पटवर्धन - पेशवाईची तलवार भाग ५

 

पटवर्धन - पेशवाईची तलवार

लेखक :उदय कुलकर्णी

भाग ५

दौलताबाद येथे, गोपाळरावांनी किल्ल्याच्या मारेदाराशी वाटाघाटी करुन रक्ताविरूद्ध किल्ला घेण्याचा प्रयत्न केला. तथापि, यामुळे प्रकरण अधिक कठीण झाले. त्यानंतर नानासाहेबांनी गोपाळरावांना लिहिले की, ‘तुम्ही राजकारणात गुंतलात तर प्रकरण बिघडते. हल्ला करा आणि किल्ला घ्या. ’त्यानुसार गोपाळरावांनी निजामाची सैन्य जमा करण्यास भाग पाडले. यावेळी दोघांनी लिहिलेली मूळ अक्षरे वाचनाची आवड निर्माण करतात. उदगीर येथे झालेल्या भव्य विजयानंतर लगेच असे दिसून आले की मराठ्यांना संपूर्ण भारतीय उपखंडातील मालक होण्यापासून रोखू शकलेले असे काहीही नव्हते. तथापि, मराठ्यांसाठी उत्तरेकडील गोष्टी चुकीच्या ठरल्या. अहमद शाह अब्दालीने होळकरला पराभूत करून दत्ताजी सिंधियाला ठार मारल्या. त्याला सर्व रोहिल्ला, अवधच्या शुजा आणि जोधपूर व जयपूरच्या राजपूत नेत्यांनीही मदत केली. सिंधिया आणि होळकर यांचा आपत्तीजनक पराभव आणि दिल्लीचा पराभव हे मराठ्यांच्या प्रतिष्ठेचे मोठे नुकसान होते. शिवाय, मागील दोन दशकातील सर्व नफा गमावले. त्याच वेळी, दक्षिणेस म्हैसूरच्या वडेयर शासकाची हद्दपार झाली आणि नवीन प्रवेशदार हैदर अली यांनी सत्ता जिंकली. त्याने दक्षिणेस मराठा प्रांतावर आक्रमण करण्यास सुरवात केली. निजाम पूर्णपणे पराभूत होण्यापूर्वीच मल्टि फ्रंट वॉर सुरू होईल. स्वत: पेशव्यांची तब्येत खराब होती. उदगीर येथील नफ्यावर अजून भर न मिळाल्यामुळे पैशाच्या कमतरतेमुळे साम्राज्यातील संकट आणखीनच वाढले.

म्हणून नानासाहेब पेशवे यांना आपले सैन्य विभाजित करावे लागले. त्यांनी सदाशिवराव भाऊ यांच्याबरोबर उत्तरेकडील एक मोठा तुरूंग पाठवला, तर त्याचा भाऊ रघुनाथराव यांच्यावर निजामाला खाडीत ठेवण्याची जबाबदारी सोपविण्यात आली होती. विसाजी कृष्णा, त्र्यंबक मामा पेठे आणि पटवर्धन यांच्या नेतृत्वात आणखी एक सैन्य दक्षिणेकडे पाठविण्यात आले आणि चौथा सैन्य त्यांच्याच आदेशानुसार राखीव ठेवण्यात आला. नागपूरचे भोसले लोक त्यांच्या स्वत: च्या वारसांवरून भांडत होते आणि उशीर होईपर्यंत या युद्धात भाग घेतला नाही. पानिपतला काहीच कळले नाही तेव्हा तीस हजार माणसांच्या सैन्याने पेशव्या उत्तरेकडे निघाल्या आणि गोपाळ राव यांना बरोबर घेऊन गेली. पण, पानिपत येथे जाताना मराठा पराभव झाल्याचे त्याने ऐकले आणि झाशीजवळ थांबला. पानिपतची लढाई 14 January 1761 रोजी झाली आणि मराठ्यांचा पराभव झाला. या पराभवामुळे त्यांच्या सर्व शत्रूंना उत्तेजन मिळाले आणि त्यांनी मराठा प्रदेशांवर सर्व दिशेने कूच करायला सुरवात केली. म्हणूनच पानिपतची लढाई ही मराठा इतिहासाची एक महत्वाची घटना आहे, तथापि, पटवर्धनांचा उदय सुरू होण्याची वेळही होती. अठराव्या शतकाच्या पुढील चार दशकांतील कहाणी खरोखर अशीच एक वेळ होती जेव्हा पटवर्धन कुटुंबांनी मराठा सत्तेच्या सर्वात खालच्या बिंदूतून बाहेर येण्यास मदत केली.