सुरतेची लूट : ऐतिहासिक संदर्भ आणि वस्तुनिष्ठ आढावा
सुरतेच्या लुटीचा संपूर्ण आणि तपशीलवार वृत्तांत दुर्दैवाने मराठी समकालीन साधनांमध्ये उपलब्ध नाही. या घटनेविषयीची महत्त्वाची माहिती प्रामुख्याने डच, इंग्रज, फ्रेंच तसेच इतर परकीय प्रवाशांच्या नोंदींमधून मिळते.
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सुरतेवर स्वारी केली म्हणून त्यांना केवळ "लुटारू" किंवा "क्रूर" ठरवण्याचा प्रयत्न अनेकदा केला जातो. मात्र ऐतिहासिक परिस्थितीचा विचार केल्यास महाराजांचा उद्देश वैयक्तिक संपत्ती मिळवणे नसून स्वराज्य उभारणीसाठी आवश्यक आर्थिक साधनसामग्री मिळवणे हा होता.
विशेष म्हणजे सुरतेवर थेट आक्रमण करण्यापूर्वी महाराजांनी तेथील अधिकाऱ्यांकडे खंडणीची विधिवत मागणी केली होती. ती नाकारल्यानंतरच लष्करी कारवाई करण्यात आली. या मोहिमेदरम्यान विनाकारण सर्वसामान्यांवर अत्याचार, बेछूट हत्या किंवा अंधाधुंद हिंसाचार करण्यात आला नाही.
या स्वारीमागे आणखी एक महत्त्वाचा संदर्भ होता. शाइस्तेखानाने जवळपास तीन वर्षे स्वराज्यात घुसून पुणे व परिसरात मोठ्या प्रमाणावर लूट, जाळपोळ आणि विध्वंस केला होता. अनेक गावे उद्ध्वस्त झाली होती. त्या नुकसानाची भरपाई आणि मुघल सत्तेला आर्थिक व मानसिक धक्का देणे, हा देखील सुरतेवरील मोहिमेचा उद्देश होता.
औरंगजेबासाठी सुरत हे साम्राज्याचे अत्यंत महत्त्वाचे व्यापारी बंदर होते, जसे स्वराज्यासाठी पुणे आणि त्याचा परिसर महत्त्वाचा होता. पंजाब, बंगालसारखे संपन्न प्रांत असूनही सुरत हे मुघलांच्या महसुलाचे प्रमुख केंद्र होते. त्यामुळे सुरतेवरील आघात हा थेट मुघल साम्राज्याच्या प्रतिष्ठेवरचा प्रहार होता.
कागदोपत्री सुरतेचा सुभेदार इनायतखान याच्याकडे सुमारे ५,००० सैनिक असल्याचे दाखवले जात असले, तरी प्रत्यक्ष लढणाऱ्या सैनिकांची संख्या सुमारे १,००० इतकीच होती.
या मोहिमेत विरजी व्होरा, हाजी बेग, हाजी कासम यांसारख्या अतिशय श्रीमंत व्यापाऱ्यांची संपत्ती जप्त करण्यात आली. मात्र मोहनदास पारेख या दिवंगत व्यापाऱ्याच्या संपत्तीला हात लावण्यात आला नाही, अशी नोंद काही परकीय स्रोतांत आढळते.
फ्रेंच प्रवासी फ्राँस्वा बर्निए आपल्या Voyages dans les États du Grand Mogol या ग्रंथात लिहितो:
«"सुरतेच्या लुटीदरम्यान शिवाजीने रेव्हरंड फादर अँब्रोझ यांच्या कॅपुचिन मठाचा आदर केला. 'हे फ्रँकिश पाद्री चांगले लोक आहेत; त्यांना त्रास देऊ नका,' असा आदेश त्याने आपल्या सैनिकांना दिला."»
यावरून काही ख्रिस्ती मिशनरी संस्था आणि त्यांच्या मालमत्तेलाही मराठ्यांनी संरक्षण दिल्याचे उल्लेख परकीय साधनांमध्ये आढळतात.
इतिहासातील आणखी एका घटनेनुसार, इनायतखानाने वाटाघाटीसाठी पाठविलेल्या प्रतिनिधीने शिवाजी महाराजांच्या भेटीदरम्यान अचानक हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला. महाराजांच्या अंगरक्षकांनी त्या व्यक्तीचा तत्काळ वध केला. त्यानंतर संतप्त झालेल्या मराठा सैनिकांकडून काही कैद्यांवर कठोर कारवाई झाली. या घटनेनंतर काही प्रमाणात जाळपोळ झाल्याचेही काही परकीय नोंदींमध्ये नमूद आहे. तथापि या घटनेचे विविध स्रोतांत वेगवेगळे वर्णन आढळत असल्याने तिच्याकडे चिकित्सक दृष्टीने पाहणे आवश्यक आहे.
भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनीही एका भाषणात असे मत व्यक्त केले होते की, सुरतेतील अनेक सामान्य नागरिकांनी शिवाजी महाराजांना मदत केली असावी, मार्गदर्शन केले असावे आणि अन्न-पाण्याची व्यवस्था केली असावी. महाराजांनी मुघलांचा खजिना आणि श्रीमंत व्यापाऱ्यांची संपत्ती लक्ष्य केली; सामान्य सुरतकरांना लक्ष्य केले नाही. हे विधान त्यांच्या भाषणातील राजकीय भाष्य असून ते समकालीन ऐतिहासिक स्रोत मानले जात नाही.
सुरतेच्या मोहिमेतून साध्य झालेले प्रमुख उद्देश
- स्वराज्याच्या उभारणीसाठी आवश्यक आर्थिक साधनसामग्री प्राप्त झाली.
- औरंगजेबाच्या साम्राज्याच्या प्रतिष्ठेला मोठा धक्का बसला.
- मुघल साम्राज्याचे सर्वात समृद्ध व्यापारी केंद्र असलेल्या सुरतेवर यशस्वी आघात करून स्वराज्याची ताकद संपूर्ण हिंदुस्थानासमोर सिद्ध झाली.
समकालीन कवी भूषण यांनी शिवभूषण ग्रंथात या विजयाचे वर्णन पुढीलप्रमाणे केले आहे—
«दिल्लीय दलन दबाय के, सिव सरजा निरसंक।
लूट लियो सुरती शहर, बंक करि अति डंक।।»
या ओळींमधून शिवाजी महाराजांनी दिल्लीच्या बादशहाच्या प्रतिष्ठेलाच दिलेला धक्का अधोरेखित केला आहे.
संदर्भ
1. François Bernier, Voyages dans les États du Grand Mogol.
2. इंग्रज, डच व फ्रेंच समकालीन प्रवाशांच्या सुरतेच्या लुटीविषयीच्या नोंदी.
3. शिवभूषण — कवी भूषण.
4. नरेंद्र मोदी यांचे सुरतेच्या लुटीविषयीचे सार्वजनिक भाषण (राजकीय भाष्य).
No comments:
Post a Comment