श्री गणेशोत्सव...!!
गणेशोत्सव म्हटलं की डोळ्यासमोर उभा राहतो तो महाराष्ट्र. पण मराठा साम्राज्य जिथे जिथे पोहोचलं, तिथे तिथे श्री गणेशाची आराधना आणि गणेशोत्सवाची परंपराही पोहोचली. ग्वाल्हेरच्या शिंदे घराण्याने ही परंपरा अनेक पिढ्या जपली आणि राजेशाही थाटात साजरी केली.
मराठा संस्थानांमध्ये गणेशोत्सव हा वर्षातील महत्त्वाच्या उत्सवांपैकी एक मानला जात असे. बडोदा, इंदूर, धार, देवास आणि ग्वाल्हेर या सर्व मराठा संस्थानांत गणेशोत्सव मोठ्या भक्तिभावाने साजरा होत असे. दरबारातील सरदार, मानकरी, अधिकारी, पुरोहित,आणि प्रजा या उत्सवात सहभागी होत असे. त्यामुळे गणेशोत्सव हा दरबाराच्या परंपरेचा एक महत्त्वाचा भाग बनला.
ग्वाल्हेर संस्थानाची उन्हाळी राजधानी शिवपुरी येथे असलेला गणेश महाल या परंपरेची आजही साक्ष देतो. गणेशोत्सवाच्या दिवसांत महालाची विशेष सजावट केली जात असे. मध्यभागी श्री गणेशाची प्रतिष्ठापना होत असे. पूजा, आरती, भजन, कीर्तन, संगीत आणि दरबारी कार्यक्रमांनी संपूर्ण महाल उत्सवमय होत असे.
आज उपलब्ध असलेल्या जुन्या छायाचित्रांमधून गणेश महालाचा थाट स्पष्ट दिसतो. नक्षीदार लाकडी काम, उंच कमानी, भव्य झुंबरे, दरबारातील मांडणी आणि श्री गणेशाची प्रतिष्ठापना या सगळ्या गोष्टी त्या काळातील शिंदेशाही दरबाराची झलक दाखवतात. एकोणिसाव्या शतकात ग्वाल्हेरमध्ये गणेशोत्सव किती मोठ्या प्रमाणावर साजरा केला जात होता, याची ही जिवंत नोंद आहे.
ग्वाल्हेर, शिवपुरी, बडोदा, इंदूर, धार, देवास अशा मराठा संस्थानांमध्ये गणेशोत्सव मोठ्या भक्तिभावाने आणि राजेशाही थाटात साजरा केला जात असे. महाराष्ट्रापासून शेकडो मैल दूर असलेल्या ग्वाल्हेरमध्येही श्री गणेशाची आराधना, आरती, भजन आणि दरबारातील पूजा तितक्याच जिव्हाळ्याने जपली गेली. आज गणेश महालाचे जुने फोटो पाहिले की शिंदेशाही दरबारातील तो गणेशोत्सव, त्याचा थाट आणि मराठा संस्कृतीची परंपरा डोळ्यांसमोर उभी राहते.
.jpg)
No comments:
Post a Comment