सोयराबाई आणि संभाजी महाराज यांच्यातील संघर्ष – शिवाजी महाराजांच्या अखेरच्या काळातील राजकीय पेच

 

सोयराबाई आणि संभाजी महाराज यांच्यातील संघर्ष – शिवाजी महाराजांच्या अखेरच्या काळातील राजकीय पेच

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या अखेरच्या काळात स्वराज्याच्या दरबारात उत्तराधिकाराचा प्रश्न अत्यंत संवेदनशील बनला होता. शिवाजी महाराजांचे ज्येष्ठ पुत्र संभाजी महाराज हे स्वाभाविक वारस मानले जात होते; तर महाराणी सोयराबाई आपल्या पुत्र राजाराम महाराजांना गादीवर आणण्याच्या प्रयत्नात होत्या, अशी इतिहासातील प्रमुख मांडणी आहे. या संघर्षामध्ये केवळ कौटुंबिक मतभेद नव्हते, तर स्वराज्याच्या भविष्यातील नेतृत्वाचा प्रश्न गुंतलेला होता.

संभाजी महाराज हे शिवाजी महाराजांचे ज्येष्ठ पुत्र होते. त्यांचा जन्म १४ मे १६५७ रोजी पुरंदर येथे झाला. लहानपणापासूनच त्यांना राजकारण, युद्धकला आणि प्रशासनाचा अनुभव मिळत गेला. आग्रा भेटीच्या वेळी ते शिवाजी महाराजांसोबत गेले होते आणि पुढे मुघल दरबाराचा अनुभवही त्यांनी घेतला.

मात्र संभाजी महाराजांचे व्यक्तिमत्त्व अत्यंत स्वतंत्र होते. त्यांच्या काही निर्णयांमुळे आणि दरबारातील काही व्यक्तींशी निर्माण झालेल्या मतभेदांमुळे शिवाजी महाराजांच्या अखेरच्या काळात संभाजी महाराज आणि दरबारातील एका गटामध्ये तणाव वाढला.

या पार्श्वभूमीवर सोयराबाईंची भूमिका महत्त्वाची ठरते. सोयराबाई या शिवाजी महाराजांच्या पत्नी आणि राजाराम महाराजांच्या माता होत्या. राजाराम त्या वेळी लहान होते. शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर गादीवर कोण बसणार, हा प्रश्न त्यामुळे अत्यंत गुंतागुंतीचा झाला.

शिवाजी महाराजांचे निधन ३ एप्रिल १६८० रोजी रायगडावर झाले. त्यांच्या निधनाची बातमी पसरताच स्वराज्याच्या राजकीय वर्तुळात उत्तराधिकाराचा प्रश्न तातडीचा बनला.

याच वेळी सोयराबाईंच्या समर्थक गटाने राजाराम महाराजांना गादीवर बसवण्याचा प्रयत्न केला, अशी प्रमुख ऐतिहासिक मांडणी आहे. या गटात अण्णाजी दत्तो आणि काही इतर प्रभावशाली दरबारी व्यक्तींचा समावेश होता.

संभाजी महाराज त्या वेळी रायगडावर नव्हते. त्यामुळे राजाराम महाराजांना गादीवर बसवण्याची प्रक्रिया पुढे नेण्याचा प्रयत्न झाला. २१ एप्रिल १६८० रोजी राजाराम महाराजांना गादीवर बसवण्यात आले, अशी नोंद अनेक इतिहासग्रंथांत आढळते.

मात्र ही व्यवस्था फार काळ टिकली नाही.

संभाजी महाराजांना या घडामोडींची माहिती मिळाल्यानंतर त्यांनी आपल्या समर्थकांसह रायगडाकडे हालचाल केली. त्यांच्याकडे स्वराज्याच्या सैन्यातील अनेक प्रभावशाली सरदारांचा पाठिंबा होता.

संभाजी महाराजांनी रायगडाचा ताबा घेतल्यानंतर राजाराम महाराजांना बाजूला करण्यात आले आणि संभाजी महाराजांनी स्वराज्याची सत्ता आपल्या हातात घेतली.

येथे एक महत्त्वाची ऐतिहासिक सावधगिरी आवश्यक आहे. लोकप्रिय कथनांमध्ये “सोयराबाईंनी संभाजी महाराजांना विष देण्याचा कट केला” किंवा “सोयराबाई आणि संभाजी महाराज यांच्यात वैयक्तिक शत्रुत्व होते” असे ठाम दावे आढळतात. परंतु या आरोपांबाबत उपलब्ध समकालीन पुरावे गुंतागुंतीचे आहेत. त्यामुळे त्यांना निर्विवाद ऐतिहासिक तथ्य म्हणून मांडणे योग्य नाही.

प्रत्यक्षात हा संघर्ष उत्तराधिकाराच्या राजकीय प्रश्नाशी अधिक संबंधित होता. सोयराबाई आपल्या अल्पवयीन पुत्र राजारामासाठी गादी सुरक्षित करू इच्छित होत्या, तर संभाजी महाराज स्वतः ज्येष्ठ पुत्र आणि स्वराज्याचे वारस म्हणून सत्ता स्वीकारण्यास पुढे आले.

संभाजी महाराजांनी सत्ता घेतल्यानंतर सोयराबाईंच्या समर्थक दरबारी गटावर कारवाई करण्यात आली. अण्णाजी दत्तो, हिरोजी फर्जंद आणि इतर काही व्यक्तींवर कटाचा आरोप ठेवण्यात आला. पुढील काळात या कटाशी संबंधित व्यक्तींना शिक्षा करण्यात आली.

सोयराबाईंचे पुढील आयुष्य अत्यंत दुःखद झाले. संभाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत त्या रायगडावरच होत्या. त्यांच्या आणि संभाजी महाराजांच्या संबंधांमध्ये राजकीय तणाव कायम राहिल्याचे नंतरच्या स्रोतांत दिसते.

इ.स. १६८१ मध्ये सोयराबाईंचा मृत्यू झाला. त्यांच्या मृत्यूबाबतही विविध कथनांमध्ये फरक आढळतो. काही लोकप्रिय कथांमध्ये त्यांना विष देण्यात आल्याचे म्हटले जाते; मात्र याबाबत निश्चित आणि निर्विवाद पुरावा नसल्याने अशा दाव्यांकडे सावधपणे पाहणे आवश्यक आहे.

या संपूर्ण संघर्षात राजाराम महाराज स्वतः राजकीय कटकारस्थानाचे सूत्रधार होते, असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही. ते त्या वेळी अल्पवयीन होते आणि त्यांच्या नावावरून प्रौढ दरबारी गट राजकीय सत्ता मिळवण्याचा प्रयत्न करत होता.

म्हणूनच “सोयराबाई विरुद्ध संभाजी महाराज” हा संघर्ष केवळ सावत्र आई आणि सावत्र मुलामधील वैयक्तिक संघर्ष म्हणून पाहणे इतिहासाचे अतिसुलभीकरण ठरेल.

खरा प्रश्न होता—

शिवाजी महाराजांनंतर स्वराज्याची गादी कोण सांभाळणार?

एका बाजूला ज्येष्ठ, अनुभवी आणि लष्करीदृष्ट्या सक्षम संभाजी महाराज होते; दुसऱ्या बाजूला अल्पवयीन राजाराम महाराजांना गादीवर बसवण्याचा प्रयत्न करणारा दरबारी गट होता.

शेवटी संभाजी महाराजांनी सत्ता आपल्या हातात घेतली आणि इ.स. १६८१ मध्ये त्यांचा औपचारिक राज्याभिषेक झाला. त्यानंतर औरंगजेबाच्या दख्खन मोहिमेचा सामना करण्याची जबाबदारी त्यांच्या खांद्यावर आली.

या संघर्षाचा एक मोठा परिणाम असा झाला की शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर स्वराज्यात अंतर्गत राजकीय फूट निर्माण झाली, ज्याचा फायदा मुघलांना घेता आला असता. मात्र संभाजी महाराजांनी सत्ता स्थिर करून मुघलांविरुद्ध आक्रमक संघर्ष सुरू ठेवला.

पुढे इ.स. १६८९ मध्ये संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर राजाराम महाराज छत्रपती झाले. यामुळे सुरुवातीच्या उत्तराधिकार संघर्षातील दोन्ही राजपुत्र पुढे स्वराज्याच्या इतिहासातील महत्त्वाचे छत्रपती ठरले.

म्हणून सोयराबाई आणि संभाजी महाराज यांच्यातील संघर्षाकडे पाहताना कौटुंबिक भावनांपेक्षा त्या काळातील उत्तराधिकाराचे राजकारण, दरबारी गटबाजी आणि स्वराज्याच्या सत्तेचे भवितव्य या तीन गोष्टी अधिक महत्त्वाच्या आहेत.

शिवाजी महाराजांनी उभे केलेले स्वराज्य त्यांच्या मृत्यूनंतर एका कठीण परीक्षेत सापडले. गादीसाठीचा हा संघर्ष स्वराज्याच्या अंतर्गत राजकारणातील पहिल्या मोठ्या संकटांपैकी एक होता.

आणि इतिहासाचा सर्वात मोठा विरोधाभास असा की

ज्यांच्या नावावरून सत्ता मिळवण्याचा संघर्ष झाला, ते राजाराम महाराज पुढे स्वतः स्वराज्याचे छत्रपती झाले; तर ज्येष्ठ पुत्र संभाजी महाराजांनी आपल्या कारकिर्दीत मुघल साम्राज्याशी प्राणपणाने संघर्ष केला.