पटवर्धन - पेशवाईची तलवार भाग ६

 

पटवर्धन - पेशवाईची तलवार

लेखक :उदय कुलकर्णी

भाग ६

गोपाळराव पटवर्धन - पेशवाईचा पहिला राव इतिहासाचा एक अत्यंत जटिल काळ 1760 पासून निजाम, हैदर अली, पानिपतच्या उलट आणि मुख्यत: नानासाहेब पेशव्याच्या मृत्यूनंतर पेशवाई घराण्यातील धर्मभेदांमुळे झालेल्या युद्धांमुळे सुरू झाला. पटवर्धन एक अशांत काळात गेले आणि पुढच्या काही दशकांत मराठा राज्याची सेवा करण्याच्या संकटापासून ते उदयास आले. गोविंद हरीचे चार मुलगे - गोपाळराव, वामनराव, पांडुरंगराव आणि गंगाधरराव यांच्यासमवेत गोविंद हरीचा भाऊ त्र्यंबक हरीचा मुलगा नीलकंठराव तसेच रामचंद्र हरीचा मुलगा परशुराम भाऊ आणि त्यांचा मोठा भाऊ कृष्णभट यांचा मुलगा पुरुषोत्तम दाजी हे सर्व सैनिकी क्षेत्रात कार्यरत होते. त्यापैकी गोपाळराव यांचा जन्म 1721 च्या सुमारास झाला होता आणि त्यांच्या भावांबरोबर ही पिढी अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात डेक्कनमध्ये बहुतेक लढाईत भाग घेत होती. त्यापैकी गोपाळराव यांनी माधवराव पेशव्याच्या काळात प्रमुख भूमिका बजावली. या कथेचा एक भाग म्हणजे आपण आता बदलू. 1760 च्या प्रारंभी निझामाविरूद्ध उदगीरची लढाई झाली आणि नानासाहेब पेशवे यांनी गोपाळरावांना दौलताबादचा मजबूत किल्ला ताब्यात घेण्यासाठी पाठवला. पैशाच्या वचनानुसार गोपाळरावांनी चौकीला आमिष दाखविण्याचा प्रयत्न केला. नानासाहेब पेशवे यांनी त्यांची खाजगी कुरकुर केली आणि राजकारणात भाग घेण्याऐवजी हल्ले करण्यास सांगितले, त्यानंतर त्यांनी किल्ल्याचा पायंडा ताब्यात घेतला आणि सैन्याच्या अधीन जाण्यास भाग पाडले. किल्ल्याच्या मारेकराला एक लहान जागीर देण्याचे आश्वासन दिले होते. गोपाळरावांना ‘कठोर सैनिक’ म्हणत पेशव्यांनी त्यानंतर त्याला मंजुरीचे पत्र पाठवले.