अष्टीची लढाई – पेशवाईच्या अखेरच्या पर्वातील बापू गोखल्यांचा पराक्रमी शेवट

 

अष्टीची लढाई – पेशवाईच्या अखेरच्या पर्वातील बापू गोखल्यांचा पराक्रमी शेवट

अष्टीची लढाई ही मराठा इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाची आणि भावनिक घटना मानली जाते. इ.स. १८१८ मध्ये झालेली ही लढाई तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धाच्या अखेरच्या टप्प्यात घडली. या लढाईत पेशवे बाजीराव द्वितीय यांच्या सैन्याचे नेतृत्व करणारे बापू गोखले वीरमरण पावले. त्यामुळे अष्टीची लढाई ही केवळ एक लष्करी चकमक नव्हती, तर पेशवाईच्या अखेरच्या संघर्षाचे प्रतीक ठरली.

इ.स. १८१७ मध्ये इंग्रज ईस्ट इंडिया कंपनी आणि पेशव्यांमधील संघर्ष पुन्हा उफाळून आला. पुण्यातील खडकीच्या लढाईनंतर पेशवे बाजीराव द्वितीय यांना पुणे सोडावे लागले. त्यानंतर पेशव्यांचे सैन्य सतत हालचाली करत होते आणि इंग्रज सैन्य त्यांचा पाठलाग करत होते.

या काळात पेशव्यांच्या सैन्याचे प्रमुख सेनापती होते बापू गोखले. मराठा लष्करी परंपरेतील अनुभवी आणि धाडसी सरदार म्हणून त्यांची ख्याती होती. इंग्रजांविरुद्धच्या या अखेरच्या संघर्षात त्यांनी पेशव्यांच्या सैन्याचे नेतृत्व केले.

पेशव्यांचा ताफा सतत एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी हलत होता. इंग्रज सैन्याचा पाठलाग वाढत चालला होता. पेशव्यांना सुरक्षितपणे पुढे जाता यावे आणि त्यांचा पाठलाग करणाऱ्या इंग्रज सैन्याला अडवता यावे, यासाठी बापू गोखले यांनी आपल्या सैन्यासह मागे थांबून इंग्रजांचा सामना करण्याचा निर्णय घेतला.

१९ फेब्रुवारी १८१८ रोजी अष्टीच्या परिसरात इंग्रज आणि मराठा सैन्य आमनेसामने आले. इंग्रज सैन्याचे नेतृत्व जनरल लायनेल स्मिथ करत होते, तर मराठ्यांच्या बाजूने बापू गोखले प्रमुख सेनापती म्हणून लढत होते.

अष्टीचा परिसर तुलनेने मोकळ्या मैदानाचा असल्यामुळे घोडदळाच्या हालचालींना महत्त्व प्राप्त झाले. मराठ्यांची पारंपरिक ताकद असलेल्या घोडदळाने इंग्रज सैन्यावर जोरदार हल्ले करण्याचा प्रयत्न केला. या संघर्षात दोन्ही बाजूंमध्ये तीव्र लढाई झाली.

बापू गोखले यांचे मुख्य उद्दिष्ट केवळ शत्रूचा पराभव करणे नव्हते. पेशव्यांना पुढे सुरक्षितपणे माघार घेण्यासाठी वेळ मिळवून देणे, हे त्यांच्या लष्करी भूमिकेचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट होते. त्यामुळे त्यांनी इंग्रज सैन्याला रोखून धरण्यासाठी आपल्या सैन्याचा वापर केला.

लढाई तीव्र होत गेली आणि बापू गोखले स्वतः युद्धाच्या अग्रभागी उतरले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांनुसार त्यांनी इंग्रज घोडदळावर प्रत्यक्ष हल्ला केला. या संघर्षात त्यांना गंभीर जखमा झाल्या आणि १९ फेब्रुवारी १८१८ रोजी अष्टीच्या रणांगणावर त्यांचा मृत्यू झाला.

बापू गोखल्यांचा मृत्यू हा मराठा सैन्यासाठी मोठा धक्का होता. कारण ते त्या काळातील पेशव्यांच्या सैन्यातील प्रमुख सेनापती होते. त्यांच्या मृत्युमुळे पेशव्यांच्या लष्करी नेतृत्वाला मोठी पोकळी निर्माण झाली.

अष्टीच्या लढाईत इंग्रजांना लष्करी यश मिळाले. मात्र या लढाईचे महत्त्व केवळ विजय-पराभवाच्या आकड्यांमध्ये पाहता येत नाही. बापू गोखल्यांनी पेशव्यांच्या माघारीला संरक्षण देताना केलेला प्रतिकार हा या लढाईचा महत्त्वाचा पैलू होता.

या लढाईदरम्यान छत्रपती प्रतापसिंह महाराज आणि त्यांच्यासोबतचा ताफाही इंग्रजांच्या ताब्यात गेला, अशी महाराष्ट्र शासनाच्या सोलापूर गॅझेटियरमध्ये नोंद आहे. पेशव्यांच्या छावणीतील मोठ्या प्रमाणातील संपत्तीही इंग्रजांच्या हाती लागली.

अष्टीच्या पराभवानंतर पेशव्यांची परिस्थिती आणखी कठीण झाली. त्यांच्या सैन्याची संघटनक्षमता कमी होत गेली आणि इंग्रजांचा दबाव वाढत गेला. काही महिन्यांतच पेशवाईचा राजकीय अंत झाला.

अष्टीची लढाई म्हणूनच तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धातील शेवटच्या महत्त्वाच्या संघर्षांपैकी एक ठरते. या युद्धाचा अंतिम परिणाम मराठा सत्तेसाठी अत्यंत गंभीर झाला आणि इ.स. १८१८ मध्ये पेशव्यांची सत्ता संपुष्टात आली.

परंतु अष्टीच्या इतिहासात सर्वात ठळकपणे समोर येते ते म्हणजे बापू गोखल्यांचे बलिदान. पेशव्यांच्या सैन्याचे सेनापती म्हणून त्यांनी शेवटपर्यंत लढण्याचा मार्ग स्वीकारला. त्यांच्या मृत्यूने मराठा साम्राज्याच्या लष्करी संघर्षातील एका युगाचा अंत जवळ आल्याचे स्पष्ट झाले.

अष्टीची लढाई आपल्याला मराठा साम्राज्याच्या अखेरच्या काळातील एक कठोर वास्तव दाखवते. एकेकाळी दिल्लीपासून दक्षिण भारतापर्यंत प्रभाव निर्माण करणारी मराठा सत्ता आता इंग्रजांच्या वाढत्या सामर्थ्याशी निर्णायक संघर्ष करत होती.

शिवाजी महाराजांनी उभे केलेले स्वराज्य, पुढे पेशव्यांच्या काळात विस्तारलेले मराठा सामर्थ्य आणि अखेरीस १८१८ मध्ये इंग्रजांविरुद्ध झालेला शेवटचा संघर्ष—या प्रदीर्घ इतिहासाच्या अखेरच्या अध्यायात अष्टीची लढाई येते.

म्हणूनच अष्टीची लढाई ही केवळ १९ फेब्रुवारी १८१८ रोजी झालेली एक लढाई नाही, तर मराठा सत्तेच्या अखेरच्या संघर्षाची आणि बापू गोखल्यांसारख्या सेनापतीने आपल्या स्वामीच्या माघारीसाठी दिलेल्या बलिदानाची ऐतिहासिक आठवण आहे.

अष्टीच्या रणांगणावर बापू गोखले पडले; पण त्यांच्या मृत्यूने मराठ्यांच्या शेवटच्या लढ्याची गाथा इतिहासात कायमची कोरली गेली.