मराठे आणि अफगाण संघर्ष – उत्तर भारतातील वर्चस्वासाठीचा ऐतिहासिक सामना

 

मराठे आणि अफगाण संघर्ष – उत्तर भारतातील वर्चस्वासाठीचा ऐतिहासिक सामना

भारतीय इतिहासात मराठे आणि अफगाण संघर्ष हा अठराव्या शतकातील सर्वात महत्त्वाच्या राजकीय आणि लष्करी संघर्षांपैकी एक मानला जातो. हा संघर्ष केवळ दोन सैन्यांमधील युद्ध नव्हता, तर उत्तर भारतातील सत्ता, दिल्लीवरील नियंत्रण आणि मुघल साम्राज्याच्या वारशासाठी झालेला संघर्ष होता. या संघर्षाचा कळस १४ जानेवारी १७६१ रोजी झालेल्या तिसऱ्या पानिपताच्या युद्धात झाला. तथापि, मराठे आणि अफगाण यांच्यातील संघर्षाची सुरुवात त्यापूर्वीच झाली होती आणि त्याचे परिणाम पुढील अनेक दशकांपर्यंत भारतीय राजकारणावर दिसून आले.

अठराव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत मुघल साम्राज्याची सत्ता मोठ्या प्रमाणावर कमकुवत झाली होती. थोरले बाजीराव पेशवे, नानासाहेब पेशवे आणि मराठा सरदारांच्या मोहिमांमुळे मराठा साम्राज्याने माळवा, बुंदेलखंड, गुजरात, दिल्ली, राजपूताना आणि पंजाबपर्यंत आपला प्रभाव वाढवला होता. दुसरीकडे, अफगाणिस्तानात अहमदशाह दुर्रानी (अब्दाली) याने दुर्रानी साम्राज्याची स्थापना करून उत्तर भारतावर वारंवार आक्रमणे सुरू केली.

इ.स. १७४८ ते १७६७ या काळात अहमदशाह अब्दालीने भारतावर अनेक स्वाऱ्या केल्या. त्याचा उद्देश केवळ लूट करणे नव्हता, तर पंजाब आणि दिल्लीवरील प्रभाव कायम ठेवणे हाही होता. मराठे मात्र मुघल बादशहाचे संरक्षण आणि उत्तर भारतात आपले राजकीय वर्चस्व प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न करत होते. त्यामुळे दोन्ही शक्तींमध्ये संघर्ष अटळ होता.

इ.स. १७५८ मध्ये मराठ्यांनी रघुनाथराव पेशवे, मल्हारराव होळकर, तुकोजीराव होळकर, साबाजी शिंदे आणि इतर सरदारांच्या नेतृत्वाखाली पंजाबमध्ये मोठी मोहीम राबवली. मराठा सैन्याने लाहोर, मुलतान आणि अटक जिंकली. मराठा ध्वज सिंधू नदीपर्यंत पोहोचला. इतिहासकारांच्या मते, मराठा साम्राज्याच्या विस्ताराचा हा सर्वोच्च बिंदू होता.

मराठ्यांनी पंजाबमधून अब्दालीचा मुलगा तैमूर शाह दुर्रानी याला माघार घ्यायला भाग पाडले. या घटनेमुळे अहमदशाह अब्दाली अत्यंत संतप्त झाला. त्याने भारतावर पुन्हा मोठी मोहीम उघडण्याचा निर्णय घेतला.

इ.स. १७५९ मध्ये अब्दालीने अफगाण, रोहिले आणि इतर मित्रशक्तींचे विशाल सैन्य घेऊन भारतात प्रवेश केला. त्याला नजीब-उद्-दौला, हाफिज रहमत खान रोहिला आणि अवधचा शुजा-उद्-दौला यांसारख्या स्थानिक शासकांचा पाठिंबा मिळाला.

मराठ्यांनीही उत्तर भारतात मोठे सैन्य पाठवले. या सैन्याचे नेतृत्व सदाशिवराव भाऊ यांच्याकडे होते. त्यांच्यासोबत विश्वासराव पेशवे, जनकोजी शिंदे, इब्राहिम खान गारदी, यशवंतराव पवार, तुकोजी शिंदे आणि अनेक पराक्रमी सरदार होते. मराठा सैन्यातील इब्राहिम खान गारदी यांच्या आधुनिक तोफखान्याने आणि पायदळाने सुरुवातीच्या टप्प्यात उत्कृष्ट कामगिरी केली.

दोन्ही सैन्यांमध्ये अनेक महिने रसद, हालचाली आणि रणनीतीचा संघर्ष सुरू राहिला. अब्दालीने मराठ्यांचे पुरवठा मार्ग बंद केले, तर मराठ्यांना अपेक्षित स्थानिक मदत मिळाली नाही. त्यामुळे मराठा सैन्य रसदटंचाईला सामोरे गेले.

१४ जानेवारी १७६१ रोजी पानिपतच्या रणांगणावर निर्णायक युद्ध झाले. युद्धाच्या प्रारंभी मराठा सैन्याने अफगाण फौजांवर जोरदार आक्रमण केले. इब्राहिम खान गारदी यांच्या तोफखान्याने अफगाण सैन्याला मोठी हानी पोहोचवली. परंतु युद्ध लांबत गेल्यानंतर मराठ्यांची रसद संपली, अनेक प्रमुख सरदार रणांगणावर पडले आणि अखेरीस मराठ्यांचा पराभव झाला.

या युद्धात विश्वासराव, सदाशिवराव भाऊ, जनकोजी शिंदे, इब्राहिम खान गारदी आणि हजारो मराठा सैनिक वीरमरण पावले. हा मराठा इतिहासातील सर्वात मोठ्या लष्करी धक्क्यांपैकी एक मानला जातो.

तथापि, इतिहासकारांच्या मते पानिपतचा पराभव म्हणजे मराठा साम्राज्याचा अंत नव्हता. थोरले माधवराव पेशवे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी अल्पावधीतच पुन्हा आपली ताकद उभी केली. इ.स. १७७१ मध्ये महादजी शिंदे यांनी दिल्ली पुन्हा मराठ्यांच्या प्रभावाखाली आणली आणि मुघल बादशहा शाह आलम द्वितीय यांना पुन्हा गादीवर बसवले.

दुसरीकडे, अहमदशाह अब्दालीलाही पानिपतच्या विजयानंतर भारतात कायमस्वरूपी सत्ता प्रस्थापित करता आली नाही. तो अफगाणिस्तानात परतला आणि पुन्हा भारतावर मोठी स्वारी करू शकला नाही. त्यामुळे इतिहासकारांच्या मते, पानिपतचे युद्ध जरी रणांगणावर अफगाणांच्या विजयाने संपले, तरी त्यातून त्यांना भारतावर दीर्घकालीन राज्य मिळाले नाही.

इतिहासकार जदुनाथ सरकार, गो. स. सरदेसाई, स्टुअर्ट गॉर्डन, सुरेंद्रनाथ सेन, जी. एस. चिटणीस आणि इतर संशोधकांच्या मते, मराठे–अफगाण संघर्षामुळे भारतीय राजकारणाची दिशा बदलली. या संघर्षामुळे मुघल साम्राज्याची उरलेली शक्तीही संपुष्टात आली, मराठे तात्पुरते कमकुवत झाले आणि पुढील काही दशकांत इंग्रज ईस्ट इंडिया कंपनीला उत्तर भारतात आपले स्थान मजबूत करण्याची संधी मिळाली.

म्हणूनच मराठे आणि अफगाण संघर्ष हा केवळ पानिपतच्या युद्धापुरता मर्यादित नाही. तो उत्तर भारतातील सत्तासंतुलन, मराठा साम्राज्याच्या सर्वोच्च विस्तार, अहमदशाह अब्दालीच्या स्वाऱ्या आणि भारतीय इतिहासाच्या निर्णायक वळणाचा इतिहास आहे. जरी पानिपतच्या रणांगणावर मराठ्यांना पराभव स्वीकारावा लागला, तरी त्यांच्या संघर्षाने भारतातील परकीय आक्रमकांना कायमस्वरूपी सत्ता प्रस्थापित करू दिली नाही. त्यामुळे हा संघर्ष भारतीय इतिहासातील शौर्य, त्याग आणि सामर्थ्याचा अजरामर अध्याय म्हणून सदैव स्मरणात राहील