पानिपत... आठवण एका समरतीर्थाची

-नीलेश बनेपानिपताची लढाई ही इतरांसाठी इतिहासाच्या पानांतील फक्त एक लढाई असेल, पण मराठी माणसासाठी ती एक भळभळती जखम म्हणून राहिली आहे. १४ जानेवारी १७६१ या दिवशी राष्ट्ररक्षणासाठी एक पिढी महाराष्ट्राने पानिपताच्या वेदीवर समर्पित केली. म्हणूनच ही पुण्यभूमी मराठी मनासाठी केवळ युद्धभूमी राहत नाही तर ते पवित्र समरतीर्थ ठरतं.

 पानिपत... हा शब्द जरी उच्चारला तरी मराठी मनात आत खोल कुठे तरी वेदनेची कळ उमटून जाते. पानिपताची लढाई ही इतरांसाठी इतिहासाच्या पानांतील फक्त एक लढाई असेल, पण मराठी माणसासाठी ती कायमच एक भळभळती जखम म्हणून राहिली आहे. १४ जानेवारी १७६१ या दिवशी देशाच्या रक्षणासाठी एक पिढीच्या पिढी महाराष्ट्राने पानिपताच्या वेदीवर समर्पित केली. म्हणूनच ही पुण्यभूमी मराठी मनासाठी केवळ युद्धभूमी राहत नाही तर ते पवित्र समरतीर्थ ठरतं.
.....

दिल्लीपासून ९० किलोमीटरवर असलेले पानिपत हे खरे तर हरयाणा राज्यात येतं. ज्या ठिकाणी मराठी सैन्य प्रत्यक्ष अहमदशहा अब्दालीच्या सैन्याला भिडले ती जागा आजही पानिपतात 'काला आम' म्हणून ओळखली जाते. असे म्हणतात की, ज्या जागी ही लढाई झाली तेथे एक आंब्याचं झाड होतं. पण या महाभयंकर लढाईत जो काही दारुगोळा वापरला गेला त्यामुळे हे झाड पूर्णपणे काळंवडून गेलं. कालांतराने ते झाडही इतिहासजमा झालं, पण ती जागा 'काला आम' म्हणून प्रसिद्ध झाली ती कायमचीच!

या काळवंडलेल्या आंब्याच्या झाडाला जर लिहिता आलं असतं तर त्याने मराठी इतिहासाची ही वेदना रक्ताच्या शाईने नोंदवून ठेवली असती. १७६१ मधला तो दिवस संक्रांतीचा होता. अवघ्या महाराष्ट्रात संक्रांतीचा सण साजरा होत असताना, घराघरात पुरणपोळ्यांचे बेत होत असताना तिकडे पानिपताच्या रणभूमीवर मराठी सैन्य अब्दालीशी दोन हात करत होते. असे सांगतात, की दुपारपर्यंत लढाईवर मराठ्यांचा ताबा होता पण गणितं चुकली आणि लढाई फिरली. अब्दालीने डाव साधला, रसद रोखली आणि पानिपताची भूमी मराठी रक्ताने न्हाहून गेली.

मराठी मनात शल्य बनून राहिलेल्या या अपरिमित नुकसानीचं एका अनाम प्रत्यक्षदर्शीने केलेलं हे वर्णन अंगावर काटा उभा करतं. तो म्हणतो.... 'लाख बांगडी फुटली, दोन मोती गळाले, २७ मोहरा हरवल्या आणि चिल्लरखुर्दा किती गेला याची गणना नाही.' विश्वासराव आणि सदाशिवराव या दोन मोत्यांसह २७ सरदार आणि सैन्यासह काफिला मारला गेल्याचं हे वर्णन पानिपताच्या युद्धभूमीला भेट दिल्यावर डोळ्यांसमोर उभं राहतं.

भारतीय इतिहासात पानिपताच्या या युद्धभूमीला विशेष महत्त्व आहे. भारतावर आलेली आक्रमणं या भूमीने थोपवून धरली आहेत. म्हणून ही रणभूमी आज एक ऐतिहासिक वारसा क्षेत्र म्हणून संरक्षित करण्यात आली आहे. मुख्य रणभूमीच्या सभोवताली पक्के कुंपण आणि आत हिरवळीचे वाफे तयार करून ते पर्यटनस्थळ म्हणून विकसित करण्यात आलं आहे. या रणभूमीवर आजवर तीन लढाया लढल्या गेल्या. मराठे आणि अब्दाली यांच्यात झालेली लढाई ही तिसरी आणि सर्वात मोठी लढाई. या तिन्ही लढायांची आठवण चिरंतन राहावी म्हणून या युद्धभूमीवर १९९२ मध्ये हे स्मारक उभारण्यात आलं.

१५२६ मध्ये या पानिपतावर इब्राहिम लोदी आणि बाबर यांच्यामध्ये पहिली लढाई झाली. आठ दिवस चाललेल्या संग्रामामध्ये बाबरने इब्राहिम लोदीचा पराभव करून भारतात मुगल साम्राज्याची स्थापना केली. दुसरी लढाई १५५६ मध्ये अकबराचा संरक्षक सरदार बैरम खान आणि आदिलशाहचा सेनापती हेमू यांच्यात झाली. यात बैरम खानाच्या सैन्याने हेमूला डोळ्यात बाण मारून मारले आणि सैन्यामध्ये हलकल्लोळ उडवला. या दोन लढायांसह तिसऱ्या मराठा-अब्दालीमधील लढाईची स्मृती जपण्यासाठी या स्मारकात युद्धशिल्पं उभारली आहेत.

पहिल्या आणि दुस-या लढाईची युद्धस्थिती भिंतीवरील शिल्पांमधून मांडण्यात आली आहे. या शिल्पासमोर लाल दगडातील भव्य व्हरांडे आणि पाय-या या स्मारकांचं सौंदर्य वाढवतात. तिस-या लढाईचे युद्धशिल्प नसलं तरी एक पुरातन असे स्मारक आहे. या स्मारकावर मूळ उर्दूमध्ये लिहिलेला शिलालेख असून त्यावर त्याचं इंग्रजी भाषांतर आहे. नव्या सुशोभिकरणाच्या वेळी याच मजकूराचे हिंदीमधील भाषांतर स्मारकापुढे वेगळ्या शिलालेखामध्ये करण्यात आलं आहे.

ज्यामुळे ही जागा 'कालाआम' म्हणून ओळखली जाते तो आम्रवृक्ष आता नसला तरी, त्याच जागेवर १९९२ मध्ये आंब्याचं नवं रोप लावण्यात आलं. आता हा वृक्ष ब-यापैकी मोठा झाला असून त्यापुढील 'पानीपत के तीनो लडाइयों में देश के लिये शहीद अमर जवानो के स्मृति में काला आम का यह वृक्ष लगाया गया है' हे वाक्य इतिहासाच्या स्मृती जागवत राहतं. या उद्यानात एक छोटेखानी संग्रहालय असून त्यात भारतातील अन्य ऐतिहासिक वास्तूंची माहिती देण्यात आली आहे. या संग्रहालयाची संकल्पना चांगली असली तरी तिची अवस्था प्रेक्षणीय नाही हे वास्तव नाकारून चालणार नाही.

इथं पोहचणं दुर्गम वगैरे नसले तरी सहजसोपंही नाही. कोणतीच आधुनिक वाहतुकसुविधा उपलब्ध नसताना आपल्या राज्यापासून हजारो कोस दूर असलेल्या या समरभूमीपर्यंत मराठी वीर कसे पोहचले असतील याची कल्पना केल्यास हा प्रवास सुखकर ठरतो. शेवटी इतिहास जागवला नाही तर तो जगत नाही. आणि ज्या संस्कृतीचा इतिहास जिवंत नाही ती संस्कृतीही मृतवत ठरते. यासाठी देशासाठीच्या या यज्ञात मराठी रक्ताने दिलेली ही समिधा आपणतरी विसरून चालणार नाही. म्हणूनच प्रत्येक मराठी माणसाने आयुष्यात एकदा जसा रायगड पहायला हवा तसेच पानिपतालाही भेट द्यायलाच हवी.
......

कसे जाल?
पानिपतला जाण्यासाठी दिल्लीच्या राज्य बस डेपोमधून बस मिळतात. उत्तरेकडे जाणा-या अनेक ट्रेन पानिपत स्टेशनवर थांबतात. पानिपत शहरापासून सात किलोमीटरवर असणा-या या युद्धभूमीकडे जाण्यासाठी बस, रिक्षा असे पर्याय उपलब्ध आहेत. संजय चौक या मध्यवर्ती ठिकाणाहून काला आमपर्यंत शेअर रिक्षा उपलब्ध होऊ शकतात.

nilesh.bane@timesgroup.com