मराठा साम्राज्याचा उत्तर भारतातील विस्तार – सह्याद्रीपासून दिल्लीपर्यंत मराठा सामर्थ्याची झेप

 मराठा साम्राज्याचा उत्तर भारतातील विस्तार – सह्याद्रीपासून दिल्लीपर्यंत मराठा सामर्थ्याची झेप

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची पायाभरणी सह्याद्रीच्या प्रदेशात केली, पण पुढील काही दशकांत याच स्वराज्याचे रूपांतर एका व्यापक मराठा सामर्थ्यात झाले. अठराव्या शतकात मराठ्यांनी माळवा, बुंदेलखंड, गुजरात, राजपूताना, दिल्ली आणि उत्तर भारतातील अनेक प्रदेशांमध्ये आपला राजकीय व लष्करी प्रभाव निर्माण केला. हा विस्तार केवळ तलवारीच्या जोरावर झालेला नव्हता; त्यामागे वेगवान घोडदळ, मुत्सद्देगिरी, महसूलव्यवस्था आणि विविध मराठा सरदारांच्या मोहिमांचा मोठा वाटा होता.

औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर इ.स. १७०७ मध्ये मुघल साम्राज्याच्या केंद्रीकृत सत्तेला मोठा धक्का बसला. दिल्ली दरबारातील वारसाहक्काचे संघर्ष, प्रादेशिक सत्तांचा वाढता प्रभाव आणि मुघल प्रशासनातील कमकुवतपणा यामुळे उत्तर भारतात राजकीय अस्थिरता निर्माण झाली. मराठ्यांनी या बदलत्या परिस्थितीचा फायदा घेत दख्खनच्या पलीकडे आपला प्रभाव वाढवण्यास सुरुवात केली.

छत्रपती शाहू महाराजांच्या काळात पेशव्यांचे महत्त्व मोठ्या प्रमाणावर वाढले. विशेषतः पेशवा बाजीराव प्रथम यांनी मराठा सामर्थ्याचा विस्तार उत्तर भारताकडे करण्याची आक्रमक रणनीती स्वीकारली. त्यांच्या मते मराठ्यांनी केवळ दख्खनमध्ये मुघलांशी लढत राहण्यापेक्षा मुघल सत्तेच्या केंद्रावरच दबाव निर्माण करणे अधिक प्रभावी ठरू शकते.

या धोरणाचा पहिला महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे माळव्याकडे मराठ्यांचा वाढता प्रवेश. दख्खन आणि उत्तर भारताला जोडणाऱ्या मार्गांवर माळव्याचे अत्यंत महत्त्व होते. त्यामुळे या प्रदेशावर प्रभाव निर्माण करणे म्हणजे उत्तर भारताच्या दिशेने मराठ्यांसाठी एक मजबूत पायरी तयार करणे होते.

माळव्याच्या विस्तारात मल्हारराव होळकर आणि राणोजी शिंदे यांसारख्या सरदारांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांनी आपल्या घोडदळाच्या साहाय्याने माळव्यात मराठ्यांचा प्रभाव वाढवला. पुढे याच प्रदेशात होळकर आणि शिंदे घराण्यांची स्वतंत्र राजकीय शक्ती निर्माण झाली.

मराठ्यांच्या उत्तर भारतीय विस्तारात बुंदेलखंड देखील महत्त्वाचा ठरला. बुंदेलखंडचे शासक महाराजा छत्रसाल यांच्यावर मुघल सरदार मोहम्मद खान बंगशने आक्रमण केले. संकटात सापडलेल्या छत्रसालांनी बाजीरावांकडे मदतीची मागणी केली.

बाजीरावांनी विलंब न करता वेगाने बुंदेलखंडात प्रवेश केला आणि बंगशाविरुद्ध छत्रसालांना मदत केली. या मोहिमेमुळे बंगशाला माघार घ्यावी लागली आणि मराठ्यांचा बुंदेलखंडातील प्रभाव वाढला. या घटनेने उत्तर भारतातील मराठा विस्तारासाठी आणखी एक महत्त्वाचा आधार निर्माण केला.

यानंतर मराठ्यांनी गुजरात आणि माळवा या प्रदेशांमध्ये आपली सत्ता आणि महसूलव्यवस्था मजबूत करण्यास सुरुवात केली. मराठा सरदारांच्या मोहिमांमुळे मुघलांच्या स्थानिक प्रशासनावर दबाव वाढत गेला.

मराठा विस्ताराचे सर्वात धाडसी उदाहरण म्हणजे इ.स. १७३७ मधील दिल्ली मोहीम.

बाजीरावांनी अत्यंत वेगाने आपले सैन्य उत्तर भारतात नेले आणि दिल्लीच्या जवळ धडक दिली. मुघल साम्राज्याची राजधानी अत्यंत सुरक्षित मानली जात असताना मराठा सैन्य इतक्या वेगाने दिल्लीच्या परिसरात पोहोचल्याने मुघल दरबारात मोठी खळबळ उडाली.

या मोहिमेचा उद्देश दिल्लीवर कायमस्वरूपी कब्जा करणे नव्हता. मात्र या कारवाईतून बाजीरावांनी मुघल साम्राज्याच्या केंद्रालाच मराठे आव्हान देऊ शकतात, हे स्पष्ट केले.

दिल्ली मोहिमेनंतर मराठे आणि मुघल-निजाम शक्तींमधील संघर्ष आणखी वाढला. इ.स. १७३८ मधील भोपालच्या मोहिमेत बाजीरावांनी निजामाच्या सैन्यावर दबाव निर्माण केला. त्यानंतर झालेल्या तहामुळे माळव्यावरील मराठ्यांचा प्रभाव अधिक दृढ झाला.

बाजीरावांच्या मृत्यूनंतरही उत्तर भारतातील मराठा विस्तार थांबला नाही. पेशवा नानासाहेबांच्या काळात मराठ्यांचा प्रभाव आणखी विस्तृत झाला. मराठा सरदारांनी माळवा, बुंदेलखंड, गुजरात, राजस्थान आणि दिल्लीच्या राजकारणात सक्रिय हस्तक्षेप सुरू ठेवला.

मात्र या विस्ताराला मोठा धक्का इ.स. १७६१ मधील तिसऱ्या पानिपतच्या युद्धात बसला. अहमदशाह अब्दालीविरुद्धच्या या युद्धात मराठ्यांचा मोठा पराभव झाला. सदाशिवराव भाऊ आणि विश्वासरावांसह अनेक प्रमुख मराठा सरदारांचा मृत्यू झाला.

पानिपतच्या पराभवामुळे उत्तर भारतातील मराठा प्रभावाला तात्पुरता मोठा धक्का बसला. मात्र मराठा सत्ता संपुष्टात आली नाही.

पानिपतानंतर माधवराव पेशव्यांनी मराठा सामर्थ्य पुन्हा उभे केले. त्यांच्या काळात मराठा सत्ता दख्खनमध्ये पुन्हा मजबूत झाली आणि पुढे उत्तर भारतातही मराठ्यांचा प्रभाव पुनर्स्थापित होण्यास सुरुवात झाली.

या पुनरुत्थानात महादजी शिंदे यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरली. त्यांनी उत्तर भारतात मराठ्यांची लष्करी आणि राजकीय ताकद पुन्हा निर्माण केली.

इ.स. १७७१ मध्ये महादजी शिंद्यांच्या प्रभावामुळे शाह आलम दुसरा दिल्लीला परतला. त्यानंतर दिल्लीच्या राजकारणात मराठ्यांचा प्रभाव मोठ्या प्रमाणावर वाढला. मुघल बादशहा अस्तित्वात असला तरी त्याची प्रत्यक्ष सत्ता मोठ्या प्रमाणावर मर्यादित झाली होती.

महादजी शिंद्यांच्या काळात मराठे दिल्लीच्या राजकारणातील प्रमुख शक्ती बनले. मुघल बादशहाचे संरक्षण, दिल्लीतील सत्तासंघर्ष आणि उत्तर भारतातील विविध राजकीय शक्तींमधील संबंध यामध्ये मराठ्यांची भूमिका निर्णायक झाली.

या काळात राजपूताना, बुंदेलखंड, दोआब आणि उत्तर भारतातील इतर प्रदेशांमध्ये मराठ्यांचा प्रभाव वाढत राहिला. मात्र या सर्व प्रदेशांवर पुण्याहून थेट आणि एकसंध प्रशासन चालत होते, असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही.

मराठा साम्राज्याची रचना मोठ्या प्रमाणावर संघराज्यासारखी किंवा सरदारकेंद्रित झाली होती. शिंदे, होळकर, गायकवाड, भोसले आणि इतर घराण्यांकडे स्वतंत्र लष्करी व आर्थिक शक्ती होती. ते पेशव्यांच्या व्यापक नेतृत्वाखाली असले तरी त्यांच्या प्रदेशांमध्ये त्यांचा प्रभाव मोठा होता.

उत्तर भारतातील मराठा विस्तारामागे चौथाई आणि सरदेशमुखी यांसारख्या महसुली दाव्यांनाही महत्त्व होते. मात्र उत्तर भारतातील प्रत्यक्ष प्रशासन आणि महसूल वसुली प्रदेशानुसार वेगवेगळ्या पद्धतीने चालत होती.

मराठ्यांच्या या विस्तारामुळे मुघल साम्राज्याचे राजकीय वर्चस्व मोठ्या प्रमाणावर कमी झाले. एकेकाळी संपूर्ण भारतावर प्रभाव असलेल्या मुघल सत्तेला आता मराठे, निजाम, हैदर अली-टिपू सुलतान, राजपूत, जाट, शीख आणि इतर प्रादेशिक शक्तींशी सतत राजकीय व्यवहार करावे लागत होते.