महाराणी येसुबाईंची समाधी सापडायला ३०० वर्षे का लागली?

 

महाराणी येसुबाईंची समाधी सापडायला ३०० वर्षे का लागली?

महाराणी येसुबाईंची ३०० वर्षांनी सापडलेली समाधी: स्वराज्याची खरी कुलमुखत्यार!

साधारण 1680 नंतरचा तो काळ... छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर मराठा साम्राज्यावर एक मोठं वादळ घोंघावत होतं. एका बाजूला बलाढ्य मोगल, दुसऱ्या बाजूला इंग्रज आणि पोर्तुगीज अशा परकीय सत्तांनी स्वराज्याला वेढा घातला होता. या सगळ्या संकटांना निधड्या छातीने सामोरे जात होते छत्रपती संभाजी महाराज. पण शंभूराजे सतत युद्धात आणि डावपेचात व्यस्त असताना, स्वराज्याची घडी कोण सांभाळणार? हे मोठं आव्हान होतं, आणि ती जबाबदारी पेलली महाराणी येसुबाईंनी.

'श्री सखी राजनी जयंती' या शिक्क्यासह येणारे त्यांचे आदेशपत्र मराठा साम्राज्याला दिशा देत होते. पुढे शंभूराजांच्या मृत्यूनंतर औरंगजेबाने त्यांना अटक केली. तब्बल ३० वर्षे त्या कैदेत होत्या, पण तरीही त्या डगमगल्या नाहीत! स्वराज्यावर आलेल्या सुलतानी संकटांना थोपवत, त्यांनी थोरल्या शाहू महाराजांची काळजी घेतली आणि मराठेशाहीचा दरारा कायम ठेवला.

पण नियतीचा खेळ बघा... या कर्तृत्ववान महाराणीची समाधी महाराष्ट्रासमोर यायला जवळपास ३०० वर्षांचा कालावधी लागला! साताऱ्यातल्या संगम माहुली गावात महाराणी येसुबाईंच्या समाधीची मूळ वास्तू सापडली आहे. पण ती शोधायला इतका वेळ का लागला? आणि ही समाधी नक्की सापडली कशी? चला, या संपूर्ण प्रवासाची थरारक गोष्ट पाहूया!

हरवलेली समाधी: ३०० वर्षांचे गूढ!

औरंगजेबाच्या कैदेतून सुटका झाल्यानंतर महाराणी येसुबाई 1719 मध्ये शाहू महाराजांसोबत साताऱ्यात आल्या. अभ्यासकांच्या मते, 1729 मध्ये त्यांचा साताऱ्यातच मृत्यू झाला. पण त्यांची समाधी नेमकी कुठे आहे, याबद्दल कुणालाच निश्चित माहिती नव्हती. ज्येष्ठ इतिहासकार वा. सी. बेंद्रे यांनी 1970 च्या दशकात काही अंदाज व्यक्त केले, पण त्यांना ठोस पुरावा मिळाला नाही. अनेक लेखकांनीही त्यांच्या अंदाजाचा आधार घेतला, पण समाधीच्या स्थाननिश्चितीसाठी ठोस पाऊल उचलले गेले नाही. कित्येक वर्षे चुकीच्या ठिकाणांवर येसुबाईंची समाधी समजून कार्यक्रम घेतले गेले.

ताराराणींचे पत्र: सत्याचा पहिला धागा!

अखेर 2005 मध्ये साताऱ्यातील काही इतिहासप्रेमी संस्थांनी (जिज्ञासा मंच आणि महाराणी येसुबाई फाउंडेशन) यावर काम करायला सुरुवात केली. अनेक प्रयत्न करूनही काही ठोस हाती लागत नव्हते. अशातच, त्यांना महाराणी ताराराणींचे एक पत्र मिळाले! हे पत्र 5 नोव्हेंबर 1765 रोजीचे होते. या पत्रात ताराराणींनी एका जागेच्या चतुःसीमेचा (चार बाजूंच्या हद्दीचा) उल्लेख केला होता, ज्यात येसुबाईंची घुमटी (समाधी) असल्याचा स्पष्ट उल्लेख होता.

या एका पत्राने सगळे चित्रच बदलले! जुन्या बखरी, नकाशे आणि आधुनिक तंत्रज्ञान वापरून अभ्यासकांनी त्या जागेचा शोध घेतला. पेशवे दप्तरातील जुने नकाशे आणि आजचे गुगल नकाशे यांची सांगड घालून, समाधीचे नेमके ठिकाण निश्चित करण्यात आले.

राजचिन्हांची साक्ष आणि ओळख!

अभ्यासकांनी सांगितल्यानुसार, संगम माहुली गावात कृष्णा-वेण्णामाईच्या रथशाळेला लागूनच 20 फूट उंच आणि 10 फूट रुंद असे एक जुने दगडी बांधकाम आहे. हे बांधकाम अष्टकोनी असून त्यावर सुंदर कलाकुसर आहे. घुमटाचे थोडे नुकसान झाले असले तरी 300 वर्षांनंतरही ही वास्तू सुस्थितीत आहे. पण ही समाधी येसुबाईंचीच आहे, हे सिद्ध करणारा सर्वात महत्त्वाचा पुरावा म्हणजे या वास्तूवर असलेली राजचिन्हे!

राजघराण्यातील व्यक्तींच्या समाधींवर त्यांच्या कर्तृत्वाला साजेशा प्रतिमा कोरलेल्या असत. येसुबाईंच्या समाधीवर 'शरभ' या काल्पनिक प्राण्याचे चित्र आहे. शरभ हा सिंहासारखा दिसतो, पण त्याला पंख असतात आणि त्याच्या पायाखाली हत्ती असतो. हे चिन्ह सार्वभौमत्व आणि अदम्य शक्तीचे प्रतीक मानले जाते, जे फक्त राजे-महाराजे आणि शक्तिशाली राजघराण्यातील व्यक्ती वापरत असत.

हे राजचिन्ह, ताराराणींच्या पत्रातील उल्लेख आणि जुने नकाशे... या सगळ्या पुराव्यांनी ही समाधी महाराणी येसुबाईंचीच असल्यावर शिक्कामोर्तब झाले.

जिजाऊ मासाहेबांचा वारसा पुढे चालवत त्यांनी स्वराज्य झुंजवत ठेवले. ३० वर्षे कैदेत असूनही त्या डगमगल्या नाहीत. पण त्या महाराणीची समाधी जगासमोर यायला इतका मोठा काळ जावा लागला, ही खंत मनात कायम राहील. तरीही, हा ऐतिहासिक शोध आपल्या सर्वांसाठी अभिमानाची गोष्ट आहे!