गुलाम कादिरचे पारिपत्य..!!

 

गुलाम कादिरचे पारिपत्य..!!

महादजी शिंदे यांच्या उत्तर हिंदुस्थानातील मोहिमांमध्ये १७८८ सालची दिल्लीतील घटना सर्वात महत्त्वाच्या घटनांपैकी एक मानली जाते. त्या काळात दिल्लीचा तख्त मराठ्यांच्या अधिपत्याखाली होता. शाह आलम दुसरा हा मुघल बादशहा नावालाच होता. दिल्लीचा कारभार, सैन्य आणि दरबारातील सर्व महत्त्वाची सूत्रे महादजी शिंदे यांच्या हातात होती.

या घटनेची पार्श्वभूमी समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. ऑगस्ट १७८८ मध्ये रोहिला सरदार गुलाम कादिरने दिल्लीच्या लाल किल्ल्यावर ताबा मिळवला. त्याने शाह आलम दुसऱ्याला कैद करून त्याचे डोळे काढले. इतक्यावर तो थांबला नाही. मुघल राजघराण्यातील स्त्रियांवरही अमानुष अत्याचार केले. दिल्लीतील हा प्रसंग संपूर्ण उत्तर हिंदुस्थानात संतापाचा विषय झाला.

ही बातमी महादजी शिंदे यांच्यापर्यंत पोहोचताच त्यांनी तातडीने कारवाई केली. राणेखान आणि अली बहादूर यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा फौज दिल्लीकडे रवाना झाली. मराठा फौज जवळ येत असल्याचे समजताच गुलाम कादिर दिल्ली सोडून पळून गेला.

महादजी शिंदे यांनी त्याचा पाठलाग थांबवला नाही. मराठा सैन्याने त्याचा ससेमिरा सुरू ठेवला आणि डिसेंबर १७८८ मध्ये मीरतजवळ त्याला जिवंत पकडले. महादजी शिंदे यांच्या आदेशाने गुलाम कादिरला कठोर शिक्षा देण्यात आली. त्याचे डोळे, नाक, कान आणि हात-पाय कापण्यात आले. त्यानंतर त्याला मथुरेतील मराठा छावणीकडे पाठवण्यात आले. वाटेतच त्याचा मृत्यू झाला.

गुलाम कादिरने दिल्लीचा किल्ला जिंकला, बादशहाला आंधळे केले आणि लाल किल्ल्यात हैदोस घातला. पण त्याचा शेवटही दिल्लीच्या तख्त राखणाऱ्या मराठ्यांच्याच हातून झाला.शाह आलम दुसरा हा नाममात्र बादशहा होता. दिल्लीचा कारभार, सैन्य आणि तख्ताची सारी सूत्रे महादजी शिंदे यांच्या हातात होती. दिल्लीवर कोणाची सत्ता चालते, याचा निर्णय लाल किल्ल्यात नव्हे तर महादजी शिंदे यांच्या छावणीत होत होता. गुलाम कादिरला दिलेली शिक्षा ही त्या काळातील मराठ्यांच्या दिल्लीवरील अधिपत्याची समकालीन नोंद आहे.

संदर्भ : Persian Records of Maratha History, Vol. I – Delhi Affairs (1761–1788), जदुनाथ सरकार, उत्तरार्ध १७८८ ते मार्च १७८९, पृष्ठ १८९.