बाजीरावांचे युद्धातील विक्रम – वेग, रणनीती आणि विजयी मोहिमांचा अद्वितीय सेनानी

 बाजीरावांचे युद्धातील विक्रम – वेग, रणनीती आणि विजयी मोहिमांचा अद्वितीय सेनानी

अठराव्या शतकातील मराठा साम्राज्याचा विस्तार पाहिला तर पेशवा बाजीराव प्रथम यांचे नाव सर्वात प्रभावी सेनानींपैकी एक म्हणून समोर येते. इ.स. १७२० ते १७४० या काळात त्यांनी पेशवे म्हणून काम केले आणि मराठा सामर्थ्य दख्खनच्या पलीकडे नेऊन उत्तर भारतातील राजकारणाच्या केंद्रापर्यंत पोहोचवले. त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात उल्लेखनीय वैशिष्ट्य म्हणजे वेगवान घोडदळ, अचूक युद्धनीती आणि शत्रूच्या कमकुवत बाजूवर अचानक प्रहार.

बाजीरावांना पेशवेपद मिळाले तेव्हा ते तुलनेने तरुण होते. त्यांच्यासमोर निजाम, मुघल सरदार, सिद्दी, पोर्तुगीज आणि इतर प्रादेशिक शक्तींची आव्हाने होती. मात्र त्यांनी पारंपरिक पद्धतीने मोठ्या सैन्याला मोठ्या सैन्याने भिडण्याऐवजी गतिशील युद्धपद्धती अधिक प्रभावीपणे वापरली.

त्यांच्या युद्धकौशल्याचा पहिला मोठा पुरावा म्हणजे इ.स. १७२८ मधील पालखेडची मोहीम. निजाम-उल-मुल्क आसफजाह मराठ्यांच्या वाढत्या प्रभावाला रोखण्याचा प्रयत्न करत होता. बाजीरावांनी निजामाच्या मोठ्या सैन्याशी थेट निर्णायक लढाई करण्याऐवजी त्याच्या सैन्याच्या हालचालींवर नियंत्रण मिळवले आणि त्याला रसद व पाण्याच्या संकटात अडकवले.

पालखेडच्या मोहिमेत बाजीरावांनी भौगोलिक परिस्थिती, वेगवान हालचाल आणि रसदव्यवस्थेचा वापर किती प्रभावीपणे करता येतो हे दाखवून दिले. अखेरीस निजामाला तह करावा लागला. हा विजय बाजीरावांच्या लष्करी कारकिर्दीतील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला.

यानंतर बाजीरावांचे लक्ष माळवा आणि उत्तर भारताकडे वळले. मुघल साम्राज्याची सत्ता कमकुवत होत असताना मराठ्यांनी मध्य भारतात आपला प्रभाव वाढवण्यास सुरुवात केली. बाजीरावांनी जलद घोडदळाच्या साहाय्याने मोठ्या प्रदेशात मोहिमा केल्या आणि मुघल प्रशासनावर सतत दबाव निर्माण केला.

बुंदेलखंडातील महाराजा छत्रसाल यांना मुघलांच्या आक्रमणापासून मदत करणे हा त्यांच्या कारकिर्दीतील आणखी एक महत्त्वाचा प्रसंग होता. छत्रसालांनी बाजीरावांकडे मदतीची मागणी केली आणि बाजीरावांनी वेगाने सैन्य घेऊन बुंदेलखंडात प्रवेश केला. मुघल सरदार बंगशाविरुद्धच्या संघर्षात मराठ्यांच्या मदतीमुळे छत्रसालांचे राज्य वाचले. या घटनेनंतर बुंदेलखंडात मराठ्यांचा प्रभाव मोठ्या प्रमाणात वाढला.

बाजीरावांच्या युद्धातील सर्वात प्रसिद्ध विक्रमांपैकी एक म्हणजे इ.स. १७३७ मधील दिल्ली मोहीम. मुघल साम्राज्याची राजधानी अत्यंत सुरक्षित मानली जात असतानाही बाजीरावांनी आपल्या सैन्याच्या वेगवान हालचालींच्या जोरावर दिल्लीच्या परिसरापर्यंत धडक मारली.

या मोहिमेत बाजीरावांचा उद्देश दिल्ली कायमस्वरूपी जिंकणे नव्हता. त्यांना मुघलांना मराठ्यांची लष्करी ताकद आणि उत्तर भारतातील वाढता प्रभाव दाखवून द्यायचा होता. मराठ्यांच्या अचानक आगमनामुळे दिल्ली दरबारात मोठी खळबळ उडाली.

बाजीरावांच्या युद्धपद्धतीमध्ये “शत्रूला त्याच्या शक्तिशाली ठिकाणी भिडण्याऐवजी त्याच्या कमकुवत ठिकाणी प्रहार करणे” हा महत्त्वाचा विचार दिसतो. त्यामुळे मोठ्या सैन्याचा फायदा अनेकदा मुघल आणि निजामांसाठी उलट अडचण ठरत असे.

याच रणनीतीचा उत्कृष्ट उपयोग भोपालच्या मोहिमेत झाला. मुघल आणि निजामाच्या सैन्यावर मराठ्यांनी रसद आणि हालचालींच्या माध्यमातून दबाव निर्माण केला. मोठ्या सैन्याला पुरवठा करणे कठीण झाल्यामुळे शत्रूची परिस्थिती कमजोर झाली आणि अखेरीस तहाच्या दिशेने परिस्थिती गेली.

बाजीरावांच्या कारकिर्दीतील आणखी एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांच्या सैन्याचा वेग. मराठा घोडदळाला कमी सामानासह लांब पल्ल्याच्या मोहिमा करण्याची सवय होती. त्यामुळे शत्रूला ज्या दिशेने मराठे येतील अशी अपेक्षा असे, त्याच्या विरुद्ध दिशेने बाजीराव अचानक प्रकट होत असत.

यामुळे त्यांच्या विरोधकांना त्यांच्या पुढील हालचालींचा अंदाज घेणे कठीण जात असे. वेग, आश्चर्याचा धक्का, दिशाभूल आणि रसदव्यवस्थेवर प्रहार हे बाजीरावांच्या युद्धकलेचे प्रमुख घटक होते.

बाजीरावांनी केवळ युद्धे जिंकली नाहीत, तर मराठ्यांची लष्करी विचारसरणीच बदलली. शिवाजी महाराजांच्या गनिमी युद्धपरंपरेला त्यांनी विस्तीर्ण मैदानी प्रदेशातील वेगवान घोडदळाच्या मोहिमांशी जोडले. सह्याद्रीतील युद्धपद्धतीला त्यांनी उत्तर भारतातील विशाल मैदानांमध्ये नवीन स्वरूप दिले.

त्यांच्या कारकिर्दीत मराठ्यांचा प्रभाव दख्खनपासून माळवा, बुंदेलखंड आणि दिल्लीच्या राजकारणापर्यंत पोहोचला. त्यामुळे मराठे आता केवळ दक्षिण भारतातील एक प्रादेशिक सत्ता राहिली नव्हती; ते मुघल साम्राज्याच्या उत्तराधिकारातील प्रमुख राजकीय शक्ती बनत होते.

बाजीरावांच्या युद्धातील विक्रमांची चर्चा करताना मात्र एक गोष्ट लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. लोकप्रिय इतिहासात “बाजीरावांनी ४० पेक्षा अधिक लढाया लढल्या आणि एकही हरल्या नाहीत” असा दावा मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. परंतु प्रत्येक लढाईची स्वतंत्र व्याख्या आणि नोंद समान नसल्यामुळे हा आकडा ठाम ऐतिहासिक सांख्यिकी म्हणून मांडण्यापेक्षा “त्यांच्या प्रमुख मोहिमांमध्ये त्यांना निर्णायक पराभव सहन करावा लागला नाही” असे म्हणणे अधिक सुरक्षित आहे.

त्यांच्या प्रमुख लष्करी यशांमध्ये पालखेड, बुंदेलखंडातील बंगशविरुद्धची मोहीम, माळव्याचा विस्तार, दिल्ली मोहीम आणि भोपालची मोहीम यांचा विशेष उल्लेख केला जातो.

इ.स. १७४० मध्ये बाजीरावांचे निधन झाले. त्यावेळी त्यांचे वय केवळ ३९ वर्षांच्या आसपास होते. तुलनेने अल्पकाळाच्या कारकिर्दीत त्यांनी मराठा साम्राज्याचा विस्तार इतक्या वेगाने केला की पुढील अनेक दशकांच्या मराठा उत्तर भारतीय विस्ताराची पायाभरणी त्यांच्या काळातच झाली.

म्हणूनच बाजीरावांचे युद्धातील सर्वात मोठे “विक्रम” केवळ जिंकलेल्या लढायांच्या संख्येत नव्हते. त्यांचा खरा विक्रम होता वेगवान घोडदळाला रणनीतिक शस्त्र बनवणे, शत्रूच्या रसदव्यवस्थेवर प्रहार करणे, मोठ्या सैन्याला हालचालींनी निष्प्रभ करणे आणि मराठा सामर्थ्याला दिल्लीच्या दारापर्यंत नेणे.

शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची पायाभरणी केली; तर बाजीरावांनी त्याच स्वराज्याच्या सामर्थ्याला साम्राज्यविस्ताराची दिशा दिली. म्हणूनच भारतीय लष्करी इतिहासात बाजीराव पेशवे हे अत्यंत गतिमान आणि आक्रमक रणनीतीचे उत्कृष्ट उदाहरण म्हणून आजही स्मरणात आहेत.