मराठ्यांनी निजामावर वारंवार विजय का मिळवला? – दख्खनच्या राजकारणातील मराठ्यांचे लष्करी वर्चस्व

 

मराठ्यांनी निजामावर वारंवार विजय का मिळवला? – दख्खनच्या राजकारणातील मराठ्यांचे लष्करी वर्चस्व

अठराव्या शतकातील दख्खनच्या राजकारणात मराठे आणि निजाम यांच्यातील संघर्ष हा अत्यंत महत्त्वाचा होता. निजामाकडे मोठे सैन्य, तोफखाना, आर्थिक साधने आणि मुघल साम्राज्याचा वारसा असलेली प्रशासकीय यंत्रणा होती. तरीही अनेक निर्णायक संघर्षांमध्ये मराठ्यांनी निजामाला पराभूत केले.

यामागे केवळ मराठ्यांचे संख्याबळ नव्हते. जलद घोडदळ, गनिमी तंत्र, भूगोलाचे ज्ञान, रसदव्यवस्थेवर हल्ले आणि प्रभावी नेतृत्व ही मराठ्यांच्या विजयाची प्रमुख कारणे होती.

मराठ्यांची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्यांचे घोडदळ. मराठा सरदारांचे सैन्य तुलनेने हलके आणि वेगवान होते. एका ठिकाणी मोठ्या सैन्याचा तळ ठोकून बसण्याऐवजी ते वेगाने शेकडो किलोमीटर अंतर पार करू शकत. त्यामुळे निजामाचे सैन्य एखाद्या प्रदेशात पोहोचेपर्यंत मराठे दुसऱ्या दिशेने आक्रमण करत असत.

निजामाच्या सैन्याची रचना मात्र मोठ्या प्रमाणावर पायदळ, तोफखाना, सामान आणि रसद यांवर अवलंबून होती. त्यामुळे त्याची हालचाल तुलनेने संथ होती. मराठे या कमकुवत बाजूचा फायदा घेत.

मराठ्यांच्या युद्धपद्धतीतील आणखी एक महत्त्वाचा घटक म्हणजे थेट निर्णायक युद्ध टाळण्याची रणनीती. आवश्यक असेल तेव्हा मराठे समोरासमोर लढत; पण शत्रूची ताकद जास्त असल्यास ते त्याच्या रसदमार्गांवर, संदेशव्यवस्थेवर आणि पुरवठ्यावर हल्ले करत.

निजामाच्या सैन्याला मोठ्या प्रमाणावर अन्न, पाणी, चारा आणि दारुगोळ्याची गरज असे. मराठ्यांनी या पुरवठ्यावर नियंत्रण मिळवले की निजामाचे मोठे सैन्यही अडचणीत येत असे.

याचे सर्वात प्रसिद्ध उदाहरण म्हणजे पालखेडचे युद्ध, इ.स. १७२८. निजाम-उल-मुल्क आसफ जाह आणि पेशवे बाजीराव यांच्यात झालेल्या या संघर्षात बाजीरावांनी निजामाला थेट मोठ्या युद्धात अडकवण्याऐवजी त्याच्या सैन्याला सतत हालचाली करण्यास भाग पाडले.

बाजीरावांनी निजामाच्या सैन्याच्या हालचालींवर लक्ष ठेवून जलद घोडदळाच्या साहाय्याने त्याला वेढ्यासारख्या परिस्थितीत आणले. अखेरीस निजामाला तह करावा लागला. पालखेडच्या मोहिमेने मराठ्यांच्या गतिमान युद्धपद्धतीचे सामर्थ्य स्पष्ट केले.

मराठ्यांना दख्खनच्या भूगोलाचा मोठा फायदा मिळत होता. सह्याद्री, पठार, नद्या, घाटमार्ग आणि स्थानिक रस्त्यांची माहिती मराठा सरदारांना होती. स्थानिक भूप्रदेशाचा वापर करून ते अचानक हल्ले करू शकत आणि शत्रूच्या पाठलागातून वेगाने निसटू शकत.

निजामाचे सैन्य मोठे असले तरी मोठे सैन्य म्हणजे नेहमीच अधिक प्रभावी सैन्य असे नसते. मोठ्या सैन्याला अन्न, चारा, पाणी आणि वाहतूक यांची मोठी आवश्यकता असते. मराठ्यांनी याच रसदव्यवस्थेला लक्ष्य केले.

मराठ्यांची आणखी एक ताकद म्हणजे विखुरलेल्या सैन्याचे पुन्हा जलद एकत्रीकरण. वेगवेगळे सरदार स्वतंत्रपणे हालचाल करू शकत आणि योग्य वेळी एकत्र येऊन निजामाच्या सैन्यावर मोठा दबाव निर्माण करू शकत.

यामध्ये पेशवे बाजीराव प्रथम यांचे नेतृत्व विशेष महत्त्वाचे होते. त्यांच्या युद्धनीतीमध्ये वेग, आश्चर्य, शत्रूला सतत हालचाली करण्यास भाग पाडणे आणि निर्णायक क्षणी आघात करणे यांना महत्त्व होते.

मराठ्यांचे विजय केवळ बाजीरावांच्या काळापुरते मर्यादित नव्हते. पुढील काळातही निजाम आणि मराठ्यांमध्ये संघर्ष सुरू राहिला. उदगीरच्या युद्धात इ.स. १७६० मध्ये मराठ्यांनी निजामाला मोठा पराभव दिला. या युद्धानंतर निजामाला मराठ्यांशी प्रतिकूल अटी मान्य कराव्या लागल्या.

मराठ्यांच्या विजयामागे राजकीय दबाव देखील महत्त्वाचा होता. युद्धभूमीवर विजय मिळवल्यानंतर मराठे तहाच्या माध्यमातून आर्थिक आणि प्रादेशिक लाभ मिळवत. त्यामुळे प्रत्येक युद्धाचा उद्देश फक्त शत्रूच्या सैन्याचा नाश करणे असा नसे.

निजामाकडे स्वतःची मजबूत सत्ता होती; मात्र त्याला दख्खनमध्ये मराठ्यांच्या वेगवान विस्ताराचा सतत सामना करावा लागत होता. त्यामुळे त्याला एकाच वेळी अनेक राजकीय आणि लष्करी आघाड्यांवर विचार करावा लागत असे.

मराठ्यांची आणखी एक विशेषता म्हणजे युद्धाच्या वेळेची आणि ठिकाणाची निवड. शत्रूला जिथे आपली ताकद वापरता येईल तिथे युद्ध करण्याऐवजी मराठे अशा ठिकाणी संघर्ष नेण्याचा प्रयत्न करत जिथे त्यांच्या घोडदळाला आणि गतिशीलतेला फायदा होईल.

त्यामुळे मराठे आणि निजाम यांच्यातील संघर्ष हा केवळ “कोणाचे सैन्य मोठे?” यावर अवलंबून नव्हता. युद्धातील हालचाल, रसद, भूगोल, गुप्तवार्ता आणि नेतृत्व यांचा परिणाम अधिक महत्त्वाचा होता.