडे यांच्या वतनाततील गावाचं यादी -

एकुण गाव ९८ ह्यात आताच्या दक्षिण सोलापूर, अक्कलकोट आणि कर्नाटक सीमेवरील गावे तसेच आताच्या अक्कलकोट वअफजलपुर तालुक्यातील गावे येतात:

१इतली खुर्द,

१कनहळी,

१जेऊरगी,

१तेलनगी,

१ नवरत/नांद्र,

१बडबले,

१बयगीर,

१जतेसगी,

१साडानूर,

१सल्याणूर,

१सिरसवी,

१चिरिमली,

१हुवीनहळे,

१कोगेनबली,

१आवरछी,

१कुवलानूर,

१कवनूर,

११लोसाहूर,

१शेहूरबुरपी,

१गुडवाखुर्द,

१धनरगाव,

१चिनजोली,

१यणसूर,

१हकगावू,

१ उडंचन,

१वनुटगाव,

१दवलगी,

१बिचगिरी,

१काजनूर,

१धलिलनूर,

१धानटी,

१बाणेसी,

१ गार,

१खिलिबू,

१धानूर,

१तसूर,

१करकनबली,

१चावडातूर,

१आनूर,

१बतबल,

१मातोली,

१बटेबल,

१सिरल्ल,

१ बामेड,

१गाडी,

१मंगरूळ

, १बकिगी,

१भिलवड,

१दुर्द भिलवडे (खुर्द)

,१ सिनूर

,१ भादन

,१ हली,

१बिहणी,

१ चागेहत

या पोस्टचे ऐतिहासिक महत्व -

आहीरवाडी माने देशमुख घराणे - बहमनी कालखंडात बिदरच्या पातशाहीकडून मिळालेली देशमुखी. हे घराणे आज इंगळगी माने देशमुख म्हणून ओळखले जाते. मोडी कागदपत्रांत उल्लेख - 'आहीरवाडी माने देशमुख', 'आहीरवाडी देशमुख सरकार' असा येतो. छत्रपती थोरले शाहू महाराज आणि महाराणी साहेब यांच्या काळात आहीरवाडी येथील जमीन सरदार सयाजीराव दरेकर यांच्या समाधीच्या दिवाबत्तीसाठी दिल्याचे कागद आपल्या संग्रही आहेत. एकूण ९८ गावांची देशमुखी असल्याचे कागदावरून दिसते. प्रामुख्याने आजचा दक्षिण सोलापूर तालुका या परगण्यात येतो.आहीरवाडी हे गाव आजही दक्षिण सोलापूर तालुक्यात आहे - त्यामुळे परगणा ओळख पटते.

आपल्यासाठी दोन सूचना:

१. नकाशात पडताळणी: आपण लिहिल्याप्रमाणे (गावांची नावे नकाशात पाहून खात्री करणे) हे अत्यंत आवश्यक आहे. हकलगे / हतूर / बेळुर हि नावे आजही त्या भागात आहेत.

२. फाटलेली नावे: ९ आणि १० क्रमांकाची नावे फाटल्यामुळे, ती तशीच 'वाचता येत नाही - मूळ मोडीत तपासुन' अशी तळटीप , अंदाज लावू नये. हेच ऐतिहासिक प्रामाणिकपणा आहे

महत्वाचे गोष्ट:- काही शंका असल्यास या आहीरवाडी माने

देशमुख व माने पाटील घराण्यातील कागदपत्रे असतील तरी संपर्क करावं.उगीचच स्वतःकडे ऐतिहासिक कागदपत्र व माहिती नसताना फोन करे नये

आपले

राष्ट्रमाता राजमाता जिजाऊ इतिहास परिषद महाराष्ट्र राज्य संस्थापक

संतोष झिपरे ९०४९७६०८८८

तुळाजी आंग्रे

 तुळाजी आंग्रे यांनी कोकण प्रांतावर आपली पकड घट्ट बसवली होती. रयत सुखावली होती. स्वस्ताई होती. शेती व इतर व्यवसाय समृद्धीकडे तुळाजा आंग्रे जातीने लक्ष घालीत असे. शिक्षणाच्या दृष्टीने शाळा आणि इतर व्यवसायांचे प्रशिक्षण मिळे. बंदरे आणि व्यापार भरभराटीचा होता. न्यायव्यवस्था चोख होती. धर्माची मोकळीक आणि जनतेला सुरक्षा होती. याच काळात त्यांनी आपले आरमार अधिक बलवान आणि आधुनिक करण्यासाठी पावले उचलली. त्यांनी वडिलांच्या म्हणजेच कान्होजी आंग्रे व संभाजी आंग्रे यांच्या हाताखाली उमेदवारी केली होती. आणि त्याचा उपयोग करत आरमारात आणखी सुधारणा केल्या. जहाज बांधणी लागणार्या सागवानाची लागवड कोकणात सुरू केली. आरमारी जहाज बांधणीसाठी सुवर्णदुर्ग आणि विजयदुर्ग येथे सरकारी कारखाने स्थापले. जहाज बांधण्याची कला त्यावेळी पूर्णत्वास गेली होती. इंग्रज कारखान्यात तयार होत त्या तोडीची सहाशे ते तेराशे टन वजनाची व्यापारी जहाजे तयार होऊ लागली. आंग्रे यांच्या आरमारातील 18 ते 20 तोफा ओतण्याचे त्यांचे स्वतःचे कारखाने होते. आरमारावरील कर्मचाऱ्यांची निवड पश्चिम किनाऱ्यावरील समुद्राशी पिढीजात संबंध असलेल्या जातीमधून केली जाई. यात गुजरात मधील खारवी, महाराष्ट्रातील कोळी, भंडारी आणि कोकणी मुसलमान तर कर्नाटकातील आंबी यांचा समावेश होता. याशिवाय दर्यावर्दी लोक शोधून त्यास आरमारात भरती होण्यासाठी प्रयत्न केले जात. आरमारावर उत्तम प्रकारचा दारूगोळा आणि तोफा साठवलेला असे. तोफा चालवण्यासाठी युरोपियन आणि देशी गोलंदाज असत. आरमारात दुर्बिन, होकायंत्र यासारखी आधुनिक उपकरणे आली होती. कुशल सारंगी आणि दर्यावर्दी मनुष्यबळ असलेल्या या आरमारासाठी स्वतःची किल्ले आणि सुरक्षित जागा उपलब्ध होत्या. तुळाजी आंग्रे यांच्या आरमारात गलबत, गुरब, पट्टेमार, तीरकाठी, मनवर, बागला, बतेला, बोटील, महागिरी, पाल, पगार, तरणी, कतुर, करवल, तरवे, सिबाद,अशी एक्कावन्न प्रकारची जहाजे होती. प्रत्येक जहाजाची सामर्थ वेगवेगळे असे. तुळाजी आंग्रे यांनी आपले सर्व किल्ले आणि ठाणे बळकट करून ठेवली होती. यात विजयदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, अंजनवेल, जयगड, पूर्णगड, पालगड, रसाळगड, रत्नागिरी, प्रचितगड, भैरवगड, बानकोट, गोवळकोट, कनकदुर्ग, गोवेदुर्ग, फत्तेदुर्ग, यशवंतगड इत्यादी 27 ठाणे आणि 30000 चे घोडदळ तयार केले होते.
तुळाजी आंग्रे यांनी 1743 ते 54 या काळात आंग्र्यांचे दस्तक नाही अशी जहाजे धरण्याचा आणि लुटण्याचा सपाटा लावला. पोर्तुगीज, डच, फ्रेंच आणि इंग्रजांच्या जहाजांवर अनेक हल्ले करून त्यास पकडले होते. इंग्रजांचे मद्रासचे शार्लोट, मुंबईकरांचे विल्यम, कलकत्त्याची सेवेर्न, डर्बी, रिस्टोरेशन, पायलट नावाचे स्लुप, सुरतेची दादाभोई आणि ऑगस्टा मंगलोरचे रोज आणि अँन मलबारचे बेन्जामाल्ली, मस्कतचे फत्ते दौलत इतक्या जहाजांना लुटले होते.
#कथा_आरमाराची
#आम्हीच_ते_वेडे

चिकणे देशमुख मेढा परगणा जावळी तालुका सातारा जिल्हा

 

चिकणे देशमुख मेढा परगणा जावळी तालुका सातारा जिल्हा

आजच्या जावळी तालुक्यात मेढा विभाग, कुडाळ विभाग, केळघर विभाग, करहर विभाग, कास बामणोली विभाग असे प्रशासकीय दृष्ट्या वेगवेगळे केलेले विभाग आहेत.

कुडाळ परगण्याचा इतिहास अभ्यासताना चिकणे देशमुख यांचा एक अस्सल कागद मिळाला. त्यानुसार भाद्रपद शुद्ध सप्तमी शके १६२४, चित्रभानु संवत्सर मंगळवार दिनांक २९ ऑगस्ट १७०२ रोजी *महाते बुद्रुक* हे गाव *पदाजी चिकण देशमुख* यांना इनाम दिल्याचा उल्लेख आहे.

*त्याच लिप्यांतर खालीलप्रमाणे*

ता मेढे पैकी पदाजी

चिकणे देशमुख ता मार

यासी इनाम मौजे महाते बु I I

ता मार हा गाव इनाम छ ६

रबिलाखर सन सलास देहे १

मध्ययुगीन कालखंडात ६० गाव खोरे कुडाळ हा परगणा शिंदे देशमुख यांच्या अखत्यारीत, मेढा परगणा चिकणे देशमुख व भणगे देशमुख यांच्या अखत्यारीत, केडंबे विभाग ओंबळे देसाई यांच्या अखत्यारीत, कास बामणोली हा विभाग मोरे देशमुख यांच्या अखत्यारीत होता.

१६ ऑक्टोबर १६८८ च्या वाईच्या थिटे यांच्याशी संबंधित कागदपत्रात बावाजी सुर्याजी नाईक सिंदे देशमुख प्रा कुडाळ, सिवजी नारायण देशपांडे प्रा कुडाळ, बाजी कृष्णाजी देसाई व देशपांडे केडंबे, पदाजी बीन लखमाजी नाईक चिकणे देसाई, खेलोजी बीन सुर्याजी नाईक भणगे देशमुख ता मेढे असा उल्लेख मिळतो.

कुडाळ परगण्याच्या देशकुलकर्णी व गावकुलकर्णी वतनासंबंधी कुसाजी अनंत प्रभुणे आणि जोशी-अकलूजकर यांच्यात झालेल्या वादाच्या वर्णनात ‘राजश्री बाजी चिकणे देशमुख (मेढा)’ यांचे नाव येते. त्याच प्रसंगात कुडाळचे राजश्री शाहाजी शिंदे देशमुख यांचाही उल्लेख आहे. हे वर्णन १ जून १७२४ च्या महजराशी जोडलेले आहे.

आजही मेढा आणि इतर अनेक गावांत चिकणे देशमुख यांचे वास्तव्य आहे.

*संशोधन व संकलन-*

*श्री श्रीनिवास राजेंद्र शिंदे देशमुख शिक्केकरी कुडाळकर*

*सचिव*

*दख्खन इतिहास संशोधन संस्था पुणे*

*संदर्भ-*

१) पे. द. शा. रुमाल नंबर १, पुडके क्रमांक १६, पृष्ठ क्रमांक १२५

२) शाहू दप्तर पुणे पूरलेखागार

कुडाळचे देशमुख बावाजी सूर्याजी शिंदे यांच्या इनामाचा ऐतिहासिक पुरावा

 

कुडाळचे देशमुख बावाजी सूर्याजी शिंदे यांच्या इनामाचा ऐतिहासिक पुरावा

कुडाळ परगण्याच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना कुडाळ मध्ये १७०२ मधील आज्ञा पत्राची नकल मिळाली. यावरून तत्कालीन पत्रव्यवहारातून शिंदे देशमुख कुडाळकर घराणे, त्यांचे अधिकार आणि राजसत्तेशी असलेले संबंध यांची माहिती मिळते.

पत्राचा दिनांक

२५ ऑगस्ट १७०२; शके १६२४, चित्रभानु संवत्सर, भाद्रपद शुद्ध द्वितीया/तृतीया.

श्री बावाजी सूर्याजी शिंदे देशमुख यांना महाराणी ताराराणी व छत्रपती शिवाजी द्वितीय यांच्या कारकिर्दीत गाव इनाम दिल्याविषयीचे प्रस्तुत पत्र* या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. या पत्रातून इनामाची राजमान्यता आणि त्याच्या स्थानिक अंमलबजावणीची प्रक्रिया समोर येते.

उपलब्ध पत्रवाचनात “ सुरो विठल सभासद नामजाद सरहवालदार ” असा उल्लेख आढळतो. त्यांच्या सनदेचा संदर्भ देऊन संबंधित अधिकाऱ्यांना इनामाचा अंमल करण्याची आज्ञा कळविण्यात आली आहे. “महाराज राजश्री स्वामी कृपाळू होऊन” बावाजी नाईक शिंदे देशमुख यांना संबंधित गाव इनाम दिल्याचे पत्र सांगते. त्यासाठी “राजपत्र आलाहिदा सादर आहे” असेही स्पष्ट केले आहे. यावरून या इनामासंबंधी स्वतंत्र राजपत्र देण्यात आले होते आणि प्रस्तुत कागद त्यानुसार पुढील कार्यवाही करण्यासाठी तयार झाला होता, असे दिसते.

या पत्रातील विशेष महत्त्वाचा उल्लेख म्हणजे “बाबाजी सूर्याजी सींदे” आणि “बावाजी बीन सूर्याजी देशमुख” हे शब्द होय. ‘बीन’ म्हणजे ‘यांचा पुत्र’. त्यामुळे बावाजी हे सूर्याजींचे पुत्र असल्याचा स्पष्ट वंशावळविषयक पुरावा या पत्रात मिळतो. तसेच बाबाजींच्या नावापुढे आलेल्या “देशमुख पा मजकूर” या उल्लेखामुळे त्यांचा संबंधित कुडाळ परगण्याच्या देशमुखीशी असलेला संबंधही स्पष्ट होतो. कुडाळच्या शिंदे देशमुख घराण्याची वंशवेल आणि अधिकारपरंपरा अभ्यासताना ही नोंद उपयुक्त ठरते.

पत्रात गाव बाबाजींचे “दुमाला करणे” अशी आज्ञा आहे. याचा आशय संबंधित गाव इनामाच्या अटींनुसार त्यांच्या ताब्यात व उपभोगाखाली देणे असा आहे. राजसत्तेने दिलेली मंजुरी स्थानिक महसुली व्यवहारात उतरविण्याची जबाबदारी संबंधित अधिकाऱ्यांवर सोपविण्यात आली होती. तथापि, गावातील नेमके कोणते महसुली व इतर हक्क या इनामात समाविष्ट होते, हे निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र राजपत्र पाहणे आवश्यक आहे.

“सनदेची तालीका लिहून घेऊन असल पत्र भोगवटीयांसी देणे” ही सूचना तत्कालीन दप्तरव्यवस्थेचे महत्त्व दर्शविते. सनदेची प्रत सरकारी नोंदीसाठी ठेवायची आणि मूळ कागद हक्काचा उपभोग घेणाऱ्या इनामदाराकडे परत द्यायचा, अशी व्यवस्था यात दिसते. त्यामुळे शासनाच्या दप्तरी नोंद राहात असे आणि इनामदाराजवळही आपल्या हक्काचे प्रमाण उपलब्ध होत असे.

प्रस्तुत पत्रात महाराजांचे व्यक्तिगत नाव आणि इनाम देण्यामागील विशिष्ट कामगिरी नमूद झालेली नाही.

असे असले तरी बावाजी सूर्याजी शिंदे यांची देशमुख म्हणून नोंद, सूर्याजी–बावाजी हा पितापुत्र संबंध आणि राजमान्य इनामाच्या अंमलबजावणीचा आदेश या तिन्ही बाबींमुळे हे पत्र कुडाळ परगण्याच्या इतिहासाचे महत्त्वाचे साधन ठरते. स्थानिक वतनदार आणि राजसत्ता यांच्यातील प्रशासकीय संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठीही त्याचे स्वतंत्र मूल्य आहे.

संशोधन व संकलन

श्री श्रीनिवास राजेंद्र शिंदे देशमुख शिक्केकरी कुडाळकर

सचिव

दख्खन इतिहास संशोधन संस्था पुणे

काळाकोट गढी व वस्तू संग्रहालय, सिंदखेड राजा,बुलडाणा

 

काळाकोट गढी व वस्तू संग्रहालय, सिंदखेड राजा,बुलडाणा

महाराष्ट्राच्या मातीला एका महान पराक्रमाचा आणि बलिदानाचा समृद्ध वारसा लाभला आहे. याच ऐतिहासिक वारशाची पाने उलघडत आज आपण पोहोचलो आहोत बुलढाणा जिल्ह्यातील एका ऐतिहासिक नगरीत—सिंदखेडराजा येथे. स्वराज्यसंस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे आजोळ आणि माता जिजाऊ साहेबांचे जन्मस्थान असलेल्या या नगरीत अनेक ऐतिहासिक वास्तू अभिमानाने उभ्या आहेत. परंतु, या सर्व वास्तूंच्या गर्दीत एक अशी वास्तू दडलेली आहे, जी तिच्या अपूर्ण बांधकामामुळे आणि गूढ इतिहासामुळे इतिहासप्रेमींना नेहमीच आकर्षित करते. ती वास्तू म्हणजेच—'काळा कोट' आणि त्या परिसरातील 'पुरातत्व विभागाचे वास्तू संग्रहालय'.

(या विषयीचा विडिओ traveller mahesh या youtube चॅनेल वर बघा )

सिंदखेडराजाच्या मुख्य गढीसमोरून जालनाच्या मार्गावर साधारण ५०० मीटर अंतरावर डावीकडे वळणाऱ्या एका छोट्या रस्त्याने गेल्यावर हा ऐतिहासिक 'काळा कोट' आपल्या नजरेस पडतो. चौकोनी आकाराचा आणि सुमारे अडीच एकर परिसरात विस्तारलेला हा कोट एका भक्कम तटबंदीने वेढलेला आहे. या कोटाच्या चार टोकांना चार मजबूत बुरुज असून पूर्व दिशेला याचा मुख्य दरवाजा आहे.

निजामशाही आणि आदिलशाही काळात मराठा दरबारात सिंदखेडचे जाधवराव हे एक अत्यंत प्रभावी आणि सत्ताधीश घराणे होते. १५७६ मध्ये लखुजीराव जाधवांना सिंदखेडची देशमुखी मिळाल्यानंतर या प्रदेशाच्या राजकीय व आर्थिक भरभराटीस खरी सुरुवात झाली. १२ जानेवारी १५९८ रोजी याच भूमीत म्हाळसाबाईंच्या पोटी माता जिजाऊंचा पवित्र जन्म झाला आणि १६१० मध्ये शाहजीराजांशी त्यांचा विवाह संपन्न झाला. पुढे जाऊन याच घराण्याने स्वराज्याच्या स्थापनेत मोलाची भूमिका बजावली.

या भव्य कोटाच्या इतिहासामागे एक मोठी राजकीय शोकांतिका आणि रहस्य दडलेले आहे. काही अभ्यासकांच्या मते राजे लखोजीरावांच्या काळात किंवा त्यांच्या नातू रावजगदेवराव यांच्या कारकिर्दीत या कोटाचे बांधकाम सुरू झाले होते. परंतु, २५ जुलै १६२९ रोजी देवगिरीच्या दरबारात अत्यंत दुर्दैवी घटना घडली, ज्यामध्ये राजे लखोजी जाधव, त्यांचे दोन पुत्र अचलोजी व राघोजी आणि नातू यशवंतराव यांचा कपटाने खून करण्यात आला.

या वेळी या कोटाचे बांधकाम चालू होते, त्याच काळात ही थरारक घटना घडली.(काही ठिकाणी ही गढी बांधलेली नव्हती असं सांगितलं जात) लखोजीरावांच्या मृत्यूनंतर या वास्तूचे बांधकाम अचानक थंडावले. काहींच्या मते बादशहाच्या मनाईमुळे हे काम थांबले, तर काहींच्या मते लखोजीरावांच्या दुर्दैवी मृत्यूनंतर ही वास्तू अपशकुनी ठरल्यामुळे याचे बांधकाम कधीच पुढे होऊ शकले नाही. पुढे जाऊन लखोजीरावांच्या वंशाने आपले मुख्य ठाणे देऊळगाव राजा येथे हलवल्यामुळे ही वास्तू कायमची अपूर्णच राहिली आणि याच अपूर्णतेमुळे व काळ्या दगडाच्या तटबंदीमुळे याला 'काळा कोट' म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

या अपूर्ण कोटाच्या मुख्य दरवाज्यातून आत प्रवेश केल्यावर पुरातत्व विभागाने उभारलेली वास्तू संग्रहालयाची इमारत दिसते. या संग्रहालयाच्या बाहेरील परिसरात सिंदखेडराजा आणि आसपासच्या क्षेत्रातून भूप्रदेशातून प्राप्त झालेले अनेक पुरातन अवशेष अत्यंत सुरक्षितपणे जतन केले आहेत. यात मंदिरांचे भग्नावशेष आणि कोरीव काम केलेले सुंदर नंदी स्तंभ पाहायला मिळतात.

विशेष म्हणजे, काळा कोटाच्या बाहेर डाव्या बाजूला असणाऱ्या एका खोलीसमोर आपल्याला अतिशय मनमोहक आणि विलोभनीय शिल्पे पाहायला मिळतात. यामध्ये नृत्य करणाऱ्या आणि हातात पाण्याचा हंडा घेतलेल्या 'सूरसुंदऱ्या' यांचे अप्रतिम कोरीव काम कोरलेले आहे. हे शिल्प त्या काळातील उच्च दर्जाच्या स्थापत्य आणि शिल्पकलेची उत्तम साक्ष देतात.

अत्यंत नाममात्र अशा पाच रुपयांचे प्रवेश शुल्क भरून जेव्हा आपण या वास्तू संग्रहालयाच्या आत प्रवेश करतो, तेव्हा सुरुवातीलाच मराठाकालीन युद्धाची साक्ष देणारी पंचधातूची तोफ आणि इतर पारंपरिक तोफा आपले लक्ष वेधून घेतात. संग्रहालयाच्या आतील दोन्ही बाजूंच्या दालनांमध्ये शेकडो वर्षांपूर्वीच्या अत्यंत दुर्मिळ, प्राचीन आणि सुंदर कोरीव मूर्ती मांडून ठेवल्या आहेत. या समृद्ध शिल्पसंसारात प्रामुख्याने खालील ऐतिहासिक ठेवा पाहायला मिळतो:

शेषनागाच्या छत्रछायेखाली विश्राम करतानाची अत्यंत भावपूर्ण आणि सुबक 'शेषशायी विष्णू' ची मूर्ती,

१३ वे शतकातील समृद्ध कलाकुसरीची साक्ष देणारी 'उमा-महेश्वर' व 'शिवपार्वती' यांची सुरेख जोडगोळी,

राचीन मातृकापूजेचे प्रतीक असलेल्या सप्तमातृका समूहातील 'इंद्राणी' व 'ब्राह्मी', तसेच 'माहेश्वरी', 'योगेश्वरी' आणि 'चामुंडा' या देवींच्या अद्भूत मूर्ती,

मंदिराच्या वास्तुकलेतील प्राचीन जलप्रणालीचा भाग असलेला 'मकरमुख' प्रणालीचा कोरीव नमुना,

भगवान विष्णू आणि लक्ष्मीचे एकत्रित रूप दर्शवणारी 'लक्ष्मी-नारायण' मूर्ती,

अत्यंत दुर्मिळ आणि देखणी अशी 'नृत्यगणेश' मूर्ती,

बुलढाणा शहरापासून साधारण ८० किलोमीटर आणि जालना शहरापासून अवघ्या ३० किलोमीटर अंतरावर असणारे हे सिंदखेडराजा शहर इतिहासप्रेमींसाठी एक मोठी पर्वणीच आहे. हा ऐतिहासिक काळा कोट आणि आतील पुरातन वस्तू संग्रहालय म्हणजे आपल्या भूतकाळातील समृद्ध शिल्पकलेचा आणि इतिहासाचा एक अमूल्य ठेवा आहे, जो प्रत्येकाने आयुष्यात एकदा तरी भेट देऊन पाहण्यासारखा आहे.

(या विषयी ऐतिहासिक माहिती असेल तर नक्की सांगा व काही चुकले असेल तर तेही कळवा )

-महेश कोते-पाटील (शिर्डी)

श्री कृष्ण जन्माष्टमी

 श्री कृष्ण जन्माष्टमी.....

श्रीमंत महादजी शिंदे सरकार हे श्रेष्ठ सेनापती, महान योद्धा आणि लोककल्याणकारी राज्यकर्ते होतेच; पण त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची आणखी एक महत्त्वाची बाजू म्हणजे त्यांची गाढ धार्मिक वृत्ती आणि श्रीकृष्णावरील नितांत भक्ती. रणांगणावर पराक्रम गाजवणारा हा सेनापती जेव्हा आपल्या आराध्य श्रीकृष्णाच्या चरणी जात असे, तेव्हा त्यांचे मन पूर्णपणे भक्तिभावात तल्लीन होत असे.

महादजींची ही भक्ती केवळ धार्मिक आचारापुरती मर्यादित नव्हती. श्रीकृष्णाशी त्यांचे एक वेगळेच आत्मिक नाते होते. भक्तीत तल्लीन झालेल्या अवस्थेत त्यांना आपोआप भक्तीपदे सुचत असत आणि ते ती पदे स्वतः गात असत. राज्यकारभार, राजकारण, युद्धमोहीमा आणि सततच्या धावपळीच्या जीवनातही त्यांच्या मनातील ही कृष्णभक्ती अखंड जागृत होती.

त्यांच्या आयुष्यात अशा अनेक प्रसंगांतून ही भक्ती दिसून येते. माधवराव पेशव्यांच्या अकाली निधनाची बातमी जेव्हा महादजींना समजली, तेव्हा तो त्यांच्या आयुष्यातील अत्यंत दुःखद प्रसंग होता. राजकीय सहकारी आणि जवळच्या व्यक्तीच्या निधनाने ते व्याकूळ झाले. अशा वेळी त्यांनी श्रीकृष्णाच्या चरणी आपले दुःख अर्पण केले आणि अश्रूंनी आपल्या आराध्य देवतेचे स्मरण केले. संकटाच्या आणि दुःखाच्या क्षणीही त्यांच्या मनाला आधार देणारा तोच श्रीकृष्ण होता.

याच भक्तिभावातून मथुरा आणि वृंदावन या श्रीकृष्णाच्या पवित्र भूमीशी महादजींचे एक विशेष नाते निर्माण झाले. तुकोजी होळकर भेटायला आले असता त्यांना सोबत घेऊन महादजींनी जन्माष्टमीचा उत्सव साजरा केला. श्रीकृष्णाच्या जन्मभूमीत साजरी होणारी जन्माष्टमी आणि स्वतः श्रीकृष्णभक्त असलेले महादजी—या दोघांचा संबंध अतिशय भावपूर्ण होता.

उज्जैन ही महादजींच्या सत्तेची महत्त्वाची राजधानी होती; परंतु मथुरा-वृंदावनच्या भूमीत त्यांचे मन अधिक रमले. कारण ही केवळ प्राचीन तीर्थक्षेत्रे नव्हती, तर त्यांच्या आराध्य श्रीकृष्णाशी जोडलेली भूमी होती. कृष्णाच्या बाललीला, त्यांचे वृंदावन, यमुना आणि मथुरेची पवित्र भूमी—या सर्वांविषयी त्यांच्या मनात विशेष श्रद्धा आणि ओढ होती.

महादजींच्या राजकीय कर्तृत्वामुळे मथुरा आणि वृंदावनच्या धार्मिक संस्थांनाही पुढे संरक्षण मिळाले. १७९० साली या दोन्ही तीर्थक्षेत्रांच्या सनदा स्वराज्याच्या नावे मिळविण्याचे कार्य त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचे पाऊल ठरले. पुढे १७९२ साली त्या सनदा पुण्यात आणून भर दरबारात वाचून दाखविण्यात आल्या. त्यामुळे मथुरा-वृंदावनशी असलेले महादजींचे नाते केवळ व्यक्तिगत भक्तीपुरते राहिले नाही, तर त्यांच्या राज्यकारभारातही त्या श्रद्धेचे प्रतिबिंब दिसून आले.

म्हणूनच महादजी शिंदे यांच्याकडे केवळ एक पराक्रमी सेनापती म्हणून पाहिले, तर त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक अत्यंत सुंदर पैलू आपल्या नजरेआड होतो. तलवार हाती घेऊन रणांगण गाजवणारा हा योद्धाच दुसऱ्या बाजूला श्रीकृष्णाच्या चरणी लीन होणारा भक्त होता. सामर्थ्य आणि श्रद्धा, पराक्रम आणि भक्ती, राज्यकारभार आणि अध्यात्म—या सर्वांचा सुंदर संगम त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात दिसून येतो.

मथुरा आणि वृंदावन ही समस्त भारतीयांची श्रद्धास्थाने आहेत; पण महादजींसाठी ती त्याहूनही अधिक होती. ती त्यांच्या श्रद्धेची, स्फूर्तीची आणि अंतःकरणाला आधार देणारी स्थळे होती. म्हणूनच श्रीकृष्णाच्या जन्मभूमीशी जोडलेली त्यांची ही भक्ती आजही त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची आठवण करून देते.

आज जन्माष्टमीच्या पावन निमित्ताने त्या असामान्य योद्ध्याला आणि कृष्णभक्त महादजी शिंदे सरकारांना ही आदरयुक्त शब्दरूपी पुष्पांजली.

हरे श्रीकृष्ण!