बाळाजीपंत नातू : मराठा साम्राज्याच्या अस्ताला कारणीभूत ठरलेला इंग्रजांचा विश्वासू सहकारी?
मराठा इतिहासात सूर्याजी पिसाळ यांचे नाव गद्दारीचे प्रतीक म्हणून घेतले जाते. मात्र, अनेक इतिहासकारांच्या मते मराठा साम्राज्याला सर्वाधिक हानी पोहोचवणाऱ्या व्यक्तींमध्ये बाळाजीपंत नातू यांचे स्थान अधिक गंभीर मानले जाते. कारण त्यांनी केवळ इंग्रजांशी संबंध ठेवले नाहीत, तर मराठा दरबारातील अत्यंत गोपनीय माहिती ब्रिटिश रेसिडेंटपर्यंत पोहोचवून इंग्रजांच्या विजयाला हातभार लावला.
मूळचे कोकणातील पेणजवळील वाक्रुळ गावचे असलेले बाळाजीपंत नातू पुढे पुण्यात आले आणि रास्ते यांच्या सेवेत रुजू झाले. रास्ते आणि दुसरे बाजीराव पेशवे यांच्यात मतभेद असल्याने, इंग्रजांशी संपर्क ठेवण्याचे काम बाळाजीपंतांकडे आले. याच काळात त्यांचा ब्रिटिश रेसिडेंटशी निकट संबंध निर्माण झाला. सन १८०३ पासून इंग्रजांशी त्यांचे संबंध दृढ होत गेले आणि पुढे एल्फिन्स्टनचा ते विश्वासू सहकारी बनले.
दुसऱ्या बाजीरावांनी त्यांना नोकरी देण्यास नकार दिला व अपमानित केल्याची नोंद काही स्रोतांत आढळते. त्यानंतर त्यांनी पूर्णपणे इंग्रजांची बाजू घेतली. एल्फिन्स्टनला पेशव्यांच्या हालचाली, योजना आणि गुप्त माहिती सातत्याने पुरवली जात असल्याने पेशव्यांचे अनेक डाव फसले. त्र्यंबकजी डेंगळे आणि पेशव्यांनी इंग्रजांविरुद्ध उभारलेल्या हालचालींची माहितीही नातूंनी इंग्रजांना दिल्याचे उल्लेख सापडतात.
सन १८१६ मध्ये गंगाधरपंत शास्त्री यांच्या हत्येनंतर निर्माण झालेल्या राजकीय संकटाचा इंग्रजांनी प्रभावीपणे वापर केला. त्र्यंबकजी डेंगळे यांना दोषी ठरवून त्यांच्यावर कारवाई झाली आणि पुढे दुसऱ्या बाजीरावांवरही प्रचंड दबाव आणण्यात आला. अखेर १८१८ मध्ये बाजीरावांना पुणे सोडावे लागले. त्यानंतर शनिवारवाड्यावरून मराठ्यांचा ध्वज उतरवून इंग्रजांचे वर्चस्व प्रस्थापित करण्यात आले. या संपूर्ण प्रक्रियेत बाळाजीपंत नातू हे एल्फिन्स्टनचे प्रमुख भारतीय सहकारी होते, अशी नोंद अनेक ऐतिहासिक साधनांत आढळते.
पुढे साताऱ्याच्या छत्रपती प्रतापसिंह महाराजांच्या अधिकारांवर गदा आणण्याच्या आणि सातारा संस्थान खालसा करण्याच्या प्रक्रियेतही बाळाजीपंत नातू इंग्रजांच्या बाजूने कार्यरत असल्याचे उल्लेख इतिहासग्रंथांत सापडतात. रंगो बापूजी गुप्ते यांसारख्या स्वराज्यनिष्ठ व्यक्तींनी त्यांच्या कारस्थानांची जाणीव करून दिल्याचेही संदर्भ उपलब्ध आहेत.
या सेवांच्या मोबदल्यात बाळाजीपंत नातूंना इंग्रज सरकारकडून मोठ्या प्रमाणात मानधन व पेन्शन मिळत होती. उपलब्ध आर्थिक नोंदींनुसार सन १८४२ पर्यंत त्यांना वार्षिक ११,५२० रुपयांची पेन्शन दिली जात होती. त्या काळातील ही अत्यंत मोठी रक्कम होती आणि इंग्रज सरकारने त्यांच्यावर ठेवलेल्या विश्वासाची ती साक्ष मानली जाते.
इतिहासाचे मूल्यमापन करताना व्यक्तींच्या भूमिकेकडे भावनेपेक्षा पुराव्यांच्या आधारे पाहणे आवश्यक आहे. बाळाजीपंत नातू यांच्या कार्याचे मूल्यांकन करताना उपलब्ध कागदपत्रे, पत्रव्यवहार आणि समकालीन नोंदी यांचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो.
संदर्भ :
Marathyanchya Itihasachi Sadhane – वि. का. राजवाडे (खंड ४ व १०)
मराठी रियासत – गो. स. सरदेसाई
Peshwai – कौस्तुभ कस्तुरे
Balaji Pant Natu (Wikipedia – प्राथमिक माहिती; अंतिम पुरावा म्हणून नव्हे तर संदर्भासाठी)
No comments:
Post a Comment