युवराज संभाजींचे प्रारंभीचे पराक्रम – बालवयापासून युद्धकौशल्याची झालेली जडणघडण

 युवराज संभाजींचे प्रारंभीचे पराक्रम – बालवयापासून युद्धकौशल्याची झालेली जडणघडण

छत्रपती संभाजी महाराज हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे ज्येष्ठ पुत्र आणि स्वराज्याचे युवराज होते. त्यांचा जन्म १४ मे १६५७ रोजी पुरंदर किल्ल्यावर झाला. लहानपणापासूनच त्यांना राजघराण्याला साजेसे शिक्षण, युद्धकौशल्य, राजकारण आणि राज्यकारभाराचे प्रशिक्षण मिळाले. पुढे स्वराज्याच्या कठीण काळात त्यांनी दाखवलेल्या पराक्रमाची पायाभरणी याच प्रारंभीच्या काळात झाली.

संभाजी महाराजांचे बालपण सामान्य राजपुत्राप्रमाणे सुरक्षित वातावरणात गेले नाही. शिवाजी महाराजांचे स्वराज्य त्या काळात मुघल, आदिलशाही आणि इतर सत्तांच्या संघर्षाच्या केंद्रस्थानी होते. त्यामुळे युवराज म्हणून संभाजी महाराजांना लहान वयातच राजकीय परिस्थिती, लष्करी डावपेच आणि बदलत्या सत्तासंबंधांची ओळख झाली.

त्यांना संस्कृत, मराठी तसेच इतर भाषांचे ज्ञान, धर्मशास्त्र, राजनीती, इतिहास आणि युद्धशास्त्राचे शिक्षण देण्यात आले. पुढे त्यांच्या विद्वत्तेचे दर्शन त्यांच्या लेखनातूनही घडते. बुधभूषणम् या संस्कृत ग्रंथाशी त्यांचे नाव जोडले जाते.

संभाजी महाराजांच्या प्रारंभीच्या आयुष्यातील एक महत्त्वाचा प्रसंग म्हणजे इ.स. १६६६ मधील आग्रा भेट. शिवाजी महाराज औरंगजेबाच्या दरबारात गेले तेव्हा संभाजी महाराजही त्यांच्यासोबत होते. त्या वेळी संभाजी महाराजांचे वय सुमारे नऊ वर्षांचे होते.

आग्रा दरबारातील परिस्थिती अत्यंत तणावपूर्ण होती. शिवाजी महाराजांना अपेक्षित सन्मान न मिळाल्याने त्यांनी दरबारात आपला निषेध व्यक्त केला आणि त्यानंतर त्यांना नजरकैदेत ठेवण्यात आले. या काळात लहान संभाजी महाराजांनीही या अत्यंत गंभीर राजकीय परिस्थितीचा अनुभव घेतला.

आग्रा येथून शिवाजी महाराजांनी केलेली धाडसी सुटका ही स्वराज्याच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाची घटना ठरली. या प्रसंगामुळे संभाजी महाराजांना मुघल दरबाराची कार्यपद्धती आणि राजकारण जवळून पाहण्याची संधी मिळाली.

पुढे युवराज म्हणून संभाजी महाराजांना लष्करी मोहिमांमध्ये सहभागी करून घेण्यात आले. इ.स. १६७० च्या दशकात स्वराज्याचा विस्तार आणि मुघलांविरुद्धचा संघर्ष वाढत असताना त्यांच्यावर अधिक जबाबदाऱ्या येऊ लागल्या.

इ.स. १६७१–७२ च्या सुमारास संभाजी महाराजांना स्वतंत्रपणे लष्करी आणि प्रशासकीय जबाबदाऱ्या देण्यात आल्या. यामुळे ते केवळ राजपुत्र न राहता प्रत्यक्ष राज्यकारभार आणि युद्धव्यवस्थेचा अनुभव घेऊ लागले.

त्यांच्या प्रारंभीच्या कारकिर्दीत मुघल आणि आदिलशाही या दोन्ही सत्तांशी संबंधित राजकीय परिस्थिती अत्यंत गुंतागुंतीची होती. शिवाजी महाराजांनी आपल्या राज्याच्या हितासाठी वेळोवेळी तह, संघर्ष आणि राजनैतिक डावपेचांचा वापर केला. या सर्व प्रक्रियेत संभाजी महाराजांना राजकारणाचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळत गेला.

संभाजी महाराजांच्या लष्करी प्रशिक्षणात घोडेस्वारी, शस्त्रविद्या, धनुर्विद्या आणि युद्धनीती यांना महत्त्व होते. मात्र त्यांचे प्रशिक्षण केवळ शस्त्र चालवण्यापुरते मर्यादित नव्हते. शत्रूची हालचाल ओळखणे, प्रदेशाचा लष्करी उपयोग करणे आणि योग्य वेळी निर्णय घेणे यांचाही त्यात समावेश होता.

युवराज म्हणून त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण होत असतानाच स्वराज्याचा विस्तारही वेगाने होत होता. दक्षिणेकडील मोहिमा, किल्ल्यांची व्यवस्था आणि मुघलांविरुद्धचा संघर्ष यामुळे संभाजी महाराजांना प्रत्यक्ष युद्धपरिस्थितीचा अनुभव मिळत गेला.

त्यांच्या प्रारंभीच्या पराक्रमातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे राजकीय स्वायत्ततेची जाणीव. संभाजी महाराजांना केवळ भविष्यातील राजा म्हणून तयार केले जात नव्हते; तर स्वराज्याच्या स्वतंत्र अस्तित्वाचे संरक्षण करण्यासाठी आवश्यक असलेली राजकीय आणि लष्करी दृष्टी त्यांच्यात विकसित केली जात होती.

इ.स. १६७४ मध्ये शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाला, तेव्हा संभाजी महाराजांना स्वराज्याचे युवराज म्हणून अधिक औपचारिक स्थान मिळाले. आता त्यांच्या खांद्यावर भविष्यातील राज्यकारभाराची जबाबदारी स्पष्टपणे येऊन पडली होती.

राज्याभिषेकानंतर संभाजी महाराजांच्या लष्करी आणि प्रशासकीय भूमिकेत आणखी वाढ झाली. ते विविध मोहिमांमध्ये सहभागी झाले आणि स्वराज्याच्या संरक्षणासाठी काम करू लागले. युवराज म्हणून त्यांची प्रत्यक्ष राजकीय भूमिका अधिक ठळक होत गेली.

या काळात संभाजी महाराजांनी दाखवलेले धैर्य आणि युद्धकौशल्य पुढे त्यांच्या स्वतंत्र कारकिर्दीत अधिक स्पष्ट झाले. शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर त्यांच्यासमोर मुघल साम्राज्याच्या प्रचंड शक्तीचा सामना करण्याचे आव्हान उभे राहिले. परंतु त्यासाठी आवश्यक असलेला अनुभव त्यांना युवराज असतानाच मिळाला होता.

संभाजी महाराजांच्या प्रारंभीच्या जीवनाकडे पाहिले तर एक गोष्ट स्पष्ट होते—त्यांचे पराक्रम अचानक निर्माण झाले नव्हते. बालपणापासून मिळालेले शिक्षण, आग्र्यातील अनुभव, युद्धकौशल्याचे प्रशिक्षण, राजकीय परिस्थितीचा प्रत्यक्ष अनुभव आणि युवराज म्हणून घेतलेल्या जबाबदाऱ्या यांमधून त्यांचे व्यक्तिमत्त्व घडत गेले.

म्हणूनच युवराज संभाजींचे प्रारंभीचे पराक्रम हे केवळ काही लढायांच्या घटनांपुरते मर्यादित नाहीत. ते स्वराज्याच्या भविष्यातील नेतृत्वाची झालेली तयारी होती. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सावलीत घडलेला हा युवराज पुढे मुघल साम्राज्याशी थेट संघर्ष करणारा पराक्रमी छत्रपती बनला.

त्यांच्या आयुष्याचा हा प्रारंभीचा काळ म्हणजे एका राजपुत्रापासून स्वराज्याच्या योद्धा-राजापर्यंत झालेल्या प्रवासाची सुरुवात होती