राजापूरचे नाईक सरदेसाई घराणे
सनदा, वतने, गावांची नावे आणि मराठेकालीन प्रशासन (१६६८–१७६६)
राजापुरात सापडले तब्बल ४०० वर्षांपूर्वीचे ऐतिहासिक दस्तऐवज!
दक्षिण कोकणाचा मध्ययुगीन इतिहास उलगडण्याच्या दृष्टीने महत्वपूर्ण दुवे; संशोधनासाठी मिळणार नवी दिशा
विनोदस्तंभ !
सहज मनातलं....
अभ्यासविषय : राजापूर व परिसराचा स्थानिक इतिहास
सारांश
रत्नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर परिसराचा इतिहास समजून घेण्यासाठी जुन्या सनदा, वतनपत्रे, कौलनामे आणि प्रशासकीय पत्रव्यवहार यांचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. नाईक सरदेसाई घराण्याशी संबंधित ५६ पानांच्या उपलब्ध दस्तऐवजात सतराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून अठराव्या शतकापर्यंतच्या अनेक नोंदी आहेत.
या दस्तऐवजात नरसोवा नाईक, कान्होवा नाईक, रंगोवा नाईक, गणोवा नाईक, रामाजी नाईक आणि गोपिकाबाई यांच्याशी संबंधित उल्लेख आढळतात. त्याचबरोबर छत्रपती राजाराम महाराजांच्या काळातील आदेश, रामचंद्र पंडित अमात्य यांचा पत्रव्यवहार, पेशवेकालीन नोंदी आणि विजयदुर्ग येथील सुभेदारांशी संबंधित पत्रांचा समावेश आहे.
प्रभावळी परगणा, प्रांत राजापूर, सुभा दाभोळ, संगमेश्वर आणि डोंगर गावाशी संबंधित उल्लेखांमधून स्थानिक वतनव्यवस्था, सरदेशमुखीचे अधिकार, खोती, जमीन, बागायती, महसूल आणि दत्तकविधानाची प्रशासकीय प्रक्रिया समजून घेता येते.
हा लेख उपलब्ध दस्तऐवजातील वाचता येणाऱ्या मजकुरावर आधारित प्राथमिक संशोधनमांडणी आहे. काही नोंदींचे संपूर्ण लिप्यंतरण आणि दिनांकांची पडताळणी बाकी आहे.
की - शब्द : राजापूर, नाईक सरदेसाई, प्रभावळी, सरदेशमुखी, वतन, खोती, दत्तकविधान, मराठेकालीन प्रशासन, विजयदुर्ग.
१. प्रस्तावना : राजापूरच्या इतिहासातील कागदपत्रांचे महत्त्व
कोकणच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना राजकीय घडामोडी, किल्ले, बंदरे आणि राजवटी यांच्याबरोबरच स्थानिक वतनदार घराण्यांचाही अभ्यास करणे आवश्यक आहे.
कारण तत्कालीन प्रशासनाचा प्रत्यक्ष संबंध गावपातळीवरील महसूल, जमीन, शेती, वतन, इनाम आणि स्थानिक अधिकारांशी होता. या व्यवस्थेत सरदेसाई, देसाई, देशमुख, देशपांडे आणि खोत अशा पदांशी संबंधित व्यक्तींना वेगवेगळ्या प्रकारच्या जबाबदाऱ्या व अधिकार असू शकत.
राजापूर परिसरातील नाईक सरदेसाई घराण्याशी संबंधित दस्तऐवज याच दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.
या दस्तऐवजात केवळ एका घराण्याचा इतिहास नाही, तर तत्कालीन प्रशासकीय व्यवस्थेतील अनेक बाबींचे संदर्भ आहेत. वतनाच्या वारसाहक्कावरून निर्माण झालेले मतभेद, राजसत्तेकडे केलेल्या विनंत्या, सरकारी आदेश, दत्तकपुत्राला मिळालेली मान्यता, जमिनींचे कौलनामे आणि महसुली हक्क यांचा त्यात समावेश आहे.
दस्तऐवजातील काही पत्रे जुन्या मराठी प्रशासकीय शैलीत लिहिलेली आहेत. त्यांमध्ये 'वतन', 'दुमाला', 'भोगवटा', 'हकलाजिमा', 'इनामत', 'इसाफत' आणि 'कौलनामा' यांसारख्या संज्ञा वापरल्या आहेत.
या संज्ञांचा तत्कालीन प्रशासकीय संदर्भ लक्षात घेऊनच त्यांचा अर्थ लावणे आवश्यक आहे.
२. इ.स. १६६८ : डोंगर गावातील जमिनीचा कौलनामा
मूळ दस्तऐवजातील संदर्भ : मोडी पत्रांचे मराठी भाषांतर पृष्ठे ४७–४८.
या दस्तऐवजातील सर्वांत जुनी स्पष्टपणे वाचता येणारी महत्त्वाची नोंद इ.स. १६६८ मधील कौलनाम्याची आहे.
या कागदपत्राच्या सुरुवातीला दिवाण ठाणा आणि कर्यात नेवरे यांचा संदर्भ येतो. त्यात नरसोवा नाईक सरदेसाई यांना जमीन देण्यासंबंधी कौलनामा दिल्याचे नमूद आहे.
मजकुरात पुढील आशय महत्त्वाचा आहे :
समुद्रकिनाऱ्यालगत पडिक असलेली जमीन लागवडीखाली आणण्याचा विषय.
जमिनीवर नारळाची झाडे लावण्याची तरतूद.
जमीन लागवडीखाली आणल्यानंतर उत्पन्न आणि महसूल यांची व्यवस्था.
जमिनीच्या सीमा निश्चित करण्यासंबंधी उल्लेख.
जमीन सुपीक करून बाग विकसित करण्याचा उद्देश.
कौलनाम्यात झाडगाव, निवखोल आणि पावस परिसराशी संबंधित उल्लेख वाचता येतात. मात्र, या सर्व गावांचा जमिनीशी असलेला नेमका संबंध आणि मूळ नावांचे अचूक वाचन स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.
कौलनाम्यातील जमिनीच्या सीमांचा उल्लेख
मोडी कागदपत्रातील मराठी अनुवाद पृष्ठ ४८ वरील मजकुरात जमिनीच्या सीमा पुढील दिशांच्या आधारे वर्णन केल्याचे दिसते :
पूर्वेकडील सीमा, पश्चिमेकडील सीमा, दक्षिणेकडील सीमा, उत्तरेकडील सीमा.
या सीमांच्या वर्णनात तळे, धारेखालील पाणलोट, शेत आणि उतार यांसारख्या भौगोलिक खुणांचा उल्लेख आहे.
यावरून जमिनीचे वाटप करताना केवळ क्षेत्रफळ नोंदवले जात नसे, तर स्थानिक भौगोलिक खुणांच्या आधारेही हद्द निश्चित केली जात असे, असे दिसते.
नारळबाग आणि महसुलाची व्यवस्था
या कौलनाम्यात नारळाच्या माडांची लागवड आणि बागेच्या उत्पन्नाशी संबंधित अटींचा उल्लेख आहे. बाग विकसित झाल्यानंतर महसूल देण्याची व्यवस्था नमूद केली आहे.
कागदपत्रात वार्षिक तीन लारी देण्याचा उल्लेखही वाचता येतो. मात्र, या रकमेचा नेमका संबंध कोणत्या आकारणीशी होता आणि त्या चलनाचे तत्कालीन मूल्य काय होते, याची स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक आहे.
ऐतिहासिक महत्त्व :
ही नोंद राजापूर परिसरातील जमीनवाटप, पडिक जमिनींचा विकास, नारळबागांची निर्मिती आणि महसुली धोरण यांचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त आहे.
तसेच नाईक सरदेसाई घराण्याचा जमीनविषयक व्यवहारांशी संबंध असल्याचा प्राथमिक पुरावाही या नोंदीतून मिळतो.
३. इ.स. १६९४ : छत्रपती राजाराम महाराजांचा कान्होवा नाईक यांच्यासंबंधी आदेश
मूळ दस्तऐवजातील संदर्भ : मोडी कागदपत्रातील मराठी अनुवाद पृष्ठ ९.
दस्तऐवजातील एका महत्त्वाच्या पत्रावर राज्याभिषेक शक २०, श्रीमुख नामसंवत्सर आणि मार्गशीर्ष शुद्ध पंचमी असा कालदर्शक उल्लेख आहे. त्यामध्ये छत्रपती राजाराम महाराजांच्या नावाने कान्होवा नाईक यांच्यासंबंधी आदेश नोंदविला आहे.
पत्राच्या मजकुरात कान्होवा नाईक बिन नरसोवा नाईक यांचा उल्लेख येतो.
या पत्रात कान्होवा नाईक यांनी आपले चुलते रंगोवा नाईक सरदेसाई हे वतनाचा विभाग देत नसल्याची तक्रार केल्याचा आशय आहे.
कान्होवा नाईक यांच्या म्हणण्यानुसार, वतनाचा विभाग मिळत नसल्यामुळे त्यांना त्यांच्या हक्कांचा उपभोग घेता येत नव्हता. या प्रकरणी त्यांनी छत्रपतींकडे विनंती केल्याचे पत्रात नमूद आहे.
आदेशाचा आशय
उपलब्ध मजकुरानुसार, छत्रपती राजाराम महाराजांनी रंगोवा नाईक यांना आदेश पाठवून कान्होवा नाईक यांना त्यांच्या वतनाचा विभाग देण्यास सांगितले.
या आदेशातील महत्त्वाचा भाग असा आहे की, संबंधित व्यक्तीला वतनाचा योग्य विभाग देऊन त्याचे समाधान करावे आणि वतनाचा कारभार योग्य प्रकारे चालवावा.
ऐतिहासिक महत्त्व
या नोंदीतून तत्कालीन राजसत्ता स्थानिक वतनदारांमधील वादात हस्तक्षेप करीत असल्याचे दिसते.
वतनाचा वारस किंवा हिस्सा यासंबंधी मतभेद निर्माण झाल्यास संबंधित व्यक्ती राजसत्तेकडे दाद मागू शकत असे. त्यानंतर वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून आदेश पाठवले जात.
ही बाब राजापूर परिसरातील स्थानिक वतनदार आणि छत्रपतींचे प्रशासन यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची आहे.
संशोधनासाठी प्रश्न : या आदेशानंतर कान्होवा नाईक यांना प्रत्यक्ष किती हिस्सा मिळाला आणि त्याची अंमलबजावणी कशी झाली, याचे उत्तर मिळवण्यासाठी पुढील पत्रांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.
४. इ.स. १७१० : कान्होवा नाईक सरदेसाई यांची वतनासंबंधी तक्रार
मूळ दस्तऐवजातील संदर्भ : मोडी कागदपत्र मराठी अनुवाद पृष्ठे ७–८ आणि १०–११.
या दस्तऐवजातील आणखी एक महत्त्वाची नोंद इ.स. १७१० मधील आहे.
पत्राच्या सुरुवातीला कासी हरी हवालदार व कारकून, ता. देवले-देवरुख यांचा उल्लेख आहे. पत्र रामचंद्र पंडित अमात्य यांच्या नावाने पाठविलेले असल्याचे मजकुरावरून दिसते.
या पत्रात कान्होवा नाईक सरदेसाई, मामले प्रभावळी आणि मामले दाभोळ यांचा उल्लेख आहे.
घराण्यातील वतनविषयक वाद
पत्रातील मजकुरानुसार, कान्होवा नाईक यांनी आपले वडील नरसोवा नाईक हे पूर्वी सरदेशमुखीचे कामकाज चालवीत असल्याचे सांगितले.
नरसोवा नाईक यांच्या मृत्यूनंतर कान्होवा नाईक लहान असल्यामुळे त्यांचे चुलते रंगोवा नाईक यांनी वतनाचा कारभार चालविला.
पुढे रंगोवा नाईक यांचे पुत्र गणोवा नाईक यांच्याकडून कान्होवा नाईक यांना वतनाचा योग्य विभाग मिळत नसल्याची तक्रार करण्यात आली.
या परिस्थितीत कान्होवा नाईक यांनी आपले वतन स्वतंत्रपणे चालविण्यासाठी सरकारी हस्तक्षेपाची मागणी केली.
रामचंद्र पंडित अमात्य यांच्या पत्रातील आदेश
उपलब्ध मजकुरात पुढील बाबी महत्त्वाच्या आहेत :
१. कान्होवा नाईक यांच्या तक्रारीचा विचार करणे.
२. वतनाचे पूर्वापार चालत आलेले अधिकार तपासणे.
३. कान्होवा नाईक यांना वतनाचा योग्य विभाग देणे.
४. सरदेशमुखीशी संबंधित सेवा आणि अधिकार पूर्वीच्या प्रथेनुसार चालू ठेवणे.
५. संबंधित व्यक्तींनी विनाकारण अडथळे निर्माण करू नयेत.
पत्राच्या शेवटी हकलाजिमा, इनामत आणि इसाफत यांसंबंधी पूर्वीपासून चालत आलेल्या बाबींचा उल्लेख आहे.
या पत्राचे ऐतिहासिक महत्त्व
या पत्रातून वतनव्यवस्थेतील वारसाहक्काचा प्रश्न स्पष्ट होतो.
कान्होवा नाईक यांना वतनाचा विभाग मिळत नसल्याची तक्रार वरिष्ठ प्रशासनापर्यंत पोहोचली. त्यानंतर संबंधित अधिकारांची तपासणी करून आदेश देण्यात आल्याचे दिसते.
यावरून वतनाचा हक्क हा केवळ घराण्यातील ज्येष्ठ व्यक्तीच्या ताब्यावर अवलंबून नव्हता. पूर्वीचे अधिकार, सरकारी मान्यता आणि संबंधित व्यक्तीचे स्थान यांचाही विचार केला जात असे.
५. वतनाचा कारभार, सरदेशमुखी आणि हक्कांची विभागणी
मूळ दस्तऐवजातील संदर्भ : मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठे १४–१८ आणि २६–२८.
या पृष्ठांवरील काही पत्रांमध्ये वतनाचा कारभार, सरदेशमुखी, इनाम आणि इसाफत यांच्याशी संबंधित उल्लेख आहेत.
कान्होवा नाईक यांच्या हक्कांबाबत आणि गणोवा नाईक यांच्या कारभाराबाबत निर्माण झालेल्या मतभेदांचा संदर्भ या नोंदींमध्ये दिसतो.
सरदेशमुखीचा अधिकार
सरदेशमुखी ही ऐतिहासिक महसुली आणि प्रशासकीय व्यवस्थेशी संबंधित संज्ञा आहे. या दस्तऐवजात सरदेशमुखीची सेवा आणि त्यासंबंधीचे हक्क यांचा उल्लेख येतो.
मात्र, संबंधित घराण्याला सरदेशमुखीच्या कोणत्या नेमक्या अधिकारांचा उपभोग मिळत होता, त्याची व्याप्ती किती होती आणि त्यातून उत्पन्न किती मिळत होते, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित सनदांचा संपूर्ण मजकूर आवश्यक आहे.
इनाम आणि इसाफत
दस्तऐवजात 'इनामत' आणि 'इसाफत' या संज्ञा वारंवार आढळतात.
या नोंदींमध्ये गाव, जमीन आणि महसुली हक्कांचा उल्लेख आहे. काही ठिकाणी संबंधित हक्क पूर्वीप्रमाणे चालू ठेवण्याचे आदेश दिलेले दिसतात.
या अधिकारांचा नेमका अर्थ आणि त्यांचे स्वरूप प्रत्येक सनदेतील संदर्भानुसार ठरवावे लागते.
आदेशांचे महत्त्व
या पत्रांमधून एक बाब स्पष्ट होते : स्थानिक वतनव्यवस्थेत एखाद्या व्यक्तीला हक्क मान्य झाल्यानंतर त्याची अंमलबजावणी करण्यासाठी संबंधित हवालदार, कारकून, देशमुख, देशपांडे किंवा अन्य अधिकाऱ्यांना पत्रे पाठविली जात.
त्यामुळे सनद मिळणे आणि त्या सनदेतील अधिकार प्रत्यक्ष उपभोगता येणे या दोन परस्परांशी संबंधित पण स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया होत्या.
६. डोंगर गाव आणि नाईक सरदेसाई घराण्याचे संबंध
मूळ दस्तऐवजातील संदर्भ : मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठे १, ४–६, ४७–५० आणि ५२–५६.
डोंगर गावाचा उल्लेख या दस्तऐवजात अनेक ठिकाणी येतो.
या गावाशी संबंधित जमिनीचा कौलनामा, वतन, खोती आणि दत्तकविधान यांचा संदर्भ असल्यामुळे डोंगर गावाला या दस्तऐवजाच्या अभ्यासात विशेष महत्त्व आहे.
डोंगर गावातील खोती
मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठ ६ वरील मजकुरात डोंगर गाव आणि खोती गावाचा उल्लेख आहे. वतनाचा करार करून दिल्याचे आणि संबंधित हक्क वंशपरंपरेने उपभोगण्यास सांगितल्याचे दिसते.
पुढील नोंदींमध्येही डोंगर गावातील पुरातन खोती आणि वतनाशी संबंधित हक्क पूर्वीप्रमाणे चालू ठेवण्याचा आशय आहे.
डोंगर गावातील दत्तकविधान
मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठे ४९–५३ मध्ये गोपिकाबाई यांच्या दत्तकविधानाशी संबंधित महत्त्वाचा पत्रव्यवहार आहे.
या नोंदींनुसार, नरसोवा नाईक यांना पुत्रसंतान नसल्यामुळे वतनाचे सातत्य टिकविण्यासाठी दत्तकपुत्र घेण्याचा विषय पुढे आला.
मौजे डोंगर, ता. सोपल (आताचे सौंदळ असावे) येथे संबंधित धर्माधिकारी, ज्योतिषी, उपाध्ये, शिष्ट ब्राह्मण आणि जमीनदार यांच्या उपस्थितीत दत्तकविधान करण्यात आल्याचे मजकुरात नमूद आहे.
डोंगर गावाचा अभ्यास का महत्त्वाचा?
डोंगर गावाशी संबंधित नोंदींची तुलना गावातील जुन्या जमिनींच्या नोंदी, मंदिरांची कागदपत्रे, महसुली अभिलेख आणि स्थानिक परंपरांशी केल्यास पुढील प्रश्नांची उत्तरे शोधता येऊ शकतात :
नाईक सरदेसाई घराण्याचे डोंगर गावातील नेमके अधिकार कोणते होते?
खोती आणि वतन यांचे परस्परसंबंध काय होते?
गावातील बागायती आणि जमिनींचे उत्पन्न कोणत्या पद्धतीने निश्चित केले जात असे?
दत्तकविधानानंतर वतनाचे अधिकार प्रत्यक्ष कोणाकडे राहिले?
या प्रश्नांची उत्तरे मिळाल्यास डोंगर गावाचा स्थानिक इतिहास अधिक स्पष्ट होऊ शकतो.
७. इ.स. १७६५–१७६६ : गोपिकाबाई यांचे दत्तकविधान आणि रामाजी नाईक यांना मान्यता
मूळ दस्तऐवजातील संदर्भ : मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठे ४९–५३.
नाईक सरदेसाई घराण्याच्या इतिहासातील सर्वाधिक महत्त्वाचा दस्तऐवजसमूह या पृष्ठांमध्ये आहे.
या नोंदींमध्ये नरसोवा नाईक बिन कान्होवा नाईक सरदेसाई यांना पुत्रसंतान नसल्याचा उल्लेख आहे.
नरसोवा नाईक यांचा मृत्यू जवळ आल्याचे जाणवल्यानंतर वतनाचे संरक्षण करण्यासाठी दत्तकपुत्र घेण्याचा विचार करण्यात आल्याचे पत्रात नमूद आहे.
त्यांच्या पत्नी गोपिकाबाई यांना घराण्यातील योग्य व्यक्तीचा पुत्र दत्तक घेऊन वतनाचा कारभार पुढे चालविण्याची सूचना केल्याचे दिसते.
विजयदुर्गच्या सुभेदाराची भूमिका
मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठ ४९ वरील पत्रात आनंदराव धुळप यांचे नाव आहे. ते जंजिरे विजयदुर्ग येथील आरमाराचे सुभेदार म्हणून नमूद आहेत.
या पत्रव्यवहारात दत्तकविधान करण्यासाठी संबंधित धार्मिक आणि सामाजिक मान्यता मिळविण्याचा विषय आहे.
गोपिकाबाई यांनी सरकारकडे विनंती केल्यानंतर संबंधित धर्माधिकारी, ज्योतिषी, उपाध्ये, शिष्ट ब्राह्मण आणि जमीनदार यांच्याशी पत्रव्यवहार करण्यात आल्याचे मजकुरावरून दिसते.
दत्तकविधानाची प्रक्रिया
उपलब्ध नोंदींनुसार, पुढील क्रम दिसतो :
१. नरसोवा नाईक यांना पुत्रसंतान नसल्यामुळे दत्तकपुत्र घेण्याची आवश्यकता निर्माण झाली.
२. गोपिकाबाई यांनी या प्रकरणी सरकारी स्तरावर विनंती केली.
३. विजयदुर्ग येथील सुभेदारांकडून संबंधित धार्मिक आणि सामाजिक व्यक्तींना पत्रे पाठविण्यात आली.
४. मौजे डोंगर येथे सभा घेऊन शास्त्रसंमत पद्धतीने दत्तकविधान करण्यात आल्याचे नमूद आहे.
५. रामाजी नाईक यांना नरसोवा नाईक यांचे पुत्र म्हणून मान्यता देण्यात आली.
६. त्यानंतर सरदेशमुखीच्या वतनाचा उपभोग घेण्यासंबंधी आदेश देण्यात आल्याचे पत्रव्यवहारात दिसते.
मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठ ५० वरील महत्त्वाचा आदेश
या पृष्ठावरील मजकुरात रामाजी नाईक यांना नरसोवा नाईक यांचे पुत्रत्व प्राप्त झाल्याचे मान्य करून सरदेशमुखीचे वतन त्यांच्या नावे दुमाला केल्याचा उल्लेख आहे.
त्याचबरोबर संबंधित अधिकाऱ्यांनी रामाजी नाईक यांना वतनासंबंधी हक्क द्यावेत आणि दरवर्षी नव्या पत्राचा आक्षेप घेऊ नये, असा आदेश असल्याचे दिसते.
या आदेशातील महत्त्वाचा भाग असा आहे की, दत्तकविधानाला मान्यता दिल्यानंतर वतनाच्या उपभोगासाठी प्रशासकीय अडथळे दूर करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
गोपिकाबाई यांच्या भूमिकेचे महत्त्व
या प्रकरणात गोपिकाबाई या केवळ कुटुंबातील व्यक्ती म्हणून दिसत नाहीत. वतनाचे सातत्य टिकविण्यासाठी त्यांनी सरकारी स्तरावर विनंती केली आणि दत्तकविधानाची प्रक्रिया पुढे नेली.
यातून तत्कालीन वतनव्यवस्थेत घराण्याच्या वारसाचा प्रश्न निर्माण झाल्यास स्त्रीची भूमिका किती महत्त्वाची ठरू शकत होती, याचा अभ्यास करता येतो.
तथापि, गोपिकाबाई यांच्या वैयक्तिक अधिकारांची व्याप्ती आणि वतनाच्या मालकीतील त्यांचे स्थान निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र कागदपत्रांची आवश्यकता आहे.
८. माधवराव बल्लाळ प्रधान यांच्या नावाने दिलेले पत्र
मूळ दस्तऐवजातील संदर्भ : मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठे १–२.
या पत्रात माधवराव बल्लाळ प्रधान यांच्या नावाचा उल्लेख आहे. पत्राचा दिनांक सुहूर सनाच्या नोंदीसह दिलेला असून त्याचे इ.स. १७६६ असे वाचन दस्तऐवजात नमूद आहे.
पत्राचा प्राप्तकर्ता नारो त्र्यंबक गोसावी असल्याचे सुरुवातीच्या ओळींत दिसते.
पत्रामध्ये रामाजी नाईक बिन नरसोवा नाईक बिन कान्होवा नाईक सरदेशाई यांचा उल्लेख आहे. त्यांच्यासोबत प्रभावळी परगणा, प्रांत राजापूर, सुभा दाभोळ, संगमेश्वर आणि कोंडीवरे यांचे संदर्भ येतात.
पत्राचा आशय
या पत्रात नरसोवा नाईक यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या पत्नी गोपिकाबाई यांनी दत्तकपुत्र घेतल्याचे नमूद आहे.
तसेच विजयदुर्गच्या सुभेदारांमार्फत संबंधित धार्मिक आणि सामाजिक व्यक्तींना पत्रे पाठवून दत्तकविधानाला मान्यता मिळविण्यात आल्याचा उल्लेख आहे.
त्यानंतर रामाजी नाईक यांना नरसोवा नाईक यांचे पुत्र मानून वतन पूर्ववत चालविण्यासंबंधी सरकारी पत्रे देण्यात आल्याचे सांगितले आहे.
ऐतिहासिक महत्त्व
या पत्रातून दत्तकविधानाच्या प्रकरणाला केवळ स्थानिक मान्यता मिळाली नव्हती, तर वरिष्ठ प्रशासकीय स्तरावर त्याची नोंद आणि अंमलबजावणी झाल्याचे दिसते.
या पत्राची तुलना मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठे ४९–५३ मधील नोंदींशी केल्यास दत्तकविधान, सुभेदारांचा पत्रव्यवहार आणि वतनाचा उपभोग यांच्यातील संबंध अधिक स्पष्ट होतो.
९. इ.स. १७६५–१७६६ : वतनाच्या अधिकारांची विस्तृत यादी
मूळ दस्तऐवजातील संदर्भ : मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठे ५३–५४.
मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठ ५३ वरील मजकुरात वतनाशी संबंधित विविध अधिकारांचा उल्लेख आहे.
यामध्ये पुढील बाबी दिसतात :
सरदेशमुखीचे वतन, हकलाजिमा, इनामत आणि इसाफत गावे, बागा आणि ठिकाणे, बंदरांशी संबंधित जकातीचे हक्क, मानपान आणि श्रीफळ, तश्रीफा आणि बाजेबाब, कानू-कायदे, वतनी खोती आणि शिक्का.
या सर्व बाबींचा उल्लेख वतन पूर्वीप्रमाणे चालू ठेवण्याच्या संदर्भात येतो.
यावरून काय समजते?
या नोंदींमधून सरदेसाई वतनाचा संबंध केवळ जमीन किंवा उत्पन्नाशी मर्यादित नव्हता, असे दिसते.
वतनाशी संबंधित मानपान, प्रशासकीय अधिकार, परंपरागत सवलती, महसुली हक्क आणि स्थानिक व्यवहारांचे अधिकार यांचाही त्यात समावेश असू शकत असे.
तथापि, या सर्व बाबी नाईक सरदेसाई घराण्याला प्रत्यक्ष कोणत्या प्रमाणात लागू होत्या, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित मूळ सनदेतील प्रत्येक शब्दाचा संदर्भ तपासणे आवश्यक आहे.
१०. प्रांत राजापूर आणि आसपासच्या गावांची यादी
मूळ दस्तऐवजातील संदर्भ : मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठ ५४.
या पृष्ठावर प्रांत राजापूर आणि प्रभावळीशी संबंधित प्रशासकीय यादी आढळते. त्यात विविध तालुके, कर्यात आणि गावांचा उल्लेख आहे.
जुन्या कागदपत्रांतील काही नावे आजच्या नावांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने लिहिलेली असू शकतात. त्यामुळे खालील यादीत मूळ दस्तऐवजात वाचता आलेले नाव शक्य तितके जतन केले आहे.
अ.क्र. दस्तऐवजात वाचता येणारे नाव नोंदीचा संदर्भ
१ राजापूर तालुका / प्रशासकीय क्षेत्र
२ संगमेश्वर तालुका
३ कोंडीवरे / कोंढीवरे तालुका किंवा प्रशासकीय क्षेत्र; वाचन पडताळणे आवश्यक
४ पावस तालुका
५ सोपल तालुका; आधुनिक स्थाननामाशी पडताळणी (सौंदळ असण्याची शक्यता ) आवश्यक
६ हातखांबे तालुका
७ मीठगव्हाणे कर्यात
८ दरचिरी तालुका; ( हरचिरी असण्याची शक्यता ) मूळ वाचन पडताळणे आवश्यक
९ नेवरे तालुका
१० महंमदाबाद तालुका
११ धामणसे तालुका
१२ फुणगुस उर्फ सेतवडे दस्तऐवजात एकत्रित उल्लेख
१३ केले मानगाव तालुका / गाव; मूळ वाचन पडताळणे आवश्यक
१४ देवले तालुका ( देवधे असण्याची शक्यता )
१५ देवरुख तालुका
१६ कसबे प्रभावळी कसबे
१७ लंग दस्तऐवजात वाचलेले नाव; निश्चिती आवश्यक
या यादीच्या शेवटी एकूण महालांची संख्या सतराच्या आसपास असल्याचा उल्लेख वाचता येतो.
मात्र, प्रत्येक नोंदीचे वर्गीकरण आधुनिक अर्थाने 'तालुका' असेच होते, असे गृहीत धरता येणार नाही. मूळ दस्तऐवजात वापरलेल्या प्रशासकीय संज्ञांचा अर्थ त्यांच्या ऐतिहासिक संदर्भानुसार निश्चित करावा लागेल.
या यादीचे महत्त्व
या नोंदीतून प्रांत राजापूर आणि त्याच्या आसपासच्या प्रशासकीय क्षेत्रांतील गावांची माहिती मिळते.
ही यादी आधुनिक तालुका नकाशे, जुने महसुली अभिलेख आणि गावांच्या ऐतिहासिक नोंदी यांच्याशी तुलना केल्यास राजापूर परिसराच्या तत्कालीन प्रशासकीय भूगोलाचा अभ्यास करता येऊ शकतो.
११. मीठगव्हाणे आणि खोती कमाविसी
मूळ दस्तऐवजातील संदर्भ : मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठ ३.
या पृष्ठावरील पत्रात राजापूर प्रांतातील मीठगव्हाणे या गावाचा उल्लेख आहे.
पत्रात नाईक सरदेसाई यांच्या खोती कमाविसीचा विषय मांडलेला दिसतो. संबंधित गावातील खोतीचे हक्क पूर्वीपासून चालत आले असल्याचे सांगितले आहे.
मजकुरात आंग्रे यांच्या कारकिर्दीचा संदर्भही येतो. त्या काळातील पूर्वीचा भोगवटा कसा चालत होता, याची चौकशी करून सध्याच्या व्यवस्थेत बदल करण्याचे कारण तपासावे, असा आशय पत्रात आहे.
या पत्राचे महत्त्व
या नोंदीतून खोतीचे अधिकार पूर्वीपासून चालत आले होते का, त्यांचा प्रत्यक्ष उपभोग कोण घेत होता आणि त्या अधिकारांमध्ये बदल झाल्यास त्याची चौकशी कशी केली जात होती, हे समजून घेता येते.
मात्र, मूळ मोडी कागद पत्रातील काही शब्द अस्पष्ट असल्यामुळे संबंधित आंग्रे अधिकारी किंवा त्यांच्या कारकिर्दीतील नेमका कालखंड निश्चित करण्यासाठी अधिक स्पष्ट प्रत आवश्यक आहे.
१२. दत्तक विधानापलीकडील वतनव्यवस्थेचे स्वरूप
नाईक सरदेसाई घराण्याच्या या दस्तऐवजातून वतनव्यवस्थेतील काही व्यापक बाबी समोर येतात.
१२.१ वतनाचे अधिकार आणि वंशपरंपरा
वतनाचे अधिकार अनेकदा घराण्याच्या परंपरेशी संबंधित असत. परंतु वतनाचा वारस कोण, कोणाला किती हिस्सा मिळणार आणि कोण प्रत्यक्ष कारभार चालविणार, याबाबत मतभेद निर्माण होऊ शकत.
१२.२ सरकारी आदेशांची भूमिका
स्थानिक वादांवर निर्णय देताना वरिष्ठ प्रशासनाकडून पत्रे किंवा आदेश पाठविले जात. संबंधित गावातील हवालदार, कारकून, देशमुख आणि देशपांडे यांना हे आदेश कळविले जात.
१२.३ धार्मिक व सामाजिक मान्यता
दत्तकविधानाच्या प्रकरणात धर्माधिकारी, ज्योतिषी, उपाध्ये, ब्राह्मण आणि जमीनदार यांचा उल्लेख येतो.
यावरून वतनाचा वारस निश्चित करताना धार्मिक आणि सामाजिक मान्यतेलाही महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते.
१२.४ जमीन आणि बागायती
इ.स. १६६८ च्या कौलनाम्यातील नारळबागेचा संदर्भ जमिनीच्या वापरावर आणि उत्पन्नावर आधारित अधिकारव्यवस्थेचे उदाहरण आहे.
१२.५ महसुली हक्क आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था
सरदेशमुखी, इनाम, इसाफत, खोती आणि बंदरांशी संबंधित हक्क यांच्या उल्लेखांतून स्थानिक अर्थव्यवस्थेतील विविध घटक समोर येतात.
१३. महत्त्वाच्या व्यक्तींची सूची
व्यक्तीचे नाव - दस्तऐवजातील भूमिका किंवा संदर्भ - छत्रपती राजाराम महाराज - कान्होवा नाईक यांच्यासंबंधी वतनविषयक आदेश;
मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठ ९ नरसोवा नाईक सरदेसाईनाईक सरदेसाई घराण्यातील महत्त्वाची व्यक्ती; वतन आणि दत्तकविधानाशी संबंधित संदर्भ - कान्होवा नाईक सरदेसाई वतनाच्या विभागासंबंधी तक्रार करणारे;
मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठे ७–११रंगोवा नाईक कान्होवा नाईक यांचे चुलते; वतनाचा कारभार चालविल्याचा उल्लेख , गणोवा नाईक रंगोवा नाईक यांचे पुत्र; वतनाच्या अधिकारांसंबंधीच्या वादात उल्लेख गोपिकाबाई नरसोवा नाईक यांच्या पत्नी; दत्तकविधानाच्या प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका - रामाजी नाईक - दत्तकपुत्र म्हणून मान्यता मिळाल्याचा उल्लेख;
मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठे ४९–५३ रामचंद्र पंडित अमात्य कान्होवा नाईक यांच्या तक्रारीसंबंधी पत्रव्यवहार;
मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठे ७–११ माधवराव बल्लाळ प्रधान रामाजी नाईक यांच्या वतनासंबंधी पत्र;
मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठे १–२ कृष्णाजी विश्वनाथ जंजिरे विजयदुर्गच्या सुभेदाराच्या भूमिकेत दत्तक विधानाशी संबंधित पत्रव्यवहार आनंदराव धुलप जंजिरे विजयदुर्गच्या आरमाराचे सुभेदार म्हणून दत्तकविधानाच्या नोंदीत उल्लेख;
मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठ ४९ नारो त्र्यंबक गोसावी माधवराव बल्लाळ प्रधान यांच्या पत्राचा प्राप्तकर्ता म्हणून उल्लेख , कासी हरी हवालदार व कारकून म्हणून पत्रात उल्लेख;
मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठ ७ विसाजी केशव सुभेदार म्हणून प्रशासकीय यादीशी संबंधित नोंदीत उल्लेख; PDF पृष्ठ ५४
टीप : या व्यक्तींच्या पदांचा आणि परस्परसंबंधांचा अंतिम निर्णय घेताना मूळ पत्रातील संपूर्ण मजकूर तपासणे आवश्यक आहे. काही नावांचे वाचन अस्पष्ट असल्यामुळे वंशावळीची स्वतंत्र पडताळणी बाकी आहे.
१४. कालानुक्रमिक घटनाक्रम
कालखंड - दस्तऐवजातील नोंद - ऐतिहासिक महत्त्व
इ.स. १६६८ - नरसोवा नाईक सरदेसाई यांच्यासंबंधी जमिनीचा कौलनामा; मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठे ४७–४८ पडिक जमीन, नारळबाग आणि महसुली अटी इ.स. १६९४ छत्रपती राजाराम महाराजांचा कान्होवा नाईक यांच्यासंबंधी आदेश; मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठ ९ वतनाच्या विभागासंबंधी प्रशासकीय हस्तक्षेप इ.स. १७१० रामचंद्र पंडित अमात्य यांच्याशी संबंधित पत्रव्यवहार; मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठे ७–८ सरदेशमुखी आणि वतनाच्या हक्कांवरील वाद इतर संबंधित नोंदी , रंगोवा, गणोवा आणि कान्होवा नाईक यांच्यातील वतनविषयक प्रश्न घराण्यातील वतनविभागणीची प्रक्रिया इ.स. १७६५ आनंदराव धुलप यांच्या नावाने दत्तकविधानासंबंधी पत्र; मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठ ४९ गोपिकाबाई यांच्या दत्तकविधानाची प्रशासकीय प्रक्रिया इ.स. १७६५–१७६६ रामाजी नाईक यांना वतनाच्या अधिकारासंबंधी मान्यता; मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठे ५०–५४ दत्तकपुत्राच्या वतनहक्कांचा स्वीकार इ.स. १७६६ माधवराव बल्लाळ प्रधान यांच्या नावाने पत्र; मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठे १–२ वतन पूर्ववत चालू ठेवण्यासंबंधी निर्देश
या घटनाक्रमात काही वर्षे स्पष्टपणे वाचता येतात, तर काही नोंदींचा कालखंड संदर्भावरून समजतो. त्यामुळे हा तक्ता अंतिम प्रमाणित कालक्रम समजू नये.
१५. संशोधनासाठी महत्त्वाचे प्रश्न
या दस्तऐवजाच्या आधारे पुढील विषयांवर स्वतंत्र संशोधन करता येईल.
१. नाईक सरदेसाई घराण्याची संपूर्ण वंशावळ काय होती?
नरसोवा, कान्होवा, रंगोवा, गणोवा आणि रामाजी नाईक यांच्या परस्परसंबंधांची सर्व पत्रांच्या आधारे खात्री करणे आवश्यक आहे.
२. प्रभावळी परगण्याची नेमकी प्रशासकीय व्याप्ती किती होती?
दस्तऐवजात प्रभावळी, राजापूर, दाभोळ आणि संगमेश्वर यांचे उल्लेख आहेत. या प्रदेशांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी जुने महसुली नकाशे आणि सनदा आवश्यक आहेत.
३. डोंगर गावातील खोतीचे अधिकार कोणत्या स्वरूपाचे होते?
कौलनामे, वतनपत्रे आणि महसुली नोंदींची तुलना करून याचे उत्तर मिळवता येईल.
४. दत्तकविधानानंतर रामाजी नाईक यांना कोणते अधिकार मिळाले?
मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठे ४९–५३ मधील नोंदींची तुलना करून वतन, इनाम, इसाफत, खोती आणि मानपान यांची व्याप्ती निश्चित करणे आवश्यक आहे.
५. बंदरांशी संबंधित हक्कांचा या घराण्याशी काय संबंध होता?
मोडी कागदपत्र भाषांतर पृष्ठ ५३ वरील जकात, बंदर आणि इतर हक्कांच्या उल्लेखांची स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक आहे.
६. दस्तऐवजात उल्लेखिलेल्या गावांची आधुनिक भौगोलिक ओळख कोणती?
मीठगव्हाणे, सोपल, कोंडीवरे, दरचिरी ( हरचिरी असण्याची शक्यता) आणि अन्य नावांचे आधुनिक गावांशी ताडून पाहणे आवश्यक आहे.
१६. निष्कर्ष
राजापूरच्या इतिहासाचा अभ्यास केवळ राजकीय घडामोडींवर आधारित न राहता स्थानिक घराण्यांच्या सनदा, वतनपत्रे आणि महसुली व्यवहारांच्या आधारेही केला पाहिजे.
नाईक सरदेसाई घराण्याशी संबंधित दस्तऐवज यासाठी महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरतो.
इ.स. १६६८ च्या कौलनाम्यातून जमिनीचा विकास आणि बागायतीची माहिती मिळते.
इ.स. १६९४ च्या आदेशातून वतनाच्या विभागासंबंधी राजसत्तेचा हस्तक्षेप दिसतो.
इ.स. १७१० च्या पत्रव्यवहारातून कान्होवा नाईक यांच्या वतनहक्काचा प्रश्न पुढे येतो.
तर इ.स. १७६५–१७६६ मधील नोंदींमधून गोपिकाबाई यांच्या दत्तकविधानाची प्रक्रिया आणि रामाजी नाईक यांना वतनाच्या उपभोगासंबंधी मिळालेली मान्यता समोर येते.
या सर्व नोंदींची तुलना केल्यास राजापूर परिसरातील वतनव्यवस्था, स्थानिक प्रशासन आणि सामाजिक संबंध यांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे संदर्भ उपलब्ध होतात.
तथापि, या कागदपत्रांचा अंतिम ऐतिहासिक निष्कर्ष काढण्यासाठी प्रत्येक पत्राचे प्रमाणित लिप्यंतरण, तारखांची पडताळणी, व्यक्तींच्या नावांची निश्चिती आणि संबंधित गावांच्या ओळखीचे संशोधन आवश्यक आहे.
नाईक सरदेसाई घराण्याची ही कागदपत्रे राजापूरच्या स्थानिक इतिहासाचा एक महत्त्वाचा धागा आहेत. त्यांचा शास्त्रशुद्ध अभ्यास केल्यास कोकणच्या इतिहासातील अनेक दुर्लक्षित बाबी अधिक स्पष्ट होऊ शकतात.
विनोद सत्यवती मनोहर पवार
पत्रकार , मंदिर व इतिहास अभ्यासक
राजापूर - ४१६७०२
9763720124
