सवाई माधवरावांचा काळ – पानिपतानंतर मराठा साम्राज्याच्या पुनरुत्थानाचा निर्णायक टप्पा

 

सवाई माधवरावांचा काळ – पानिपतानंतर मराठा साम्राज्याच्या पुनरुत्थानाचा निर्णायक टप्पा

सवाई माधवरावांचा काळ म्हणजे पानिपतच्या धक्क्यानंतर मराठा साम्राज्याने पुन्हा उभारी घेतलेला आणि अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मराठ्यांनी भारतीय राजकारणात आपले स्थान मजबूत केलेला महत्त्वाचा काळ. इ.स. १७७४ ते १७९५ या कालखंडात मराठा सत्तेच्या केंद्रस्थानी सवाई माधवराव पेशवे होते. मात्र ते अल्पवयीन असल्यामुळे प्रत्यक्ष राज्यकारभारात नाना फडणवीस, महादजी शिंदे, हरिपंत फडके, तुकोजी होळकर आणि इतर प्रमुख सरदारांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरली.

सवाई माधवरावांचा जन्म १८ एप्रिल १७७४ रोजी गंगाबाई यांच्या पोटी झाला. त्यांचे वडील नारायणराव पेशवे यांची इ.स. १७७३ मध्ये हत्या झाल्यानंतर मराठा दरबारात मोठा राजकीय संघर्ष निर्माण झाला होता. या परिस्थितीत जन्माला आलेल्या बालकाला पेशवेपद देण्यात आले आणि ते पुढे माधवराव नारायण किंवा सवाई माधवराव म्हणून ओळखले गेले.

सवाई माधवरावांच्या अल्पवयामुळे त्यांच्या नावाने राज्यकारभार चालवण्यासाठी बारभाई मंडळ प्रभावी झाले. या मंडळातील सर्वात प्रभावशाली व्यक्ती म्हणजे नाना फडणवीस. पेशवाईची राजकीय आणि आर्थिक घडी सांभाळताना नानांनी इंग्रज, निजाम, मैसूर आणि मराठा सरदार यांच्यातील संबंध अत्यंत सावधपणे हाताळले. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार, १७७४ ते १७९५ या काळात नाना फडणवीस हे पेशवाईच्या कारभारातील प्रमुख सूत्रधार होते.

मात्र या काळातील सर्वात मोठे आव्हान होते रघुनाथरावांचे पेशवेपदावरील दावे. नारायणरावांच्या मृत्यूनंतर रघुनाथरावांनी पेशवेपद मिळवण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी इंग्रज ईस्ट इंडिया कंपनीची मदत घेतली आणि त्यामुळे मराठे व इंग्रज यांच्यात संघर्ष सुरू झाला.

इ.स. १७७५ मध्ये रघुनाथरावांनी इंग्रजांशी सुरतचा तह केला. या करारामुळे इंग्रजांनी रघुनाथरावांच्या बाजूने लष्करी मदत करण्यास सुरुवात केली. परिणामी सुरू झालेला संघर्ष पुढे पहिल्या इंग्रज-मराठा युद्धात बदलला. मराठ्यांनी या युद्धात इंग्रजांना कठीण आव्हान दिले.

या युद्धात मराठ्यांच्या बाजूने केवळ पुण्यातील राजकारण नव्हते, तर अनेक सरदारांनी लष्करी भूमिका बजावली. महादजी शिंदे यांची उत्तर भारतातील लष्करी ताकद आणि मराठ्यांची युद्धनीती इंग्रजांसाठी मोठे आव्हान ठरली. दीर्घ संघर्षानंतर १७ मे १७८२ रोजी सालबाईचा तह झाला. या तहाने युद्धाचा शेवट झाला आणि त्या वेळी मराठ्यांना तुलनेने अनुकूल परिस्थिती प्राप्त झाली.

सालबाईच्या तहानंतर मराठा साम्राज्याने पुन्हा उत्तर भारताकडे लक्ष केंद्रित केले. महादजी शिंदे यांनी उत्तर भारतात मराठ्यांचा प्रभाव मोठ्या प्रमाणावर वाढवला. दिल्लीच्या राजकारणातही मराठ्यांचे महत्त्व पुन्हा वाढले. त्यामुळे पानिपतच्या पराभवानंतर कमी झालेला मराठ्यांचा उत्तर भारतीय प्रभाव पुन्हा मजबूत होण्यास मदत झाली.

या काळात मैसूरचा हैदर अली आणि पुढे टिपू सुलतान हे देखील मराठ्यांसमोरील महत्त्वाचे राजकीय घटक होते. इ.स. १७९० मध्ये मराठे, इंग्रज आणि निजाम यांनी टिपू सुलतानाविरुद्ध त्रिपक्षीय आघाडी केली. या संघर्षाचा शेवट १७९२ मध्ये टिपूच्या पराभवाने झाला.

सवाई माधवरावांच्या काळातील आणखी एक महत्त्वाची बाब म्हणजे पेशवाईच्या आर्थिक आणि प्रशासकीय व्यवस्थेची पुनर्बांधणी. नाना फडणवीसांच्या प्रशासनात महसूलव्यवस्थेकडे विशेष लक्ष देण्यात आले. उपलब्ध गॅझेटियर नोंदीनुसार, या काळात शेतकऱ्यांची परिस्थिती तुलनेने चांगली होती आणि खराब हंगामात महसुलात सवलत देणे किंवा आर्थिक मदत करण्याची पद्धतही आढळते.

मात्र मराठा साम्राज्यातील सर्व राजकीय शक्ती एकाच दिशेने काम करत होत्या असे नव्हते. शिंदे, होळकर, भोसले, पटवर्धन आणि इतर सरदारांचे स्वतंत्र राजकीय हितसंबंध होते. त्यामुळे पेशव्यांच्या केंद्रीय सत्तेला सतत समन्वय साधावा लागत होता.

या काळातील सर्वात प्रभावशाली व्यक्तींमध्ये नाना फडणवीस आणि महादजी शिंदे यांचे संबंध विशेष महत्त्वाचे होते. एकीकडे नाना पुण्याच्या राजकारणातून पेशवाईची सत्ता सांभाळत होते, तर दुसरीकडे महादजी शिंदे उत्तर भारतात मराठ्यांची लष्करी आणि राजकीय ताकद वाढवत होते.

इ.स. १७९४ मध्ये महादजी शिंद्यांचे निधन झाले. त्यांच्या मृत्यूनंतर मराठा राजकारणातील एक अत्यंत प्रभावी आधारस्तंभ नाहीसा झाला. त्यानंतर पुढील वर्षी निजामाशी संघर्ष निर्माण झाला आणि मराठा सरदार पुन्हा मोठ्या संख्येने एकत्र आले.

या संघर्षाचा निर्णायक टप्पा म्हणजे खर्ड्याची लढाई. ११ मार्च १७९५ रोजी मराठे आणि निजामाची सेना खर्डा येथे आमनेसामने आली. मराठा सरदारांच्या संयुक्त शक्तीसमोर निजामाचा पराभव झाला. या विजयामुळे सवाई माधवरावांच्या काळातील मराठा सामर्थ्याचा एक महत्त्वाचा लष्करी दाखला निर्माण झाला.

खर्ड्याच्या विजयामुळे मराठा साम्राज्याने आपल्या राजकीय शक्तीचे प्रदर्शन केले असले, तरी सवाई माधवरावांच्या वैयक्तिक आयुष्यात मात्र परिस्थिती अत्यंत दुःखद होती. ते लहान वयातच पेशवे झाले आणि आयुष्यभर राजकीय संघर्ष, दरबारी गटबाजी आणि सत्तेच्या ताणतणावांच्या वातावरणात राहिले.

अखेर २७ ऑक्टोबर १७९५ रोजी सवाई माधवरावांचे निधन झाले. त्यावेळी त्यांचे वय अवघे सुमारे २१ वर्षे होते. त्यांच्या मृत्यूनंतर मराठा राजकारणात पुन्हा सत्तासंघर्ष तीव्र झाला आणि पुढील काळात पेशवाई वेगळ्या राजकीय दिशेने जाऊ लागली.

सवाई माधवरावांचा काळ समजून घेताना एक गोष्ट विशेष लक्षात घ्यावी लागते—हा केवळ एका पेशव्याचा काळ नव्हता; हा मराठा साम्राज्याच्या सामूहिक राजकीय व्यवस्थेचा काळ होता. पेशवा अल्पवयीन असल्यामुळे नाना फडणवीसांची मुत्सद्देगिरी, महादजी शिंद्यांची लष्करी ताकद, होळकर आणि भोसले यांची प्रादेशिक शक्ती आणि इतर सरदारांचे योगदान या सर्वांनी मिळून मराठा राजकारणाचा चेहरा ठरवला.

पानिपतच्या पराभवानंतर मराठा साम्राज्य संपुष्टात आले असे अनेकांना वाटू शकले असते. मात्र पुढील काही दशकांत मराठ्यांनी पुन्हा उत्तर भारतात प्रभाव निर्माण केला, इंग्रजांना पहिल्या युद्धात रोखले, मैसूरच्या राजकारणात हस्तक्षेप केला आणि खर्ड्यासारख्या लढाईत निजामाचा पराभव केला.

म्हणूनच सवाई माधवरावांचा काळ हा मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील पुनरुत्थानाचा काळ मानला जातो. हा काळ मराठ्यांच्या सामर्थ्याचा शिखरबिंदू नव्हता, पण पानिपतानंतर पुन्हा उभे राहण्याची त्यांची क्षमता या काळात स्पष्टपणे दिसून आली.

शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची पायाभरणी केली; थोरल्या बाजीरावांनी मराठा साम्राज्याचा विस्तार केला; पानिपतने त्या सामर्थ्याला मोठा धक्का दिला; आणि सवाई माधवरावांच्या काळात नाना फडणवीस, महादजी शिंदे आणि इतर सरदारांनी त्या साम्राज्याला पुन्हा राजकीय ताकद मिळवून दिली.

म्हणूनच सवाई माधवरावांचा काळ केवळ एका तरुण पेशव्याच्या कारकिर्दीची कथा नाही, तर पानिपतानंतर मराठा साम्राज्याने पुन्हा उभे राहण्यासाठी केलेल्या राजकीय, लष्करी आणि प्रशासकीय प्रयत्नांची कथा आहे.