शहाजीराजे भोसले आणि मुघल – बदलत्या राजकीय समीकरणांचा संघर्ष

 शहाजीराजे भोसले आणि मुघल – बदलत्या राजकीय समीकरणांचा संघर्ष

मराठा इतिहासात शहाजीराजे भोसले आणि मुघल यांचे संबंध अत्यंत गुंतागुंतीचे होते. शहाजीराजे हे केवळ एका सुलतानाचे निष्ठावान सरदार नव्हते; दख्खनमधील बदलत्या राजकीय परिस्थितीनुसार त्यांनी निजामशाही, मुघल आणि आदिलशाही या सत्तांशी व्यवहार केले. त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीचा सर्वात महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे निजामशाहीच्या संरक्षणासाठी त्यांनी मुघल–आदिलशाही आघाडीविरुद्ध केलेला संघर्ष.

सतराव्या शतकाच्या पूर्वार्धात दख्खनमध्ये अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही आणि उत्तरेकडून विस्तार करणारे मुघल साम्राज्य या प्रमुख सत्ता होत्या. मुघल बादशहा शाहजहान दख्खनवर आपला प्रभाव वाढवण्याचा प्रयत्न करत होता. या संघर्षात शहाजीराजे भोसले यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरली.

शहाजीराजांनी सुरुवातीच्या काळात निजामशाहीच्या सेवेत महत्त्वाचे स्थान मिळवले. निजामशाहीचा प्रभाव कमी होत असताना त्यांनी मुघलांच्या वाढत्या दबावाचा सामना करण्याचा प्रयत्न केला. मुघल सैन्याने अहमदनगरवर आक्रमणे वाढवल्यानंतर शहाजीराजांनी निजामशाहीच्या अस्तित्वासाठी सक्रियपणे लढा दिला.

इ.स. १६३०च्या दशकात मुघल आणि आदिलशाही यांनी निजामशाहीविरुद्ध एकत्रित दबाव निर्माण केला. या परिस्थितीत शहाजीराजांनी निजामशाहीचा सुलतान मुर्तझा निजामशहा यांच्या नावाने स्वतंत्र प्रतिकार उभारण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी निजामशाहीतील उरलेली सत्ता आपल्या प्रभावाखाली संघटित करून मुघलांना मोठे आव्हान दिले.

शहाजीराजांची ही रणनीती अत्यंत महत्त्वाची होती. निजामशाहीची राजधानी आणि प्रमुख प्रदेश मुघलांच्या ताब्यात जात असतानाही त्यांनी दख्खनमध्ये निजामशाहीची राजकीय परंपरा जिवंत ठेवण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी किल्ले, स्थानिक सरदार आणि सैन्य यांच्या मदतीने मुघलांविरुद्ध संघर्ष चालू ठेवला.

मुघल सम्राट शाहजहानने शहाजीराजांचा प्रतिकार मोडून काढण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर सैन्य पाठवले. त्याच वेळी आदिलशाहीवरही दबाव आणण्यात आला. शहाजीराजांना एकाच वेळी मुघल आणि आदिलशाही या दोन शक्तींना सामोरे जावे लागत होते.

या संघर्षात शहाजीराजांनी गनिमी युद्ध, वेगवान हालचाली आणि किल्ल्यांचा प्रभावी वापर केला. मुघलांची मोठी सैन्यसंख्या असूनही त्यांना दख्खनच्या डोंगराळ आणि कठीण प्रदेशात शहाजीराजांना सहज पराभूत करता आले नाही.

मात्र परिस्थिती हळूहळू शहाजीराजांच्या विरोधात जाऊ लागली. इ.स. १६३६ मध्ये मुघल–आदिलशाही तह झाला. या तहामुळे निजामशाहीच्या उरलेल्या सत्तेवर निर्णायक आघात झाला. शहाजीराजांना स्वतंत्रपणे निजामशाहीचा प्रतिकार पुढे चालू ठेवणे कठीण झाले.

अखेरीस शहाजीराजांनी आदिलशाहीची सेवा स्वीकारली. त्यानंतर त्यांना कर्नाटकात मोठी जहागीर आणि लष्करी जबाबदारी मिळाली. त्यामुळे शहाजीराजांचा मुघलांशी थेट संघर्ष कमी झाला; मात्र दख्खनच्या राजकारणात मुघलांविरोधातील त्यांचा पूर्वीचा अनुभव पुढे त्यांच्या राजकीय विचारसरणीवर परिणाम करणारा ठरला.

शहाजीराजांच्या या कारकिर्दीचा त्यांच्या पुत्र छत्रपती शिवाजी महाराजांवर मोठा प्रभाव पडला. किल्ल्यांचे महत्त्व, स्थानिक सरदारांचे संघटन, बदलत्या सत्तांशी मुत्सद्देगिरी, गनिमी युद्ध आणि भौगोलिक परिस्थितीचा लष्करी वापर यांचे महत्त्व शिवाजी महाराजांनी आपल्या स्वतंत्र स्वराज्यनिर्मितीत अधिक विकसित केले.

शहाजीराजांचा मुघलांशी संघर्ष हा आधुनिक अर्थाने मुघलांविरुद्धच्या "मराठा स्वातंत्र्ययुद्धाचा" भाग म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. त्या काळातील राजकारणात निजामशाहीचे अस्तित्व टिकवणे, स्वतःचे राजकीय प्रभावक्षेत्र सुरक्षित ठेवणे आणि दख्खनमधील सत्तासंतुलन राखणे हे शहाजीराजांच्या प्रमुख उद्दिष्टांपैकी होते.

इतिहासकार जदुनाथ सरकार, गो. स. सरदेसाई, सेतुमाधवराव पगडी आणि अ. रा. कुलकर्णी यांच्या अभ्यासातून शहाजीराजांची भूमिका अधिक वास्तववादी पद्धतीने समजते. ते अत्यंत कुशल सेनानी आणि मुत्सद्दी होते. परिस्थितीनुसार त्यांनी आपली राजकीय भूमिका बदलली, परंतु दख्खनमध्ये भोसले घराण्याचे सामर्थ्य वाढवण्यात ते सातत्याने प्रयत्नशील राहिले.

म्हणूनच शहाजीराजे भोसले आणि मुघल यांचा इतिहास हा केवळ संघर्षाचा इतिहास नाही. तो दख्खनमधील सत्तासंतुलन, निजामशाहीचे संरक्षण, मुघलांचा दक्षिणेकडील विस्तार आणि शहाजीराजांच्या मुत्सद्दी राजकारणाचा इतिहास आहे. मुघलांच्या प्रचंड सामर्थ्यासमोर त्यांनी अनेक वर्षे प्रतिकार केला आणि पुढे आदिलशाहीच्या सेवेत प्रवेश करून कर्नाटकात भोसले घराण्याची स्वतंत्र ताकद उभी केली. या राजकीय आणि लष्करी अनुभवातून पुढे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यनिर्मितीला एक महत्त्वाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी मिळाली.