माचनूरची माती सांगतेय इतिहास… औरंगजेबाची छावणी आणि संताजी घोरपडेंच्या पराक्रमाची साक्ष

 

माचनूरची माती सांगतेय इतिहास… औरंगजेबाची छावणी आणि संताजी घोरपडेंच्या पराक्रमाची साक्ष

सोलापूर जिल्ह्यातील मंगळवेढा तालुक्यात भीमा नदीच्या काठावर वसलेले माचनूर हे आज एक शांत गाव म्हणून ओळखले जाते. मात्र, या परिसराच्या मातीत मराठा-मुघल संघर्षाच्या काळातील अनेक ऐतिहासिक आठवणी दडलेल्या आहेत. सुमारे सतराव्या शतकाच्या अखेरीस दख्खन जिंकण्यासाठी औरंगजेब दक्षिणेत आला होता. सोलापूर परिसरात त्याचा प्रदीर्घ मुक्काम राहिला आणि माचनूर परिसरात मुघल सैन्याची महत्त्वाची छावणी उभारण्यात आली होती.

मराठ्यांच्या गनिमी काव्यामुळे मुघल सैन्याला मोठा त्रास सहन करावा लागत होता. सरसेनापती संताजी घोरपडे आणि सेनापती धनाजी जाधव यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सैन्य अचानक हल्ले करून मुघलांची रसद आणि सैनिकी व्यवस्था विस्कळीत करत असे. माचनूरचा किल्ला आणि त्याच्या आसपासचा परिसर हा या संघर्षाचा महत्त्वाचा साक्षीदार ठरला. भीमा नदीच्या दोन्ही तीरांचा वापर करत मराठे रात्रीच्या वेळी अचानक छावणीवर धडक देत आणि पुन्हा सुरक्षितपणे माघारी परतत असल्याचे स्थानिक ऐतिहासिक संदर्भांत नमूद केले जाते.

या काळात संताजी घोरपडे हे मुघलांसाठी अत्यंत आव्हानात्मक ठरलेले मराठा सेनापती होते. छत्रपती राजाराम महाराजांच्या कारकिर्दीत त्यांनी धनाजी जाधवांसह मुघलांविरुद्ध प्रभावी लढा दिला. त्यांच्या वेगवान हालचाली, अचानक हल्ले आणि गनिमी काव्याच्या युद्धपद्धतीमुळे मुघल सैन्यावर मोठा दबाव निर्माण झाला होता. मराठी विश्वकोशातही संताजी घोरपडे यांच्यासह मराठा सरदारांनी मुघलांविरुद्ध केलेल्या संघर्षाचा उल्लेख आहे.

संताजी घोरपडे यांच्या आयुष्याचा शेवट मात्र अत्यंत दुःखद झाला. इ.स. १६९६ मध्ये त्यांची हत्या झाली. त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे शिर बादशहाकडे नेण्यात आल्याचे विविध ऐतिहासिक संदर्भांत नमूद आहे.

माचनूर परिसराशी जोडली जाणारी एक स्थानिक ऐतिहासिक परंपरा अशीही सांगते की, संताजींच्या मृत्यूनंतर त्यांचे शिर औरंगजेबाच्या छावणीच्या परिसरात आणण्यात आले होते. मात्र, हे नेमके माचनूर येथेच घडले, याबाबत उपलब्ध प्रमुख ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये स्पष्ट आणि निर्विवाद नोंद आढळत नाही.