मराठ्यांच्या गनिमी काव्याने हादरलेला मुघल बादशाह
इ.स. १६८१. मुघल सम्राट औरंगजेब स्वतः जवळपास पाच लाखांच्या प्रचंड सैन्यासह दख्खनमध्ये उतरला. त्याचा उद्देश स्पष्ट होता. मराठा साम्राज्याचा कायमचा अंत करणे. विजापूरची आदिलशाही आणि गोलकोंड्याची कुतुबशाही जिंकल्यानंतर त्याला वाटत होते की आता मराठ्यांचा पराभव करणे सोपे जाईल. पण सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये त्याची भेट अशा शत्रूशी झाली, जो समोरासमोरच्या युद्धापेक्षा गनिमी काव्यात अधिक पारंगत होता.
औरंगजेबाच्या छावण्या म्हणजे एखादे फिरते शहरच असे. हजारो सैनिक, घोडे, उंट, हत्ती, तोफा, रसद, दारूगोळा, खजिना आणि शेकडो अधिकारी अशा प्रचंड व्यवस्थेसह मुघल सैन्य पुढे सरकत असे. या छावण्यांचा विस्तार अनेक किलोमीटरपर्यंत पसरलेला असे. अशा विशाल सैन्याला रोज अन्न, पाणी, चारा आणि दारूगोळा पुरवणे हीच मोठी कसरत होती.
मराठ्यांनी याच कमकुवत दुव्यावर प्रहार केला.
छत्रपती संभाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली आणि नंतर छत्रपती राजाराम महाराजांच्या काळात संताजी घोरपडे, धनाजी जाधव, परशुराम त्र्यंबक, रामचंद्रपंत अमात्य, शंकराजी नारायण यांसारख्या सरदारांनी गनिमी युद्ध अधिक प्रभावी केले. त्यांचे उद्दिष्ट मोठ्या युद्धात मुघल सैन्याशी भिडणे नव्हते, तर त्यांच्या छावण्या, रसदमार्ग आणि दळणवळण सतत विस्कळीत ठेवणे हे होते.
मराठा घोडदळ रात्रीच्या अंधारात किंवा पहाटे अचानक मुघल छावण्यांवर धाड टाकत असे. रसद घेऊन येणारे ताफे लुटले जात. घोडे आणि उंट पळवले जात. दारूगोळा नष्ट केला जात. छावणीतील गोंधळाचा फायदा घेऊन मराठे क्षणार्धात डोंगर-दऱ्यांमध्ये अदृश्य होत. मुघल सैन्याला पाठलाग करण्याआधीच ते सुरक्षित ठिकाणी पोहोचलेले असत.
इ.स. १६८९ मध्ये संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर औरंगजेबाला वाटले की मराठा साम्राज्य संपेल. पण त्याच्या उलट घडले. छत्रपती राजाराम महाराज जिंजीला गेले आणि तिथून स्वराज्याचा संघर्ष सुरू ठेवला. महाराष्ट्रात संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांनी मुघल सैन्याला अक्षरशः सळो की पळो करून सोडले.
संताजी घोरपडे यांच्या धाडसी मोहिमा विशेष प्रसिद्ध आहेत. त्यांनी अनेक वेळा मुघल सरदारांच्या छावण्यांवर अचानक हल्ले केले. काही मोहिमांमध्ये मुघल सेनापतींचे तंबू, शाही निशाणे, घोडे आणि लष्करी साहित्य हस्तगत करण्यात आले. अशा हल्ल्यांमुळे मुघल सैन्याचे मनोबल खचत गेले.
धनाजी जाधव यांनीही रसदमार्ग तोडण्याचे धोरण प्रभावीपणे राबवले. हजारो सैनिक असलेल्या मुघल सैन्याला अन्न आणि चारा वेळेवर मिळाला नाही, तर संपूर्ण मोहीम अडखळत असे. मराठ्यांनी नेमके हेच केले. त्यांनी मोठ्या सैन्याशी थेट युद्ध करण्याऐवजी त्याला जिवंत ठेवणाऱ्या पुरवठा व्यवस्थेवर सतत हल्ले केले.
औरंगजेबाने अनेक वेळा मोठ्या छावण्या उभारून मराठ्यांना पकडण्याचा प्रयत्न केला. पण मराठे एका ठिकाणी थांबत नसत. एका रात्री पश्चिम महाराष्ट्रात हल्ला करणारे घोडदळ काही दिवसांत कर्नाटक किंवा खानदेशात दिसत असे. या वेगामुळे मुघल सैन्य कायम गोंधळात पडत असे.
इतिहासातील फारशी कागदपत्रे, मुघल दरबारी नोंदी आणि मराठी बखरी यांमधून असे दिसते की, या सततच्या हल्ल्यांमुळे मुघल सैन्यावर प्रचंड आर्थिक ताण पडला. हजारो बैल, घोडे, उंट आणि रसदसाठा नष्ट झाला. अनेक मोहिमा केवळ पुरवठा खंडित झाल्यामुळे लांबल्या किंवा अपयशी ठरल्या.
औरंगजेबाने एकामागून एक अनेक किल्ले जिंकले, पण मराठ्यांनी त्याच्या छावण्यांवर आणि रसदमार्गांवर हल्ले सुरूच ठेवले. त्यामुळे किल्ला जिंकूनही त्या भागावर कायमस्वरूपी नियंत्रण ठेवणे मुघलांना शक्य होत नव्हते. मराठे संधी मिळताच पुन्हा त्या परिसरात सक्रिय होत.
या अखंड संघर्षामुळे औरंगजेबाने आपल्या आयुष्यातील शेवटची २६ वर्षे दख्खनमध्ये घालवली. प्रचंड संपत्ती, विशाल सैन्य आणि असंख्य मोहिमा असूनही तो मराठा साम्राज्य पूर्णपणे नष्ट करू शकला नाही. इ.स. १७०७ मध्ये अहमदनगरजवळ त्याचा मृत्यू झाला आणि त्यानंतर मुघल साम्राज्याचा ऱ्हास अधिक वेगाने सुरू झाला.
औरंगजेबाच्या छावण्यांवर झालेले हे हल्ले केवळ लष्करी कारवाया नव्हत्या; ती मराठ्यांच्या गनिमी युद्धतंत्राची सर्वोच्च अभिव्यक्ती होती. त्यांनी सिद्ध करून दाखवले की, युद्ध जिंकण्यासाठी नेहमीच मोठे सैन्य आवश्यक नसते. योग्य रणनिती, वेगवान हालचाली, स्थानिक भूगोलाचे ज्ञान आणि शत्रूच्या कमकुवत बाजूंवर अचूक प्रहार करण्याची क्षमता असेल, तर बलाढ्य साम्राज्यालाही गुडघे टेकवता येते.
म्हणूनच औरंगजेबाच्या छावण्यांवर झालेले मराठ्यांचे सततचे हल्ले हे दख्खन युद्धातील सर्वात प्रभावी लष्करी धोरणांपैकी एक मानले जातात. याच हल्ल्यांनी मुघल साम्राज्याची शक्ती हळूहळू खिळखिळी केली आणि मराठ्यांच्या स्वातंत्र्यलढ्याला अखेरीस विजयाचा मार्ग खुला करून दिला.
