स्वराज्यस्थापनेचा पहिला संघर्ष

 

स्वराज्यस्थापनेचा पहिला संघर्ष

चला, वेळात मागे जाऊन स्वराज्य स्थापनेच्या पहिल्या क्षणांची गोष्ट जाणून घेऊया.

भाग १: पुण्याचा 'धुळदान' आणि सोन्याचा नांगर

महामुलीचा तह झाला आणि आदिलशहा व शहाजहान यांच्या निर्णयानुसार शहाजी महाराजांना कर्नाटकात जावे लागले. त्यांनी आपली पुणे-सुपे-इंदापूर जहागीर सांभाळण्याची जबाबदारी मासाहेब जिजाऊ आणि बालशिवाजी महाराजांवर सोपवली. पण त्यांना मिळालेली जहागीर ही सोपी नव्हती.

मुरार जगदेवने या पुण्याची अक्षरशः धूळदान केली होती. त्याने गाढवाचा नांगर फिरवून, त्यावर फुटकी कवडी आणि चपला टांगून पुण्याला 'अपशकुनी' घोषित केले होते. अशा उजाड झालेल्या पुण्यात मासाहेब आणि शिवाजी महाराज आले. पण त्यांनी हार मानली नाही. त्यांनी लोकांचा विश्वास जिंकला. सोन्याचा नांगर फिरवून पुण्याच्या धुळधाणीचा शाप पुसून टाकला आणि वेगवेगळ्या पेठांची (बाजारपेठांची) निर्मिती केली. यातलीच एक पेठ म्हणजे शिवापूर, ज्याला आज आपण खेड-शिवापूर म्हणून ओळखतो.

महाराजांच्या या कामात त्यांना अनेक लहान आणि मोठ्या सवंगड्यांनी साथ दिली. तानाजी मालुसरे, यसाजी कंक यांसारखे मावळे आणि बाजी काका पासलकर यांच्यासारखे अनुभवी लोक महाराजांच्या सोबत होते.

भाग २: कर्नाटकातील राजकारण आणि शहाजी महाराजांचे एकाकीपण

तिकडे कर्नाटकात, शहाजीराजे आपला स्वतंत्र दरबार चालवत होते. त्यांना आदिलशाही दरबारात मोठा मान होता, खासकरून त्यांचे मित्र रणदुल्ला खानांमुळे. रणदुल्ला खानाने तर शहाजीराजांना बेंगलोर शहर भेट दिले होते. पण दुर्दैवाने, रणदुल्ला खानाचा मृत्यू झाला.

यामुळे शहाजी महाराजांची बाजू कमकुवत झाली. याचाच फायदा घेऊन, त्यांचे विरोधक अफजल खान, मुस्तफा खान आणि बाजी घोरपडे यांनी आदिलशाही दरबारात शहाजीराजांविरुद्ध कान भरायला सुरुवात केली. ते सतत खोटे पत्र पाठवून सांगायचे की शहाजीराजे स्वतंत्र राज्याची स्थापना करत आहेत आणि त्यांच्या दोन्ही मुलांनी आदिलशहाचे स्वामित्व मान्य केले नाही. याच कारणाने मोहम्मद आदिलशहाने शहाजीराजांना दरबारात येण्यास बंदी घातली.

भाग ३: स्वराज्याची पहिली 'हाक': किल्ले जिंकण्याचा निर्धार

याच काळात, बालशिवाजी महाराजांनी एक गोष्ट लक्षात घेतली: जरी जमीन जहागिरीत असली तरी किल्ले आदिलशहाच्या ताब्यात होते. ज्याच्याकडे किल्ला, त्याच्याकडेच त्या प्रदेशाचे उत्पन्न आणि लष्करी नियंत्रण! त्यामुळे, स्वराज्य खऱ्या अर्थाने स्थापित करण्यासाठी किल्ले जिंकणे अनिवार्य आहे, हे महाराजांनी ओळखले.

त्यांनी आपले मन आपल्या सवंगड्याजवळ बोलून दाखवले. आणि एका क्षणात, सर्व मावळे, देशमुख आणि सर्वसामान्य दोस्त, 'आम्ही तुमच्यासोबत आहोत' असे म्हणून त्यांच्या पाठीशी उभे राहिले.

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पहिला किल्ला कोणता जिंकला, यावर इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत. काही जणांच्या मते, तोरणा किल्ला. तर काहींच्या मते, रोहिडा किल्ला. पण महत्त्वाचे हे आहे की, या किल्ल्यांवर विजय मिळवून महाराजांनी आपली अधिकृत सत्ता प्रस्थापित केली आणि स्वराज्याचा पाया रचला.

भाग ४: प्रशासनाचे सूत्र हाती आणि 'रांजेच्या पाटलाचे' प्रकरण

एकीकडे अफजल खान आणि बाजी घोरपडे यांनी आदिलशहाच्या सांगण्यावरून पुणे पुन्हा बेचिराख करण्याचा कट रचला, पण शहाजीराजांच्या मुत्सद्देगिरीमुळे तो डाव फसला. दुसरीकडे, शिवाजी महाराजांनी मात्र आपल्या ताब्यात असलेल्या प्रदेशात पूर्ण नियंत्रण मिळवले. त्यांनी फक्त किल्लेच नाही तर त्या प्रदेशाचे प्रशासन आणि न्यायनिवाडा सुद्धा आपल्या हाती घेतला.

हे आदिलशाहीला दिलेले सर्वात मोठे आव्हान होते! आणि याच काळात घडले 'रांजेच्या पाटलाचे' प्रकरण. शिवाजी महाराजांनी दिलेली शिक्षा आणि त्यांचा न्यायनिवाडा पाहून आदिलशहा हादरला.