मराठ्यांनी उत्तर हिंदुस्थानात पुनर्निर्मिती केलेले प्राचीन मंदिर उज्जैनची हरसिद्धी माता...!!

 

मराठ्यांनी उत्तर हिंदुस्थानात पुनर्निर्मिती केलेले प्राचीन मंदिर उज्जैनची हरसिद्धी माता...!!

मराठा साम्राज्याचा इतिहास पाहिला तर तो फक्त लढाया आणि मोहिमांचा इतिहास नाही. ज्या भागात मराठ्यांची सत्ता पोहोचली, त्या भागातील अनेक प्राचीन मंदिरे, घाट, धर्मशाळा आणि तीर्थक्षेत्रांचे पुनर्निर्माणही मराठ्यांनी केले. उज्जैनच्या अवंतिका नगरीतील हरसिद्धी माता मंदिर हा त्याच इतिहासातील एक महत्त्वाचा अध्याय आहे.

उज्जैन हे प्राचीन भारतातील सप्तपुरींपैकी एक शहर मानले जाते. महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंगामुळे प्रसिद्ध असलेल्या या नगरीत हरसिद्धी माता मंदिराला विशेष स्थान आहे. हे मंदिर ५१ शक्तीपीठांपैकी एक मानले जाते. परंपरेनुसार सम्राट विक्रमादित्य यांची कुलदेवता हरसिद्धी माता होती आणि उज्जैनच्या राजघराण्याची आराध्य देवी म्हणून तिची पूजा केली जात असे.

मध्ययुगात मुघलांच्या आक्रमणात या मंदिराची मोठी तोडफोड झाली. मंदिराचे मूळ स्वरूप नष्ट झाले आणि परिसरही उद्ध्वस्त झाला. मराठे उज्जैनमध्ये आल्यानंतर या मंदिराच्या पुनर्निर्माणाची जबाबदारी श्रीमंत सुभेदार राणोजी शिंदे यांनी घेतली. इ.स. १७३५ मध्ये त्यांनी हरसिद्धी माता मंदिराचा जीर्णोद्धार करून ते पुन्हा उभे केले.

आज दिसणाऱ्या मंदिरात मराठा आणि उत्तर भारतीय स्थापत्यशैलीचा सुंदर संगम पाहायला मिळतो. दगडी बांधकाम, नक्षीदार खांब, विशाल घंटा आणि मंदिराची रचना मराठा काळातील स्थापत्यकलेची आठवण करून देते.

हरसिद्धी मंदिराची सर्वात मोठी ओळख म्हणजे मंदिरासमोर उभ्या असलेल्या दोन भव्य दीपमाळा. या दीपमाळाही राणोजी शिंदे यांनी उभारल्या. नवरात्रीत हजारो दिव्यांनी या दीपमाळा उजळतात आणि संपूर्ण मंदिर परिसर तेजाने भरून जातो. आजही त्या उज्जैनची खास ओळख आहेत.

उज्जैनला जाणारे भाविक महाकालेश्वराचे दर्शन घेतल्यानंतर हरसिद्धी मातेला नक्की भेट देतात. कारण हे मंदिर फक्त श्रद्धेचे स्थान नाही, तर उत्तर हिंदुस्थानात मराठ्यांनी जपलेल्या सांस्कृतिक वारशाची जिवंत साक्ष आहे.

#इतिहासकर्ते