सद्गुणविकृती आणि पानिपत !!!

 सद्गुणविकृती आणि पानिपत !!!

" अल्लाह ने पहेले इंसान बनाया और फिर पठाण बनाया " अशी दर्पोक्ती करणार्‍या पठाणांना आपल्या शौर्याच्या बळावर गर्भगळीत करणारे आणि युद्ध भूमीवर पराभूत होऊनही तह करणारे पत्र अहमदशहा अब्दाली लिहितो ही गोष्ट मराठ्यांची त्याच्या मनात किती दहशत निर्माण झाली होती हे सांगते.

त्या पठाणांना पानिपतच्या मैदानावर मराठ्यांनी जवळ जवळ हरवलेच होते. ज्या पठाणांना पुढे ब्रिटिश , सोवियत युनियन आणि अमेरिका सुद्धा हरवू शकलेली नाही. ही गोष्ट आपण मराठे योद्धे म्हणून काय आहोत हे सांगायला पुरेसे आहे.

9 जानेवारी पासून 15 जानेवारी पर्यन्त फेसबुक पानिपत तीन च्या भळभळत्या जखमा वागवत असते.

दत्ताजी शिंदेंचे शौर्य , उपाशीपोटी लढलेले मराठा वीर आणि "दोन मोत्ये गळाली , 27 मोहरा हरवल्या , रुपये खुर्दा किती गेला याची गणतीच नाही. " हे काळीज चिरणारे सत्य.

खरे सांगायचे तर पानिपत तीन हे महाराष्ट्राच्या पुरुषार्थाला आणि संपूर्ण देशावर आपला एकछत्री अंमल स्थापन करण्याच्या महत्वाकांक्षेला लागलेले ग्रहण आहे.

पानिपतमुळे मराठ्यांचा आत्मविश्वास जो हरवला आहे तो खर्‍या अर्थाने अजूनही आपल्याला पुनश्च प्राप्त झालेलाच नाही.

( सह्याद्रीच्या कुशीत जन्माला आलेला आणि मातृभाषा मराठी असणारा प्रत्येक जण हा मराठाच आहे. )

पानीपतच्या इतिहासातील एक दुर्लक्षित पान आज उघडतो आहे. पानिपत झालेच्च नसते. पण आपली एक चूक नडली आणि पानिपत झाले.... ती चूक कोणती ???

पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धाचा पाया ज्या अनेक घटनांनी रचला गेला, त्यातील सर्वात दुर्दैवी आणि निर्णायक घटना म्हणजे 'नजीब खान' याला जीवदान मिळणे. मराठ्यांच्या इतिहासातील हा एक असा वळणबिंदू होता, ज्याने पुढे जाऊन हजारो मराठ्यांचा बळी घेतला.

"इतिहासात काही निर्णय हे केवळ तात्कालिक नसून ते येणाऱ्या शतकांचे भवितव्य ठरवणारे असतात. १८ व्या शतकाच्या मध्यात, मराठ्यांचा भगवा ध्वज अटकेपार फडकवत असताना, दिल्लीच्या राजकारणात एक विषारी वेल फोफावत होती— नजीब खान रोहिल्ला. एकदा नव्हे तर दोनदा मराठ्यांच्या तावडीत सापडलेल्या या शत्रूला जर तेव्हाच संपवले असते, तर कदाचित पानिपतचा इतिहास वेगळा असता..."

पानिपतच्या युद्धाच्या सुमारे पाच वर्षे आधी, म्हणजे १७५६-५७ च्या दरम्यान, नजीब खानने दिल्लीत आपले वर्चस्व वाढवण्यास सुरुवात केली होती. तो अहमदशाह अब्दालीचा भारतातील मुख्य हस्तक होता.

१७५७ मध्ये रघुनाथराव (राघोबादादा) आणि मल्हारराव होळकर यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सैन्य दिल्लीत दाखल झाले. नजीब खानने दिल्लीतील 'लाल किल्ला' बळकावला होता. मराठ्यांनी दिल्लीला वेढा घातला. नजीबला जेव्हा जाणवले की आपला निभाव लागणार नाही, तेव्हा तो शरण आला. मात्र, त्यानंतरही तो कुरापती करतच राहिला.

खऱ्या अर्थाने नजीबला जेरीस आणले ते १७५९ मध्ये 'शुक्रताल' (Shukartal) च्या वेढ्यात. दत्ताजी शिंदे यांनी नजीब खानला शुक्रताल येथे पूर्णपणे घेरले होते. नजीबची रसद कापली गेली होती आणि तो अक्षरशः मराठ्यांच्या पायाशी येऊन पडला होता.

या घटनेत दत्ताजी शिंदे आणि मल्हारराव होळकर या दोघांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आणि परस्परविरोधी होती. दत्ताजी शिंदे नजीब खानच्या कपटी स्वभावाचा तिरस्कार करत असत. दत्ताजींना नजीबला पूर्णपणे संपवायचे होते. त्यांना ठाऊक होते की नजीब जिवंत राहिला तर तो अब्दालीला पुन्हा भारतात बोलावेल. मल्हारराव होळकर. मल्हाररावांचे आणि नजीबचे संबंध वेगळे होते. नजीब मल्हाररावांना 'पिता' (बाबा) मानत असे. मल्हाररावांना असे वाटत होते की, दिल्लीच्या राजकारणात 'शक्तिसंतुलन' राखण्यासाठी एका मुस्लीम सरदाराला (नजीबला) आपल्या बाजूने वळवून ठेवणे फायद्याचे ठरेल.

जेव्हा दत्ताजी शिंदे नजीबचा गळा आवळत होते, तेव्हा मल्हारराव होळकर यांनी मध्यस्थी केली. नजीबने मल्हाररावांच्या पायावर आपली पगडी ठेवून गयावया केली. मल्हाररावांना वाटले की नजीब शरणागती पत्करत आहे, तर त्याला जीवदान द्यावे. उत्तर भारताच्या राजकारणात 'सर्वच शत्रूंना एकदम संपवू नये, काही शत्रू हाताशी असावेत' या जुन्या रणनीतीचा वापर मल्हाररावांनी केला.

पुण्याहून पेशव्यांनी कडक सूचना दिल्या असूनही, प्रत्यक्ष रणभूमीवर मल्हाररावांच्या शब्दाला मान देऊन नजीबला सोडून देण्यात आले.

नजीब खानला सोडणे ही मराठ्यांच्या इतिहासातील सर्वात मोठी घोडचूक ठरली. मुक्त होताच नजीबने खालील गोष्टी केल्या:

नजीबने अहमदशाह अब्दालीला पत्रे लिहून "इस्लाम धोक्यात आहे" अशी हाक दिली आणि त्याला भारतावर आक्रमण करण्यासाठी बोलावले.

ज्या शिंदेंनी त्याला वेढ्यात पकडले होते, त्याच दत्ताजींचा बुराडी घाट' च्या लढाईत नजीबने अत्यंत क्रूरपणे वध केला. जखमी दत्ताजींना जेव्हा नजीबने विचारले, "काय पटेल, आणखी लढणार का?" तेव्हा दत्ताजींनी दिलेले उत्तर "हो, बचेंगे तो और भी लढेंगे!" हे अजरामर झाले.

पानिपतच्या मैदानात जेव्हा मराठे उपाशी होते, तेव्हा नजीब खानने अब्दालीच्या सैन्याला स्थानिक रोहिल्ल्यांच्या मदतीने अन्नाचा आणि पैशाचा अखंड पुरवठा केला.

जर नजीब खान १७५७ किंवा १७५९ मध्ये मारला गेला असता, तर:

1. अब्दालीला भारतात कोणताही स्थानिक आधार (Logistic Support) मिळाला नसता.

2. भारतातील मुस्लीम सत्ताधीशांची (अवधचा नवाब, सुजाउद्दौला इ.) फळी उभी राहिली नसती.

3. दत्ताजी शिंदेंचा बळी गेला नसता आणि मराठ्यांना उत्तरेत मोठे लष्करी बळ मिळाले असते.

"नजीब खान हा केवळ एक योद्धा नव्हता, तर तो एक कपटी राजकारणी होता. मल्हारराव होळकरांनी त्याला 'पुत्रवत' मानून दिलेले जीवदान अखेर मराठा साम्राज्याच्या विनाशाला कारणीभूत ठरले. पानिपतच्या रणांगणावर जे रक्ताचे पाट वाहिला, त्याची बीजे शुक्रताल आणि दिल्लीच्या त्या चुकीच्या निर्णयांत पेरली गेली होती. नजीब खानने केवळ विश्वासघात केला नाही, तर त्याने मराठ्यांच्या विजयरथाची चाके चिखलात रुतवली."

पानिपतपूर्वीचा आणि नंतरचा घटनाक्रम जाणून घेणे का आवश्यक आहे ???

बुद्धिबळाच्या पटावर स्टेल मेट देता येतो. राजकारणात स्टेल मेट देता येत नाही चेक मेटच दिला पाहिजे.

पेशवे डोईजड होऊ नये उत्तरेतील राजकारण हातात असावे म्हणून नजीबखानला सोडणे मल्हारराव होळकर यांना आणि संपूर्ण मराठा साम्राज्याला महागात पडले.

महाराष्ट्राच्या आजच्या राजकारणात सुद्धा एक जण डोईजड होऊ नये म्हणून दुसर्‍याला अभय देऊन मिठी मारली आहे.

ही मिठी मगरमिठी सिद्ध होण्यास सुरुवात झाली आहे. महापालिका निवडणुकीचे निकाल लागल्यावर बर्‍याच मंडळींचे डोळे उघडतील अशी आशा आहे.

चित्र - नजीब खान मल्हारराव होळकर यांच्या चरणी लीन होताना...