*कराड येथील पंतप्रतिनिधी चा भुईकोट*

 *कराड येथील पंतप्रतिनिधी चा भुईकोट*

.

.

सातारा जिल्ह्यातील कृष्णा आणि कोयनेच्या संगमावर वसलेले पौराणिक इतिहास लाभलेले कऱ्हाड या गावी बहामनी राजवटीत एक प्रचंड मोठा भुईकोट बांधला गेला. हा भुईकोट किल्ला एकेकाळी कऱ्हाडचा किल्ला म्हणून ओळखला जात असे. शहराच्या साधारण वायव्य दिशेकडे सुमारे८४ चौरस मीटर क्षेत्रावर उंच जागी या किल्ल्याचे काही अवशेष(नाममात्र) पहावयास मिळतात. पुढे हा किल्ला थोरल्या शाहु महाराजांच्या काळात प्रतिनिधींच्या ताब्यात आला.

आज किल्ल्याचे दोन बुरुज कसे तरी आपले अस्तित्व टिकवून उभे आहेत. तटबंदीचे अवशेष चोहो बाजूला भग्नावस्थेत पहावयास मिळतात किल्ल्यातील प्रतिनिधी वाद पूर्णपणे उध्वस्त झालेला दिसतो

१९९९ साली प्रसिद्ध झालेल्या सातारा जिल्हा गॅझेटमध्ये त्याचे स्थूल मानाने वर्णन लिहलेले दिसते.त्यावेळी मुख्य प्रवेशद्वार आणि त्यास घट्ट पकडून ठेवणाऱ्या दोन बुरुजांचे अवशेष बऱ्यापैकी शिल्लक आहे. चौरस आकाराचा हा किल्ला ईशान्यकडे थोडासा पुढे आलेला होता.किल्ल्याला १८ बुरुज होते.दगडमातीच्या प्रचंड तटबंदीला जंग्या होत्या. भोवताली सुमारे २ मीटर खोलीचा खंदक होता.कोयना नदीच्या पात्रापासून १४ ते ३० मीटर उंचीवर हा किल्ला एके काळी भुईकोटांचा जणू राजा दिसावा या थाटात कऱ्हाडचा भूमीवर राज्य करणारा चालुक्य,राष्ट्रकूट, शिलाहार यांच्या वैभवाचे दर्शन घडवीत होता.

किल्ल्यातील प्रतिनिधी वाडा म्हणजे मराठकालीन वास्तुशैलीचे एक अप्रतिम उदाहरण होते.वाड्याच्या दक्षिणेस २५×९|| मी.लांब रुंद व ४ मी.उंच असा दरबार हॉल होता.त्याच्या दोन्ही बाजूंना स्वतंत्र दालने होती व पूर्वेस भवानी देवीची छत्री होती.आजही आपणांस ते मंदिर पहावयास मिळते. मंदिरातील मूर्तीचे मूळ अधिष्ठान हे १३ व्या शतकातील असावे असे मानले जाते. दरबाराचा तक्तपोशिवर जाळीदार नक्षीकाम होते.असे म्हटले जाते की,सण १८०० च्या सुमारास परशुराम श्रीनिवास प्रतिनिधींच्या मातोश्री काशीबाई यांनी या वास्तूच्या बांधकामास सुरुवात केली व वडिलांनी ते काम पूर्ण केले.

आज किल्ल्याच्या परिसरात स्लॅबची घरेच घरे झालेली दिसतात. त्यामुळे कालांतराने किल्ला येथेच होता का हा प्रश्न अभ्यासकांच्या पुढे उभा राहील.कोयना पात्रालगतची तटबंदी१८७५ च्या महापुरात नष्ट झाली असावी.

किल्ल्यातील बारव-किल्ल्यात एक अप्रतिम अशी पाय विहीर आहे. तिला *"नकट्या रावळ्याची विहीर"* असे म्हणतात. ही विहीर कोटाच्या पश्चिम टोकाला असून कोयनेच्या पात्रापासून सुमारे ७५ फूट उंचीवर आहे.विहिरीची लांबी १२०×९० फूट लांबी रुंदीच्या पायऱ्यांच्या चोहोबाजूंनी मार्ग असून वरून बारवेचा आकार सुरेख दिसतो.११×११ चौरस मीटर मुख्य विहीर असून तिच्या ईशान्य बाजूला थोडा गोलाकार भाग दिसतो. एकूण८२ पायऱ्या असून प्रत्येक २० पायऱ्या संपल्यावर मोठी पायरी (Landing) थांबण्याची जागा आढळते. पायऱ्यांच्या अखेरीस दोन दगडी खांब असून त्यावर सुरेख कमान दिसते.विहिरीचे पूर्ण बांधकाम रेखीव अशा चिऱ्यांचे असून ते चुन्यातून घट्ट केले आहे. बांधकामामध्ये ठराविक अंतरावर खाचा ठेवल्या दिसतात. ही विहीर केंद्रीय पुरातत्व खात्याने संरक्षित स्मारक म्हणून ठरवली आहे. या विहिरीत खापरी पाटामार्फत कोयनेचे पाणी सोडत असावेत.कारण तिची खोली कोयनेच्या पात्रा इतकी असावी.अनेक मजल्यांच्या विहिरींचा उपयोग पाणीपुरवठा किंवा वस्तूंच्या साठ्यासाठी करत असावे असे सातारा जिल्हा गॅझेटिअर म्हणते.

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा भाग १०

 

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा

भाग १०

राजा अंबाजी इंग्लीयाचा अंदाजः राजा अंबाजी इंगलिया हे दैवचिकित्सा सैनिक होते आणि ते महादजी सिंधिया आणि नंतर दौलतरावांचे विश्वासू सैनिक राहिले. त्यांचे हृदय अदम्य भावनेने भरलेले होते आणि त्याचे मन नेहमीच एखाद्या प्रकारच्या विश्वासघाताचे भांडार होते. एकोणिसाव्या शतकाच्या पहिल्या दशकात अम्बाजींचे नाव कमी-जास्त प्रमाणात उत्कर्षाच्या कारस्थानाशी संबंधित होते. त्यांनी वारसात शौर्य व मुत्सद्दीपणा मिळविला कारण तो प्रसिद्ध त्र्यंबकजी इंगळे यांचा मुलगा होता. त्याने आपल्या तीन मुलांबरोबरच पानिपतच्या तिसर्‍या युद्धामध्ये परदेशी आक्रमणकर्त्यां (अहमदशाह अब्दाली) यांच्या विरोधात महादजी बरोबर युद्ध केले. सुभेदार म्हणून कारकीर्द सुरू केल्यापासून, अंबाजींनी त्यांची स्थापना केली. स्वत: एक सार्वभौम प्रमुख म्हणून .मेवाडमध्ये आठ वर्षांच्या कारकिर्दीत अंबाजींनी अफाट संपत्ती आणि समृद्धी साठवली जी इतर कोणत्याही मराठा सरदारांकडे समान नव्हती. झालवाडचा हुशार आणि कुटिल प्रमुख झालिम सिंह मेवाडमधील शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी अंबजींच्या मैत्रीला अनुकूल बनवितो. अंबाजी इंगळे यांनी कॅप्टन जोसेफ हार्वे बेल्लासिस नावाचा तरुण इंग्रज होता आणि सैन्य शास्त्राचे उत्कृष्ट ज्ञान असलेले होते. त्यांनी अंबाजीच्या नियमित पायदळांच्या चार बटालियन वाढवल्या. अंबाजी इंगलिया यांनीही 1790 च्या दरम्यान अंबाजीच्या ताब्यात सेवा मिळवणा Colon्या कर्नल जेम्स शेफर्डच्या सेवेचा लाभ घेतला आणि ब्रिगेडची उभारणी केली. नियमित पायदळ, ज्यात पाच बटालियन, 500 घोडदळ आणि 25 बंदुका आहेत. राजा अम्बाजी इंगळे हे निःसंशयपणे अठराव्या शतकाच्या आणि एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या शूर सैनिक आणि मुत्सद्दी लोकांपैकी होते. शिक्षणाशिवाय किंवा संरक्षणाशिवाय अंबाजी त्यांच्या धैर्याने, चिकाटीने आणि आश्वासनामुळे निष्फळ ठरले; त्याच्या परिश्रमपूर्वक परिश्रम आणि धैर्याने त्याने त्याच्यासाठी घेतलेल्या सर्व यशांची पात्रता होती.

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा भाग ९

 

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा

भाग ९

अंबाजी यांचे निधन झाले आहे. Camp 5th, May 1809(सकाळी आठवी, पी. १ 99. आयबीड) च्या छावणीपासून काही अंतरावर असलेल्या बुगेरा गावात त्यांचे निधन झाले, तर पूना रेसिडेन्सी पत्रव्यवहार, इलेव्हन, क्रमांक २ 286, पृष्ठ 3131१ च्या states तारखेच्या रात्री सांगितले. 4th May, 1809. असे म्हणतात की त्याच्याकडे अमाप संपत्ती आहे: अहवालात असे म्हटले आहे की तीन कोटी रुपये; किंवा लाखो पौंड स्टर्लिंग. अशा सर्व प्रकरणांमध्ये या बाबतीत निःसंशयपणे अतिशयोक्तीपूर्ण अहवाल द्या; परंतु अर्थव्यवस्थेच्या त्याच्या नियमित आणि दीर्घ प्रस्थापित सवयींमुळे आणि आयुष्यादरम्यान त्याला मिळवलेल्या ब opportunities्याच संधींपासून, थोडी शंकाही असू शकते परंतु त्यांची संपत्ती खूप मोठी होती. त्याचा मृत्यू झाल्यावर दाजी नावाचा एक मुलगा त्याच्याबरोबर होता; आणि त्याचा भाऊ, बाळराव, छावणीबाहेर गेले, त्याचा धोका समजल्यानंतर, फक्त पाच घोडेस्वारांनी हजेरी लावली. दुसर्‍या दिवशी तो परत आला आणि दुसर्‍या दिवशी दुपारी आम्ही त्याला शोक-सभेची प्रथा भेट देण्यासाठी गेलो. तो कपड्यांशिवाय, दयनीय तंबूत, जमिनीवर बसला होता. त्याच्या डोक्यावर एक गोठण आणि एक कपड्यांचा कपडा होता. या प्रसंगी, भेट देताना किंवा भेट देताना किंवा दर्शनादरम्यान अभ्यागतांनी शोक करणा of्यांची कोणतीही नोंद घेणे नेहमीचेच नाहीः तिसरा माणूस शोकसभेची भाषणे करीत, आणि दिलेली उत्तरे परत देतात; आणि जी मृत्यूची निश्चितता, राजीनामा देण्याचे पुण्य आणि निरुपयोगी दु: खाची व्यर्थता यावर नेहमीच सामान्य ताणतणावात असते. बाळाराव मात्र थोडेसेच बोलले; आणि आपल्या भावाच्या मृत्यूमुळे ज्या हानी झाली त्याबद्दल त्याने स्वत: ला औक्षण आणि भावना दाखवून दिले; ज्याला सर्वसाधारणपणे त्याच्या मित्रांकडे पाहिले गेले आणि त्याचे मित्र (लेटर इलेव्हन, पी.,,, आयबिड) यांनी त्यांचा आदर दर्शविला .अंबाजीची विधवा आणि मुलगा, अनुयायांचा मोठा समूह असलेले, 24 रोजी छावणीत आले आणि तेथे गेले. त्याच संध्याकाळी सेंडेय्या, मम्मा, सुरजीराव आणि छावणीतील बहुतेक प्रमुख सुरदार उपस्थित होते. कुटूंबाच्या संरक्षणाची खात्री व्हावी म्हणून त्याला चार ते पाच लाख रुपयांचे दान मिळेल अशी अपेक्षा आहे. .115, आयबिड). नदीच्या काठावर अजमिर किंवा च्युआलिसा प्रांत सुरू होतो, ज्याला त्या छत्तीस पर्गुनस किंवा लहान जिल्ह्यांपासून म्हणतात. हे भाड्याने अंबाजींनी भाड्याने घेतले होते आणि मृत्यूनंतर ते त्यांचे भाऊ बाळाराव यांच्याकडे कायम आहेत. हा प्रांत भारताच्या या भागात एक उत्कृष्ट मानला जातो, आणि जिपूर, जुडपूर आणि ओडीपुर या राजपूत राज्यांच्या मध्यभागी असलेल्या परिस्थितीमुळे हा सर्वात महत्वाचा आहे. (ब्रोटन, पी .१२२, लेटर चौदावा इबिड).

राजा अंबाजीचा मुलगा दाजी यांना ग्वाल्हेरचे सुबुदर म्हणून नामित केले गेले आणि प्रसंगी त्यांना 'खिलुत' ही प्रथा देखील दिली गेली. नियुक्तीसाठी अकरा लाखांची पेशगी किंवा आगाऊ रक्कम देण्याचे त्याने मान्य केले. (ब्रेथटन, पृष्ठ .१47, L, लेटर इलेव्हन). अंबाजी इंगलिया यांच्या निधनानंतर, दौलतराव सिंधिया यांनी विनंती केली की अंबाजींची पेंशन त्यांच्या वारसांपर्यंत चालू ठेवावी. परंतु ईस्ट इंडिया कंपनीने दौलत राव यांच्या विनंतीला नकार दिला आणि मान्यता दिली नाही. (IOR/F/4/311/7100 May1806-Dec.1809 in British Library, Asia, Pacific and Africa Collections)

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा भाग ८

 

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा

भाग ८

राजा अंबाजींचा शेवटचा दिवस - या कराराच्या दुसर्‍या लेखानुसार, राजा अंबाजी ग्वाल्हेरचा किल्ला ताब्यात देणार होता, ज्याचा त्यांनी उद्धरण करण्यात अपयशी ठरला. त्यामुळे राजा अंबाजींनी इंग्रजांची बाजू व आपल्या धन्याची निष्ठा गमावली. 1809 मध्ये दौलतराव पुन्हा अम्बाजीवर नाराज झाला आणि जनरल याकूबला पोहरी (शिवपुरी जवळ) पासून राजा अंबजी हद्दपार करण्यासाठी पाठवले .महाराज मराठा योद्धाचा पतन आता सुरू झाला आहे. राजा अंबाजी इंगलियाच्या शेवटच्या दिवसांबद्दल सांगतात. कदाचित हा एकमेव राजा होता. राजा अम्बाजींच्या गौरवशाली सैन्य आणि मुत्सद्दी कारकीर्दीची माहिती देणारा खरा स्त्रोत ज्याने शेवटी निराशाजनक वळण घेतले. "गरीब वृद्ध राजा अंबाजी मरण पावले आहेत असे म्हणतात: काही दिवसांपूर्वी ते आजारी पडले होते आणि त्यांनी श्री. एम. यांना विनंती करण्यासाठी पाठवले होते. आणि पुन्हा एकदा त्याला भेटा. त्याला बॅटरीच्या मागील बाजूस एक विचित्र छोट्या तंबूत सापडले, ज्याच्याकडे फारच थोडसे परिचर आणि कोणत्याही प्रकारचा सांत्वन नव्हता. श्री. एम. नियुक्तीनंतर दोन दिवसांनी परत आले आणि त्यांना कळविण्यात आले. त्या दिवशी सकाळी राजाने छावणी सोडली होती , आणि बुनासच्या काठावर सुमारे आठ मैलांच्या अंतरावर असलेल्या ठिकाणी गेले होते; अंशतः हवा बदलण्यासाठी आणि काही अंशी पत्नी आणि कुटुंबास भेटण्यासाठी. त्याच्या वयस्क वयात सार्वजनिक व्यवसायाचा त्रास, आणि त्याला सतत त्रास देणारी स्थिती ज्यामध्ये तो त्याच्या मजबूत साथीदाराने ठेवला आहे, कदाचित लवकरच त्याचे दिवस जवळ येतील. अद्याप त्याच्याकडे अफाट संपत्ती आहे असे म्हणतात; सुरजे राव यांच्या आधीच्या कारकिर्दीच्या काळात सेन्ध्ययाने त्याच्या बोटांवर बांधलेल्या तेलाच्या कापसाला आग लावून इतर अनेक चातुर्य व तत्सम गोष्टींमधून लाखो रुपये हद्दपार करण्यासाठी त्याच्याकडून सहमती दर्शविली. एखाद्या युरोपीयन मनाला हे समजण्यासारखे नसते की स्वत: च्या व्यक्तीमध्ये अशा प्रकारचा तिरस्कार अनुभवलेला स्वतंत्र माणूस, आणि महारता विश्वासावर काय विश्वास ठेवू शकतो याची पूर्ण जाणीव आहे, प्रभाव किंवा संपत्तीच्या कोणत्याही ऑफरने ते असू शकते स्वत: ला त्यांच्या सत्तेत उभे करण्यासाठी दुस a्यांदा प्रेरित केले. (उत्तर एक्स, पी. 78, आयबिड)

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा भाग ७

 

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा

भाग ७

ब्रिटिशांशी झालेल्या संघी -अंबजी इंगलियाने राजस्थानमध्ये महादजीचे उप म्हणून पणे महत्त्वपूर्ण प्रभाव टाकला आणि मोठी संपत्ती व संपत्ती जमवली. जेव्हा दौलतरावांनी त्याला 147 lakhs लाख रुपयांचा महसूल परत करण्यास सांगितले तेव्हा त्यांनी इंग्रजांशी कट रचला, एक रहस्य पाठविले. 1801 मध्ये लॉर्ड वेलेस्लेच्या एजंटने जेव्हा फतेहगडला भेट दिली तेव्हा (पूना रेसिडेन्सी पत्रव्यवहार, आयएक्स ,१, इबिड) कर्नल कॉलिन्स यांना कंपनीच्या प्रदेशात आश्रय देण्याची विनंती केली. 1803, मध्ये त्यांनी लॉर्ड वेलेस्लीशी वार्तालाप सुरू केला, "त्याने आपल्या मालकाविरुध्द बंड केले आणि ब्रिटीशांशी हातमिळवणी केली" (पेरबर्ट्स, वेलेस्ली अंतर्गत भारत, पृ .२२०) अंबाजी ग्वाल्हेर येथे होते. ब्रिटिशांच्या वेगवान यशाचा शोध घेत आणि खाजगीपणाने भडकले महत्वाकांक्षा ठेवून त्यांनी लासवारीच्या युद्धाच्या अगोदर ब्रिटिशांशी वेगळा करार केला आणि मारवाड, शिवपुरी, कुंच, सबलगड, विजयपूर, कोलारस (शिवपुरी जवळ), आणि पौरी (शिवपुरी जवळ) असे वचन दिले होते. हा करार प्रसिद्ध आहे इतिहासात माननीय ईस्ट इंडिया कंपनी आणि राजा अंबाजी राव एंगेला यांच्यात अ‍ॅटीटी अ‍ॅण्ड अलायन्सचा करार म्हणून (सीयू द्वारे भारत आणि नेबरिंग देश व्होलि.आय.आय.आय. च्या संबंधांवरील करार, करार आणि सनादांच्या संकलनात नमूद केल्याप्रमाणे) आयचिसन). या कराराच्या अटानुसार राजा अंबाजींनी ग्वाल्हेरचे किल्ले व अंबाजींनी ताब्यात घेतलेले आतापर्यंतचे जिल्हा ताब्यात घेतले. कंपनीने राजा अंबाजी इंगलिया यांना दिलेली हमी नरवर किल्ला आणि काही जिल्ह्यांनी revenue तारखेपर्यंत महसूल वाढविला. Districts,,13,79,900 Rs. हे जिल्हे राजा अम्बाजी यांनी कोणत्याही भाडे व खंडणीशिवाय घेतल्या. 16th day of December 1803 रोजी उकबराबादच्या उपहारामधील सुरहिंडी येथे महामहिम जनरल जेनार्ड लेकच्या शिक्का आणि स्वाक्षरीनुसार या कराराची योग्य प्रकारे पूर्तता केली गेली. 16th day of December 1803 रोजी राजा अंबाजी यांच्या स्वाक्ष and्या व स्वाक्षर्‍याखाली. हा करार भविष्यात ब्रिटिशांनी फेटाळून लावला असला तरी ब्रिटीश भारताच्या राजकारणात अंबाजींच्या अनियंत्रित प्रभावाचा हा पुरावा आहे. हे करार त्यांचे धोरणात्मक दृष्टिकोनातून महत्त्वपूर्ण होते. सिंधियाला दक्षिणेस सीमित ठेवण्यासाठी आणि त्याला हिंदुस्थानपासून दूर ठेवण्यासाठी अडथळ्याचा भाग बनविला. त्यांनी राजकीयदृष्ट्या महत्त्वाचे होते कारण त्यांनी हिंदुस्थान व सिंधिया यांचा प्रभाव काढून टाकला. (मार्कीस वेलेस्लीच्या नेतृत्वात ब्रिटीश भारतातील रणनीती व मुत्सद्दे: एनिड एम. फुहार पृ. २०3 चे दुसरे मराठा युद्ध1802-1806 by Enid M. Fuhr p.203)

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा भाग ६

 

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा

भाग ६

दौलतराव सिंधियाशी अंबाजींचा संबंध-

महादजींचे पुण्यात फेब्रुवारी 1774 मध्ये निधन झाले. त्यांच्या मागे प्रचंड सत्ता होती. महादजींना काहीच हरकत नव्हती आणि त्यांनी त्यांच्या आयुष्यात दौलतराव सिंधियाला घोषित केले. दौलतराव सिंधिया यांचे संपूर्ण लक्ष पूनावर केंद्रित होते. , October 7, 1795 रोजी पेशवा माधो राव यांच्या निधनासाठी सर्वोच्चतेसाठी स्पर्धेला वेग आला. दौलतराव सिंधिया सात वर्षे दीर्घकाळ राजपूताना येऊ शकले नाहीत. मराठा हितसंबंध सांभाळण्यासाठी आणि त्यांचे रक्षण करण्यासाठी संपूर्ण जबाबदारी मुख्यत: अंबाजी इंगळे यांना सोपविण्यात आली होती. दौलतराव देखील. झांसीचा समावेश असलेल्या पूर्व भागात अंबाजींना त्यांचा व्हाइसॉय म्हणून नियुक्त केले. १d 8 May मध्ये महाडजीच्या मृत्यूनंतर विधवांचे (महाडजीच्या बायका) प्रसिद्ध युद्ध सुरू झाले. ते दौलतरावच्या अधिवेशनाविरूद्ध प्राणघातक होते. दौलतरावांमध्ये महादजींची प्रतिभा किंवा परिपक्वता नव्हती. म्हणूनच नंतरच्या काळातही ते तसाच राखण्यात अपयशी ठरले. . विधवांच्या युद्धामध्ये, अंबाजी, बालोजी आणि खंडूजी इंगळे बंधूंनी दौलतरावांच्या सूचनेवरून सर्व बाजूंनी दौलतराव पाळले. बायस उत्तरेकडील ठिकाणी व्यस्त होते. त्यावेळी, अंबाजी दौलतरावचा विश्वासू प्रमुख म्हणून राहिला. विधवांच्या युद्धात नरवरच्या राजाने दौलतराव सिंधियाशी संघर्ष केला जेव्हा त्याने महादजी सिंधियाच्या विधवांना मदत केली आणि लखवा दादांना आश्रय दिला.

उत्तरेकडील दौलतराव सिंधियाचा व्हाईसरॉय लखवा दादा यांनी नरवरवर अचानक हल्ला केला आणि ऑक्टोबर, १95 95 in मध्ये शहर ताब्यात घेण्यात यश मिळवले आणि त्यानंतर शहराच्या संरक्षणासाठी असलेल्या किल्ल्याची गुंतवणूक केली, पण मार्च १9 6 to पर्यंत ते ताब्यात घेण्यात आले. दैवचक्रांना विचित्र वळण लागले आणि लखवा दादांना नरवरच्या राजाच्या अधीन आश्रय घ्यावा लागला, जेव्हा त्याने त्याच्या धन्याच्या विरुद्ध बंड केले. अंबाजी इंगलिया यांना राजा व लखवा दादाला चिरडून पाठविण्यात आले. अंबाजींनी त्या जागेवर कब्जा केला आणि त्याचा भाऊ खानडे नेमला नरवरचे राव इंगळे सुभेदार.

त्याच्या स्वामीने सर्व उत्तरेकडील राज्ये अंबाजी इंगलिआकडे सोपविली. दौलतराव यांनी राजा अंबाजी इंगलिया यांना हिंदुस्थानचा सुभेदार म्हणूनही नियुक्त केले. (पृष्ठ ,१, कलकत्ता पुनरावलोकन, खंड 71१) .अंबाजी यांच्यासह सरजीराव घाटगे यांनी पूर्व भारत विरुद्ध सिंधिया आणि होळकर यांना एकत्रित करण्याचा प्रयत्न केला कंपनी पण यशस्वी होऊ शकली नाही. दौलतराव राजकीय अंतर्दृष्टी आणि मुत्सद्देगिरीचा बडबड नसल्यामुळे हळूहळू अंबाजी इंगलियाच्या वाढत्या प्रभावाबद्दल त्यांना संशयास्पद वाटू लागले. वास्तव म्हणजे, दौलतराव अंबाजींच्या प्रतिभेचा पुरेपूर उपयोग करू शकला नाही. जेव्हा होलकरांच्या भडकावण्याच्या वेळी दौलतरावांना पैशाची गरज भासू लागली तेव्हा. , त्याला (होळकर) अंडीजींना लुटण्याची परवानगी दिली या अटीवर सिंधियाने अर्ध्या पैशातून पैसे मिळवले. “पैशाच्या सैन्याने शरण जाण्यासाठी अमाजींना जेरबंद केले व छळ केला, दौलतराव यांना एकाच दगडाने दोन पक्षी मारण्यात आल्याचा आनंद वाटला. परंतु पक्षाला सर्वाधिक फायदा कंपनीला मिळाला कारण अंबाजी होळकर आणि अमीर खान यांचा एक अविश्वसनीय शत्रू बनला, आणि नवीन मराठा संघराज्य जे अस्तित्त्वात होते परंतु ते तयार झाले होते आणि पेशवा हे डोके असलेल्या जुन्यापेक्षा जास्त धोकादायक असू शकते. कदाचित हे त्या प्रदेशात गेले. ”(हेन्री बेव्हरिज, इतिहास भारतीय इतिहास, द्वितीय, पृ. 00००). त्यांच्यात काही अपयशी असूनही, दौलतराव यांनी त्यांना अजूनही त्यांच्या पसंतीस धरुन ठेवले आणि विश्वास आणि जबाबदारीच्या अनेक पदांवर नियुक्त केले. राजस्थानात खंडणीची जबाबदारी त्यांच्यावर सोपविण्यात आली होती, त्या कार्यात त्यांनी विभाजनासाठी प्रयत्न केले. होळकर आणि सिंधिया यांच्यातील मेवाडमधील. (रघुवीर सिंग, पृष्ठ. २9,, इ.स. १ o 2२). दौलतराव त्यांच्याबद्दल म्हणाले: "त्याच्या कारभाराच्या सुव्यवस्थित कारभारावरच त्यांचा मुख्य विश्वास होता." (पूना रेसिडेन्सी पत्रव्यवहार, IV, क्र .318)

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा भाग ५

 

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा

भाग ५

राजस्थानमधील अंबाजींच्या कारभाराचा अंदाज-इतिहासकारांनी मेवाडमधील अंबाजींच्या स्थानाबद्दल बरीच मते मांडली आहेत .गौरशंकर ओझा म्हणतात की महाडजीने अंबाजीला मेवाडमध्ये आपला उप-नियुक्त केले आणि अंबाजीने स्वतःला राजस्थान राज्यांचा मुख्य आणि निर्माता मानू लागले. (जेम्स टॉड अण्णाजींनी आपल्या आठ वर्षांच्या कारकिर्दीत त्याच्या उत्पन्नाचा लाभ घेतला आणि पुढे असलेल्या होंडुस्तानमध्ये पुढाकार घेतल्यामुळे आणि त्याला स्वातंत्र्य मिळवून देण्यास सक्षम केले. अंबाजींनी मेवाडमधील प्रशासनाने हे दिले. यात शंका नाही. त्यांची स्थानिक सल्लागार म्हणून झला झलीम सिंह यांच्या बरोबरच, प्रदीर्घ काळ चालणारी प्रशासकीय यंत्रणा कोणती होती. राजा अंबाजींनी मेवाडला शांतता व आनंद दिले ज्यामुळे तिला दीर्घ काळ वंचित राहावे लागले आणि तिची उत्कट इच्छा होती. मेवाडातील अंबाजींचे कार्य एक रूप आहे इतर प्रांतांमध्ये मराठा वारशाचा महत्त्वाचा भाग. अंबाजींच्या सक्षम प्रशासनाचा निकाल राज्यातून उत्पन्न मिळायला लागला यावरून मिळू शकतो. वार्षिक उत्पन्न रु. 50 लाख.

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा भाग ४

 

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा

भाग ४

अंबाजींनी शीखांना 'राखी' गोळा करण्यापासून रोखले. त्यांनी पुढे असेही सांगितले की, मराठ्यांसमवेत शिख्यांनी एकत्रितपणे महसूल गोळा करावा आणि त्यातील २/. हिस्सा मराठ्यांनी घ्यावा.

अंबाजीच्या राजस्थानमधील यश-

अंबाजींनी राजस्थानात यश मिळवले आणि ते राजस्थानमधील अशीच राज्ये होती जिथे राजा अंबाजी आपल्या सैन्य व प्रशासकीय यशाच्या उंचवट्यावर पोचले. रावराज अलवर यांनी अंबाजींचे कौतुक केले आणि राज्यासाठी केलेल्या उत्कृष्ट सेवांसाठी त्यांचा गौरव केला. अंबाजींना सन्मानाचे कपडे, एक हत्ती आणि दोन घोडे सादर केले गेले. अंबाजींची उत्कृष्ट लष्करी कारकीर्द आणि सहाय्यक सरदार म्हणून त्यांची वाढ राजस्थानच्या विमाने पाहण्यासारखी आहे. कोटा येथील झालाम सिंह यांनी राजस्थानच्या राजकारणात मोठा प्रभाव पाडला. राजा अंबाजी अंबजीचे वडील त्र्यंबकजींनी एका वेळी आपला जीव वाचविला म्हणून इंगल्याने झालझिम सिंहशी सौहार्दपूर्ण संबंध ठेवले. एका वेळी सिप्रच्या युद्धामध्ये, झलीमसिंह जखमी झाला आणि कैदी म्हणून त्र्यंबकजी इंगलियाच्या हाती पडला. त्र्यंबकजींनी त्याला आतिथ्य केले. १ 89 89 in मध्ये लालाजी बल्लाळ यांना राजा अम्बाजी यांच्याकडे 'राखी' पाठवून झलिम सिंगच्या पत्नीने राखी पाठवली होती. हे लक्षात येते की तो आपला दत्तक भाऊ होता. अखेरीस झालिमसिंह यांची सुटका त्यांच्या पत्नीच्या माध्यमातून महादजींकडे गेली. ती महादजींची दत्तक बहीण होती आणि ती महाडीजीला 'राखी' पाठवत असत. अम्बाजींनी काही शुभ प्रसंगी झलीमसिंगला सोडण्याची मागणी करण्याची सूचना केली आणि संधी आली त्याच वर्षी.झाला झलीम सिंह यांना इंग्रजांच्या घराबद्दल नेहमीच कृतज्ञतेची भावना होती. अंबाजी इंगळे यांनी मेवाडवर सिंधियाचा प्रतिनिधी म्हणून पूर्ण ब्रिटिश भारतातील गव्हर्नर जनरल म्हणून काम केले आणि पूर्ण नागरी आणि सैन्य अधिकार असलेले. मेवाडमध्ये अंबाजींचे प्रशासन आठ वर्षे १ 170०१ पासून त्यांनी त्याच्या राजनयिक आणि लष्करी जीवनाचा एक महत्वाचा आणि अविभाज्य भाग बनविला. मेवाडमध्ये दोन पक्ष होते. शेखावत आणि चुडावत, मेवाडमध्ये बंडखोर होते. अंबाजींनी बंडखोरांना यशस्वीरित्या दडपले आणि रु. चुडावतांकडून 13 लाख रुपये आणि रु. Aw लाख लाख शक्ती. मेवाडाच्या राणा यांना समजले की त्यांचे राजगद्दी अंबाजीच्या सैनिकी कारभारामुळे सुरक्षित आहे. म्हणूनच राणांचा मंत्री अंबजीबरोबर वेगळा करार केला आणि Rs००० रुपये मंजूर केले. त्याच्या सैनिकी खर्चाची पूर्तता करण्यासाठी त्याला वर्षाकाठी 8 लाख रुपये. अम्बाजीची संपत्ती इतकी विपुल प्रमाणात जमा झाली आणि त्याचे नशिब इतके वाढले की आपल्या बहिणीच्या लग्नासाठी दागिने खरेदी करण्यासाठी राणाला 8 लाख रुपये देणे त्याला सोयीस्कर होते. अंबाजींनी जहजपूर ताब्यात घेतला. बंडखोरांकडून. अंबाजी ऑक्टोबर, १ pow 6 in मध्ये इतके शक्तिशाली झाले की "अंबाजी सेवकाऐवजी सहाय्यक होते." (पूना रेसिडेन्सी पत्रव्यवहार, आठवा निवासी जी. जी ऑक्टोबर, 1796) "त्यांनी तातडीने हिंदुस्तानमधील सिंधियाइतकेच एक बल दिलेले आहे. ग्वाल्हेर आणि त्याच्या ताब्यात इतर जागा असलेल्या सिंधियाच्या कमाईच्या कोटींपेक्षा जास्त संपत्ती आणि शेती त्याच्याकडे आहेत." (एंग्लो-मराठा संबंध, १ ,85--6 Sa सायलेंद्र यांनी नाथ सेन, पृष्ठ 00००,) होळकर यांनी सिंधियाच्या संगनमताने अंबाजीवर पाळत ठेवली आणि त्यांच्याकडे la 65 लाख रुपये मागितले. (वकाय-ए-होळकर, फोलिओ १77 बी) तोडच्या मते, रु. Amb 55 अंबाजींकडून जप्त करण्यात आले (खंड १, पृष्ठ 5 535) .अंबाजींना स्वतःच्या विनंतीनुसार अमीरखान व बापूजी सिंधिया यांच्याबरोबर कोट्यात जाण्याची परवानगी देण्यात आली. पैसे देण्याची व्यवस्था करण्यासाठी अंबाजी यशस्वी झाले. त्याच्यावर केली.

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा भाग ३

 

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा

भाग ३

अंबाजी इंगळे यांची सैनिकी कारकीर्द सुरू होते जेव्हा महादजींनी त्याला दिल्लीच्या उत्तरेकडील सोनेपतच्या अठ्ठावीस महालांच्या फौजदारची नेमणूक केली. जेव्हा शीख नसल्यास आग्रा येथे तळ ठोकला असता अशी भीती वाटणा Sikhs्या शीखांपासून राजधानीचे संरक्षण करण्याचा मुख्य हेतू असला. अंबाजींनी आपल्या मालकाच्या आदेशानुसार दिल्लीचा राज्यपाल अफ्रसिब याच्या ताब्यात घेतला. अंबाजींनीही चक्क सरदारांच्या बंडखोरीला दडपण्यात महत्वाची भूमिका बजावली ज्यामुळे कदाचित महादजी प्रचंड चिंतेत पडले होते. हेच ते प्रमुख होते जे निराश झाले होते. मराठा शासन आणि ब्रिटिशांशी हातमिळवणी केली. त्यापैकी बहुतेक बावळसिंग आणि त्याचा मुलगा जयसिंग राघवगड (गुना जवळ, खासदार) होते .त्या दोन सुंदर सरदारांनी महादजी आणि महादजींविरूद्ध बंड पुकारले आणि पुन्हा एकदा त्याच्या निष्ठावान आणि सर्वात समर्थ सेवेवर विश्वास दर्शविला. अंबाजी, त्याला बंडखोरीचा आवाज दडपण्यासाठी पाठवा. अंबाजींनी बंडखोरी यशस्वीपणे चिरडली, बंडखोर नेत्यांना अटक केली आणि त्यांची संपूर्ण मालमत्ता जप्त केली. अंबाजींनी बाळाला ठेवले ग्वाल्हेरच्या किल्ल्यावर कैदी म्हणून वांछित.

फेब्रुवारी १878787 मध्ये, अंबाजींना लाहोर आणि पानिपतच्या शिखांना शिक्षा देण्याचे आणखी एक आव्हानात्मक काम सोपविण्यात आले. त्यांच्याशी सलोखा होण्यासाठी मार्च १ 178585 च्या शेवटच्या आठवड्यात अंबाजींनी स्वतःस सक्रियपणे व्यस्त केले आणि माचेरीच्या प्रतापसिंह यांच्या मध्यस्थीसाठी प्रयत्न केले यशस्वी निष्कर्षावर आणा. आम्हाला माहित आहेच की प्रतापसिंह यापूर्वीच शीखांशी पत्रव्यवहार करीत होते आणि त्यांनी मुगुलच्या औधच्या नवाब विझिरकडून 'तुर्कांची हद्दपार' आणि 'नवीन देशांचा विजय' यासाठी महाडजी सिंधिया यांच्याशी हातमिळवणी करण्याचे आमंत्रण दिले होते. दिल्लीचे प्रमुख आणि जयपूर आणि मारवाडचे राजे. राव प्रताप सिंह आणि अंबाजींनी उत्तरेकडे कूच केले आणि २ of ते March१ मार्च दरम्यान दिल्लीच्या उत्तरेस १ miles मैलांवर बख्तावरपूर येथे शीख सरदारांशी सल्लामसलत केली आणि पुढील करार अंबाजी व शीख सरदार यांच्यात झाला:

राजा अंबाजी इंगळे आणि शीख सरदार यांच्यात झालेल्या कराराची प्रत, 31 मार्च 1785:

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा भाग २

 

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा

भाग २

त्र्यंबकजींच्या मृत्यूनंतर, राजा अंबाजींनी पुढे त्यांचा वारसा समृद्ध केला आणि मराठा इतिहासाच्या नंतरच्या घटनेने हे दाखवून दिले. अंबाजी इंगळे हे महादजी सिंधियाचे सर्वात विश्वासू सरदार होते. अंबाजी इंगली यांचा जन्म १ 1730० मध्ये झाला. दुर्दैवाने, प्रथम अंबाजींचे पन्नास वर्षे आयुष्य इतिहासाला ठाऊक नाहीत. टी.डी.ब्रोटन यांनी आपल्या "मराठा छावणीत लिहिलेल्या लेटर्स" मध्ये अंबाजी इंगलिया यांचे व्यक्तिमत्त्व पुढीलप्रमाणे रेखाटले आहे: (पत्र सातवा, पृष्ठ 44, आयबिड)

"अंबाजी आपल्या वयासाठी एक उंच, हलके दिसणारे माणूस आहेत, जे ऐंशीपेक्षा वरचे आहेत असे म्हणतात: त्याचा रंग अंधकारमय आहे; आणि त्याच्या चेह in्यावर खूपच विनोद आणि बुद्धिमत्ता आहे. त्याचा पोशाख एकदम साधा होता, जवळजवळ अर्थानेही; कॉमन चिंट्ज जॅकेट, ज्यात सूती, एक खडबडीत लाल शाल आणि पांढरी पगडी होती. "

ब्रॉटन यांनी अंबाजींच्या चरित्रातील प्रभावी स्वरूपाचे वर्णन देखील केले: “या भेटीत अंबाजींनी कृतज्ञता व लक्ष देण्याचे उदाहरण दाखवले ज्यामुळे आम्हा सर्वांना आनंद झाला: जेव्हा त्यांना जागेवर बसून श्री. एम. यांना दिसले तेव्हा त्यांनी त्यांच्या बाजूने जखम बरी केली होती. स्वत: सुमारे दोन वर्षांपूर्वी (सेन्ध्याने त्याला कैदेत टाकले होते) तेव्हा तो उठला आणि त्याच्या दिशेने गेला आणि त्याचवेळी श्री. एम. कोण होते ते सूरजी राव यांना समजावून सांगत होते आणि त्याने स्वतःचे bणी असणे किती मोठेपणाने ओळखले "(लेटर IX, कॅम्प अॅट डोने, मार्च

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा भाग १

 

अंबाजी इंगळे - एक ऐतिहासिक सागा

भाग १

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी -इंगळे प्रख्यात ऐतिहासिक कुटुंब मूळचे सोलंकी ठाकूर व मूळचे बुंदी-कोटा (राजस्थान) येथील होते. राजा अंबाजीचे पूर्वज भाऊजीराव दक्षिणेस शिंगणापूर (जवळपास फलटण जिल्हा, जवळ महाराष्ट्र) देशमुख अंतर्गत सेवा देतात. सम्राट शाह आलमच्या काळातील सनद, जो त्याचा पूर्वज राजा अंबाजी बहादूर इंग्लीयाची शैली दाखवतो आणि असे दर्शवितो की सम्राट शाह आलमने घेतलेल्या दरबारात या घराण्याला अतिशय उच्च स्थान दिले गेले होते आणि अनेक तालुक्यांचे व्यवस्थापन सोपविण्यात आले होते.

अंबाजीचे वडील त्र्यंबकजी हे एक अनुभवी सैनिक होते आणि प.पू. मल्हारराव होळकर यांच्यासह उत्तरेस आले. त्यांचे प्रमुख म्हणून, त्र्यंबकजींना पेशव्यांचा विश्वासू सहकारी होण्याचा बहुमान मिळाला. त्यांच्या उत्कृष्ट सेवांचे प्रतिफळ म्हणून, त्यांना महादुंगाचा सनद देण्यात आला (अ. महाराष्ट्रातील एक गाव) .महाराष्ट्र अब्दालीविरुद्ध पानिपतच्या तिस Third्या लढाईत त्र्यंबकजी इंगळे यांच्यासह फक्त पाच मराठे सरदार होते. या पराभवामुळे त्र्यंबकजी आणि अंबूजींनी राणेंसह अंबुजींना पराक्रम केले. खान (भीष्ती किंवा मराठा सैन्यातील जलवाहक) यांनी महादजी सिंधिया यांचे प्राण वाचवले त्र्यंबकजी सीतावर्दी (राजस्थान) येथे मरण पावले. मौजे सिक्रोदाबावडीत तिची छत्री अजूनही आहे.

मराठेशाहीतील उत्तर हिंदुस्थानातील दबंग मर्द मराठा वीर अंबाजी इंगळे भाग ४

 

मराठेशाहीतील उत्तर हिंदुस्थानातील दबंग मर्द मराठा वीर
अंबाजी इंगळे
भाग ४

इ. स. १८०३ मध्येंच शिंद्यांचें इंग्रजांशीं युद्ध झालें. यावेळीं अंबाजी इंगळे हा गोहद प्रांताचा मामलतदार होता. त्या युद्धांत इंग्रज उत्तर हिंदुस्थानांतील शिंद्यांचा मुलूख भराभर काबीज करीत चालले आहेत असें पाहून अंबाजी इंगळे हा शिंद्याविरुद्ध बंड केल्याचें मीष करून इंग्रजांस जाऊन मिळाला. व त्याच्यांशीं तह करून त्यानें गोदहच्या राण्याच्या मुलुखांतील कांहीं मुलूख स्वत:करितां मिळविला. पण शिंदे व इंग्रज यांच्या दरम्यान तह होतांच अंबाजी पुन्हां शिंद्याकडे गेला; व आपण आपल्या धन्याचा कोणत्या ना कोणत्या तरी रूपानें कांहीं मुलूख बचावण्याकरितांच केवळ इंग्रजांनां जाऊन मिळालों होतों असें सांगून त्यानें शिंद्याकडून आपल्या समयोचित वर्तणुकीबद्दल शाबासकी मिळविली. महादजीनें सन १७८४ सालीं गोहदच्या राण्यापासून त्याचा मुलूख जिंकून घेतला असल्यामुळें त्याला ग्वालेरचा किल्ला इंग्रजांस देण्याचा कांहींच हक्क नाहीं, हा मुद्दा स्वत: अंबाजीनेंच उकरून काढला होता असें ग्रांटडफ, अंबाजीच्या जांवयानें त्याला तोंडीं सांगितलेल्या माहितीवरून लिहितो. पुढील सालीं होळकर व इंग्रज यांच्यामध्यें युद्ध उपस्थित झालें. तेव्हां अंबाजीनें होळकराला मिळण्याविषयीं शिंद्यास सल्ला दिला होता असें म्हणतात.

यानंतर शिंद्याची अंबाजीवर पुन्हां इतराजी झाली; व शिंद्याच्या अर्धवट संमतीनें यशवंतराव होळकरानें अंबाजीस (इ. स. १८०५ सालीं) कैद केलें. पण मागून होळकरानें आपल्या फौजेस देण्याकरितां अंबाजीपासून बराच पैसा घेऊन त्यास बंधमुक्त केलें. व सर्जेराव घाटग्यास काढून शिंद्याकडून त्यास दिवाणगिरी देवविली. अंबाजी हुषार असल्यामुळें आपल्या कार्यांत त्याजपासून कांहीं मदत होईल अशी होळकरास आशा वाटत होती परंतु अंबाजी हा होळकर व इंग्रज या दोघांसहि खूष ठेवूं इच्छित असल्यामुळें त्याचें वर्तन एकंदरींत धरसोडीचें राहिलें. अंबाजी हा इ. स. १८०९ च्या सुमारास मरण पावला. असें दिसतें (टॉड व ग्रांटडफ)

मराठेशाहीतील उत्तर हिंदुस्थानातील दबंग मर्द मराठा वीर अंबाजी इंगळे भाग ३

 

मराठेशाहीतील उत्तर हिंदुस्थानातील दबंग मर्द मराठा वीर
अंबाजी इंगळे
भाग ३

इ. स. १८०३ च्या सप्टेंबर महिन्याच्या सुमारास अंबाजीनें आपल्या कारस्थानांनीं पेरॉन यास हुसकून लावून त्याची जहागीर व शिंद्याच्या सैन्याचें आधिपत्य मिळविलें. याच सुमारास शिंद्याची लखबादादावर खप्पा मर्जी होऊन लखबादादाच्या ऐवजीं अंबाजीचा भाऊ बाळाराव हा मेवाडांत गेला. तेथें बाळारावानें मेवाडच्या चोंडावत सरदारांकडून पैसा वसूल करण्याच्या कामीं इतका बेसुमार जुलूम केला कीं चोंडावतांनीं उलटून बाळारावास कैद केलें. तेव्हां बाळारावास कोट्याच्या जालीमसिंहाची दोस्ती कामीं पडलीं. अंबाजीच्या बापानें जालिमसिंह हा पूर्वी एकदां उज्जनीच्या लढाईंत जखमी होऊन मराठ्यांच्या हातीं लागला असतां त्याचा जीव वांचवून त्याची मुक्तता केली होती. हे उपकार आठवून या प्रंसगीं तो उदेपुरावर चाल करून आला व राण्याच्या सैन्याचा पराभव करून त्यानें बाळारावास बंधुमुक्त केले.

मराठेशाहीतील उत्तर हिंदुस्थानातील दबंग मर्द मराठा वीर अंबाजी इंगळे भाग २

मराठेशाहीतील उत्तर हिंदुस्थानातील दबंग मर्द मराठा वीर
अंबाजी इंगळे
भाग २
इ. स. १७९५ सालच्या सुमारास अंबाजीची शिंद्यांचा प्रतिनिधि म्हणून उत्तरहिंदुस्थानांत नेमणूक झाली. तेव्हां अंबाजी गणेशपंत नामक आपल्या एका अधिकार्‍याकडे मेवाडचें काम सोंपवून उत्तरहिंदुस्थानांत गेला. अंबाजीचा धनी दौलतराव हा यावेळीं वयांत आलेला नसल्यामुळें प्रथम प्रथम अंबाजीच्या हातीं उत्तरहिंदुस्थानांत 'कर्तुमकर्तुं' सत्ता आली. पण लवकरच त्यास लखबादादा हा प्रतिस्पर्धी उत्पन्न झाला. अंबाजीचा अधिकारी गणेशपंत हा मेवाडांत आपल्या वर्तनानें लोकांस अगोदरच अप्रिय झाला होता. ही संधि साधून लखबादादानें राण्यास अंबाजीचें वर्चस्व झुगारून देण्याविषयीं गुप्तपणें उत्तेजन दिलें व स्वत: त्यास गणेशपंताविरूद्ध मदत करण्यासाठीं पुढें आला. अंबाजीच्या पक्षाच्या व राण्याच्या पक्षाच्या लोकांत कित्येक चकमकी होऊन त्यांपैकीं बहुतेकांत अंबाजीच्या पक्षाच्या लोकांचा पराजय होत गेला. अशा स्थितींत इ. स. १८०० च्या सुमारास हिंदुस्थानचा कारभार अंबाजीकडून काढून तो लखबाकडे सोंपविल्याचा शिंद्याचा हुकूम आला व त्यामुळें गणेशपंतास मेवाडमध्यें लखबाच्या ताब्यांत जे काय किल्ले व शहरें होतीं ती लखबाच्या स्वाधीन करून निघून यावें लागलें

मराठेशाहीतील उत्तर हिंदुस्थानातील दबंग मर्द मराठा वीर अंबाजी इंगळे भाग १

 

मराठेशाहीतील उत्तर हिंदुस्थानातील दबंग मर्द मराठा वीर

अंबाजी इंगळे

भाग १

अंबाजी इंगळे - शिंद्यांचा एक सरदार. याच्या बापाचें नांव त्रिंबकजी. इ. स. १७८४ सालीं महादजी पातशाहीचा बंदोबस्त करण्यासाठीं दिल्लींकडे आला तेव्हां हा उत्तर हिंदुस्थानांत त्याजबरोबर होता. या प्रसंगी त्याच्या हातून कित्येक जबाबदारीचीं कामें घडलीं. उदाहरणार्थ याच सालच्या जुलै- आगस्ट महिन्यांत अंबाजी इंगळे व शीख सरदार याचा तह झाला; व पुढे ता. २ नोव्हेंबर रोजीं अफरासियावखानाचा खून झाला तेव्हां यास फौजेसुद्धां मुसुलमानी लष्करांत ठेवलें होतें. पण अंबाजीकडे केवळ लष्कराचा कारभारच सोंपविण्यांत येत होता असें नाहीं. १७८७ च्या आक्टोबर नोव्हेंबर (आश्विन) महिन्यांत महादजीनें खोडी पाटोडीहून गुलाम कादराच्या पारिपत्यास येऊं काय म्हणून पातशहास विचारण्यासाठी अंबाजीची वकील म्हणून नेमणूक केली होती.

थोड्याच वर्षांनीं अंबाजीस याहून जास्त स्वतंत्रतेनें कारभार करण्याची संधि मिळाली. इ. स. १७९१ च्या सुमारास महादजीनें अंबाजीस उदेपूरच्या राण्याच्या विनंतीवरून त्याच्या राज्यांतील चोंडावत सरदारांचें बंड मोडण्यासाठीं कांहीं पलटणी देऊन पाठविलें. तेव्हां अंबाजीनें चोंडावतांचा मुख्य जो साळुंब्रा त्यास राण्याची माफी मागावायास लावून त्याजकडून राण्यास वीस लक्ष रुपये दंड देवविला; व राण्याची सत्ता प्रस्थापित करून बंडखोर सरदारांकडून त्याच्या जमिनी सोडविल्या. शिवाय त्यानें तोतया राण्यास कमलमीरांतून हांकून लावण्याचीहि राण्याची दुसरी एक कामगिरी बजाविलीत्र एवढ्या गोष्टी करावयास अंबाजीस दोन वर्षें लागलीं. याशिवाय मेवाडच्या राण्यास अंबाजीकडून आणखीहि कांहीं कामगिर्‍या करून घ्यावयाच्या होत्या. शिवाय मेवाडच्या राण्यास चोंडावत सरदारांचेंहि भय वाटत होतेंच. म्हणून त्यानें अंबाजीच्या सैन्याच्या खर्चाकरितां सालीना आठ लाख रूपये उत्पन्नाचा मुलूख तोडून देऊन त्यास मेवाडांत ठेवून घेतलें. अशा रीतीनें मेवाडच्या कारभाराचीं सर्व सूत्रें अंबाजीच्या हातीं येऊन तो आपणास मेवाडचा सुभेदार म्हणवूं लागला.