शूर मेनावती पेशवे – १८५७ च्या स्वातंत्र्यसमरातील विस्मृतीत गेलेली वीरांगना

 शूर मेनावती पेशवे – १८५७ च्या स्वातंत्र्यसमरातील विस्मृतीत गेलेली वीरांगना

१८५७ चा स्वातंत्र्यसमर हा भारतीय इतिहासातील पहिला मोठा सशस्त्र उठाव मानला जातो. या संघर्षात झाशीची राणी लक्ष्मीबाई, तात्या टोपे आणि नानासाहेब पेशवे यांच्याबरोबर अनेक अज्ञात वीर-वीरांगनांनीही मोलाचे योगदान दिले. त्यापैकी एक नाव म्हणजे मेनावती पेशवे. केवळ १४ वर्षांच्या वयात देशासाठी प्राणार्पण करणाऱ्या या धाडसी मुलीची कथा आजही फारशी परिचित नाही.

१८५७ मध्ये नानासाहेब पेशवे बिठूर सोडून गेल्यानंतर इंग्रजांनी शनिवारवाडा आणि पेशव्यांची मालमत्ता उद्ध्वस्त करण्यास सुरुवात केली. त्या वेळी वाड्यात मेनावती आणि काही नोकरच उरले होते. इंग्रज सेनापती जनरल थॉमसने वाडा तोफांनी उडवण्याचा आदेश दिला. तेव्हा मेनावती त्याच्यासमोर उभी राहून म्हणाली, "हा वाडा तुमचे काय बिघडवतो? तो आमच्या इतिहासाचा आणि आश्रयाचा साक्षीदार आहे." तिच्या धैर्याने इंग्रज अधिकारीही काही काळ थबकले.

इंग्रजांना नानासाहेबांचा ठावठिकाणा हवा होता. मेनावतीला कैद करून तिच्यावर अमानुष छळ करण्यात आला. तिला अनेकदा नानासाहेबांचा पत्ता सांगण्यास भाग पाडले गेले, परंतु तिने कोणतीही माहिती दिली नाही. तिच्या अढळ निष्ठेमुळे संतप्त झालेल्या इंग्रजांनी तिला मृत्युदंडाची शिक्षा सुनावली.

कानपूर येथे मेनावतीला झाडाला बांधून जिवंत जाळण्यात आल्याचे अनेक मराठी लेख, चरित्रग्रंथ आणि लोकपरंपरेत उल्लेख आढळतात. केवळ १४ वर्षांच्या या कन्येने देशनिष्ठा आणि स्वाभिमानासाठी आपल्या प्राणांची आहुती दिली. तिच्या बलिदानाने १८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यातील महिलांच्या योगदानाची एक प्रेरणादायी परंपरा निर्माण केली.