# मुघलांनी शाहूंना का मुक्त केले? – मराठ्यांमध्ये फूट पाडण्याची मुघलांची रणनीती

 

# मुघलांनी शाहूंना का मुक्त केले? – मराठ्यांमध्ये फूट पाडण्याची मुघलांची रणनीती

छत्रपती संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे पुत्र **शाहू महाराज** मुघलांच्या कैदेत होते. इ.स. १६८९ पासून जवळपास १८ वर्षे शाहू मुघलांच्या ताब्यात राहिले. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर इ.स. १७०७ मध्ये त्यांची सुटका करण्यात आली. ही सुटका केवळ मानवतावादी निर्णय नव्हती; त्यामागे **मराठ्यांच्या राजकारणात फूट पाडण्याची आणि त्यांची एकजूट कमकुवत करण्याची मुघलांची राजकीय रणनीती** होती.

औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुघल साम्राज्यात **उत्तराधिकाराचे युद्ध** सुरू झाले. औरंगजेबाचा मुलगा **आझमशाह** स्वतःला बादशहा घोषित करून सत्तेसाठी संघर्ष करत होता. अशा परिस्थितीत दख्खनमधील मराठ्यांचा सततचा प्रतिकार मुघलांसाठी मोठी अडचण होता.

या परिस्थितीत मुघल सेनानी **झुल्फिकार खान** याने एक महत्त्वाची राजकीय योजना मांडल्याचे स्रोत सांगतात. शाहूंना कैदेत ठेवण्याऐवजी त्यांना महाराष्ट्रात पाठवावे. कारण महाराष्ट्रात त्या वेळी **महाराणी ताराबाई आपल्या पुत्र शिवाजी राजाराम यांच्या नावाने राज्यकारभार चालवत होत्या.** शाहू स्वतःला संभाजी महाराजांचा पुत्र आणि छत्रपती पदाचा वारस म्हणून पुढे करतील, त्यामुळे मराठ्यांमध्ये सत्तासंघर्ष निर्माण होण्याची शक्यता होती.

मुघलांची गणिते साधारण अशी होती—

**शाहूंची सुटका → शाहू विरुद्ध ताराबाई संघर्ष → मराठ्यांमध्ये अंतर्गत युद्ध → मराठा शक्तीची विभागणी → मुघलांवरील दबाव कमी**

म्हणजेच, **शाहू मुघलांच्या कैदेत असण्यापेक्षा महाराष्ट्रात परतणे मुघलांसाठी अधिक फायदेशीर ठरू शकते**, असा विचार करण्यात आला होता.

मुघलांना आणखी एक फायदा अपेक्षित होता. शाहूंना काही अटींवर मान्यता देऊन त्यांना मुघलांशी सहकार्य करणारा किंवा किमान मुघलांचा अनुकूल शासक बनवता आले असते. उपलब्ध ऐतिहासिक अभ्यासानुसार शाहूंच्या सुटकेच्या प्रस्तावात **स्वराज्यावर राज्य करण्याची परवानगी, मुघल बादशहाने बोलावल्यास सैन्यासह हजर राहणे आणि दख्खनमधील काही मुघल प्रांतांतून चौथ व सरदेशमुखी वसूल करण्याची परवानगी** अशा बाबींचा उल्लेख आढळतो.

मात्र शाहू महाराष्ट्रात परतल्यावर मुघलांची योजना त्यांच्या अपेक्षेप्रमाणे पूर्णपणे घडली नाही. शाहूंना अनेक मराठा सरदारांचा पाठिंबा मिळाला. दुसरीकडे ताराबाईंनी शाहूंच्या छत्रपतीपदाच्या दाव्याला विरोध केला. त्यामुळे **शाहू आणि ताराबाई यांच्यात प्रत्यक्ष संघर्ष निर्माण झाला** आणि मराठा राज्यात अंतर्गत यादवी सुरू झाली.

इ.स. **१७०७ मध्ये खेडच्या लढाईत शाहूंचा विजय** झाला आणि त्यांच्या राजकीय दाव्याला मोठे बळ मिळाले. पुढे शाहूंनी सातारा केंद्रित सत्ता मजबूत केली, तर ताराबाईंच्या बाजूने कोल्हापूर केंद्रित स्वतंत्र राजकीय प्रवाह निर्माण झाला. त्यामुळे मराठा राज्यात **सातारा आणि कोल्हापूर अशी दोन राजकीय केंद्रे** निर्माण झाली.

यामुळे सुरुवातीच्या काळात मुघलांची रणनीती काही प्रमाणात यशस्वी ठरली. मराठ्यांची एकसंध सत्ता राहिली नाही. परंतु मुघलांच्या दृष्टीने हा निर्णय दीर्घकालीन अर्थाने उलटाही ठरला.

शाहू महाराजांनी पुढे **बाळाजी विश्वनाथ** यांच्यासारख्या कुशल मुत्सद्द्यांच्या मदतीने आपली सत्ता मजबूत केली. पुढे पेशव्यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांची राजकीय आणि लष्करी शक्ती प्रचंड वाढली. त्यामुळे मुघलांनी मराठ्यांमध्ये फूट पाडण्यासाठी केलेली शाहूंची सुटका अखेरीस **मराठ्यांच्या पुढील विस्ताराला रोखू शकली नाही.**

म्हणून **“मुघलांनी शाहूंना का मुक्त केले?”** या प्रश्नाचे सर्वात महत्त्वाचे उत्तर म्हणजे—**मराठ्यांमध्ये उत्तराधिकाराचा संघर्ष निर्माण करून त्यांची एकजूट मोडणे आणि दख्खनमधील मुघलांवरील लष्करी दबाव कमी करणे.** शाहू आणि ताराबाई यांच्यातील संघर्षामुळे मुघलांना अपेक्षित अंतर्गत फूट निर्माण झाली; परंतु पुढे शाहूंच्या नेतृत्वाखाली मराठा सत्ता पुन्हा संघटित झाली आणि त्याच काळात मराठा सामर्थ्याने मुघल साम्राज्याला अधिक व्यापक आव्हान दिले.

**इतिहासातील हा एक मोठा विरोधाभास होता:**

मुघलांनी मराठ्यांना विभागण्यासाठी शाहूंना मुक्त केले; पण पुढे शाहूंच्या नेतृत्वाखालीच मराठा सत्ता पुन्हा संघटित होऊन मुघल साम्राज्याच्या राजकीय ऱ्हासाला वेग देणाऱ्या शक्तींमध्ये अग्रस्थानी आली.