"आम्ही गनीमलोक शिवाजी महाराजांचे शिष्य आहो."

 नमस्कार!

"आम्ही गनीमलोक शिवाजी महाराजांचे शिष्य आहो." हे वाक्य केवळ प्रेरणादायी नाही, तर ऐतिहासिकदृष्ट्याही महत्त्वपूर्ण आहे. हे वाक्य मराठा साम्राज्याचे तिसरे पेशवे बाळाजी बाजीराव (नानासाहेब पेशवे) यांनी आपल्या पत्रव्यवहारात वापरलेले आढळते.

शिवाजी महाराज आणि संभाजी महाराजांनंतर मराठा साम्राज्याला कुशल राजकारण, मुत्सद्देगिरी आणि साम्राज्यविस्ताराच्या दिशेने नेणाऱ्या नेतृत्वात नानासाहेब पेशव्यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. त्यांच्या पत्रव्यवहारात अनेक ठिकाणी शिवाजी महाराजांच्या विचारांचा, कार्यपद्धतीचा आणि भाषाशैलीचा प्रभाव स्पष्टपणे जाणवतो.

पिलाजी जाधवरावांना लिहिलेल्या एका पत्रात नानासाहेब म्हणतात—

«"आम्हांसी स्नेह चित्तपासून करावा. सर्व प्रकारे आम्हां निखालस करावे, यासाठी नबाबांनी (निजामाने) जानबास व खानास पाठवले. त्यापासी किल्ल्याचा मजकूर नबाबाचा मर्जीप्रमाणे आम्ही कबुल केला. आमचा स्वार्थ त्यामध्ये काही नाही. असे असता नबाबाने सर्व एकीकडे ठेऊन गरमी दाखवू लागले तर आम्हांस श्रीकृपेने काय चिंता आहे? आम्ही किल्ल्याविषयी काय इमान देणे ते देऊ. नाहीतर जे त्यांस बरे दिसेल ते करतील. आम्ही गनीमलोक शिवाजी महाराजांचे शिष्य आहो."»

या शेवटच्या वाक्यातून नानासाहेबांची मानसिकता आणि आत्मविश्वास स्पष्टपणे दिसून येतो. ते स्वतःला शिवाजी महाराजांचे शिष्य म्हणवतात. हे केवळ आदराचे शब्द नसून, स्वराज्याच्या धोरणांचा, शौर्याचा आणि राजकारणातील दूरदृष्टीचा वारसा आपण पुढे नेत आहोत, अशी त्यामागची भावना होती.

नानासाहेबांच्या पत्रांतील अशी अनेक उदाहरणे दाखवून देतात की, शिवाजी महाराजांचे व्यक्तिमत्त्व आणि विचार पुढील पिढ्यांच्या नेतृत्वासाठी प्रेरणास्थान होते. मराठा साम्राज्याची वाटचाल ही केवळ तलवारीच्या बळावर नव्हे, तर शिवाजी महाराजांनी घालून दिलेल्या तत्त्वांवर आणि राज्यकारभाराच्या परंपरेवर उभी होती.

मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने

हे ऐतिहासिक वाक्य आजही तेवढेच प्रेरणादायी आहे. म्हणूनच अनेक इतिहासप्रेमींसाठी "आम्ही गनीमलोक शिवाजी महाराजांचे शिष्य आहो." हे वाक्य इतिहासातील स्वाभिमान, धैर्य आणि स्वराज्यनिष्ठेचे प्रतीक आहे.