मराठा स्थापत्यकलेचा विकास : इतिहास, वैशिष्ट्ये आणि योगदान

 

मराठा स्थापत्यकलेचा विकास : इतिहास, वैशिष्ट्ये आणि योगदान

मराठा स्थापत्यकला समजून घेण्यासाठी तिच्या रचना, अलंकरण, बांधकाम तंत्र आणि त्या काळातील राजकीय-सामाजिक परिस्थितीचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

महाराष्ट्रातील यादव साम्राज्यानंतर जवळपास तीन शतकांच्या इस्लामी सत्ताकाळात स्थानिक स्थापत्य परंपरेला मोठा धक्का बसला. अनेक प्राचीन मंदिरे उद्ध्वस्त झाली, त्यांची विटंबना झाली किंवा ती काळाच्या ओघात पडझडीत गेली. त्यामुळे १७व्या शतकाच्या उत्तरार्धात हिंदू मंदिरे पुन्हा उभारण्याची वेळ आली, तेव्हा यादवकालीन स्थापत्याची अखंड परंपरा जिवंत स्वरूपात उपलब्ध नव्हती.

दुसरीकडे, मुघल स्थापत्यकला ही दिल्ली सल्तनतीच्या तुर्क-अफगाण स्थापत्यपरंपरेचा पुढील टप्पा होती. बाबर आणि हुमायून यांचा बहुतांश काळ युद्धांमध्ये गेला, त्यामुळे त्यांच्या कारकिर्दीत स्थापत्यकलेला फारसा वाव मिळाला नाही. शेरशाह सूरीपासून मुघल स्थापत्याचा विकास सुरू झाला आणि अकबर, जहांगीर व शाहजहान यांच्या राजवटीत राजकीय स्थैर्य, विपुल संपत्ती आणि सातत्यपूर्ण परंपरेमुळे त्याने सर्वोच्च शिखर गाठले. औरंगजेबाच्या काळात वाढत्या राजकीय अस्थिरतेमुळे या स्थापत्यकलेची गती मंदावली.

मराठा साम्राज्याचा कालावधी सुमारे दीडशे वर्षांचा होता. या काळात मराठ्यांना पोर्तुगीज, सिद्दी, मुघल, अफगाण आणि ब्रिटिश अशा अनेक शक्तींशी सतत संघर्ष करावा लागला. तरीही त्यांनी भव्य मंदिरे, घाट, किल्ले, नौदल तळ, आरमारी जहाजे आणि राजवाडे उभारले.

स्वराज्याच्या सुरुवातीच्या काळात मराठ्यांचे संपूर्ण लक्ष युद्धावर केंद्रित होते. त्यामुळे कला आणि स्थापत्यासाठी वेळ व साधने मर्यादित होती. प्रारंभी त्यांनी उद्ध्वस्त झालेल्या यादवकालीन मंदिरांचे जीर्णोद्धार व पुनर्बांधणी केली. पुढे स्वराज्य स्थिर झाल्यानंतर राजघराणी, सरदार आणि श्रीमंत घराणी यांनी धार्मिक वास्तू उभारण्यास मोठा आश्रय दिला.

१७व्या शतकाच्या उत्तरार्धात महाराष्ट्रातील अनेक शहरांच्या आकाशरेषेवर नव्याने उभारलेली किंवा पुनर्बांधलेली मंदिरे, त्यांची शिखरे आणि त्यावरील भगवे ध्वज हे मराठा पुनरुत्थानाचे प्रतीक बनले.

मराठा मंदिर स्थापत्याचे तीन टप्पे

१. प्रारंभिक टप्पा (इ.स. १६२० ते पेशवाईचा उदय):

या काळात प्रामुख्याने मंदिरांचे पुनरुज्जीवन आणि साध्या स्वरूपातील नव्या मंदिरांची उभारणी झाली.

२. मध्य टप्पा:

स्थिर आणि समृद्ध मराठा राज्यामुळे मंदिर स्थापत्य अधिक विकसित झाले. रचना अधिक संतुलित आणि परिपक्व झाली.

३. उत्तर टप्पा:

मराठा साम्राज्याच्या उत्कर्षकाळात उभारलेली मंदिरे अत्यंत भव्य, समृद्ध अलंकरणयुक्त आणि उत्कृष्ट कारागिरीची उदाहरणे ठरली. तासगावचा गणपती मंदिर याचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.

समृद्ध सरदारवर्गाच्या उदयामुळे स्थापत्यकलेत अधिक भव्यता, नक्षीकाम आणि कलात्मकता आली. मंदिरांसाठी मोठ्या प्रमाणात आर्थिक मदत उपलब्ध झाली.

मराठा स्थापत्याने मुघल, राजपूत आणि स्थानिक यादव परंपरेतील काही घटक स्वीकारले; मात्र त्यांचे स्वतंत्र मिश्रण करून स्वतःची वैशिष्ट्यपूर्ण शैली विकसित केली. त्यामुळे भारतीय स्थापत्यकलेत मराठ्यांचे स्वतंत्र योगदान निर्माण झाले.

मराठा काळातील प्रमुख मंदिरे

- तासगाव गणपती मंदिर, महाराष्ट्र

- त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंग, नाशिक

- घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग, वेरूळ

- बृहदीश्वर मंदिरातील गणेश मंदिर, तामिळनाडू

- वटेश्वर मंदिर, सासवड

- शांतादुर्गा मंदिर, गोवा

- श्री मंगेश मंदिर, गोवा

- खंडोबा मंदिर, जेजुरी

- ज्योतिबा मंदिर, कोल्हापूर

- महाकालेश्वर मंदिर, उज्जैन

- काशी विश्वनाथ मंदिर, वाराणसी

- संगमेश्वर मंदिर, सासवड

- नागेश्वर मंदिर, पुणे

- श्री लक्ष्मी नरसिंह मंदिर, नीरा नरसिंहपूर

- तुळशीबाग राम मंदिर, पुणे

- शिखर शिंगणापूर मंदिर

- सिद्धेश्वर मंदिर, टोके

- रामेश्वर मंदिर, टोके

- महालक्ष्मी मंदिर, वाई

- अहिल्येश्वर मंदिर, महेश्वर

- चिंचवड मोरया गोसावी मंदिर

- ओंकारेश्वर मंदिर, पुणे

- काशी विश्वेश्वर मंदिर, संगम माहुली

- नारोशंकर मंदिर, नाशिक

- गणपती मंदिर, सांगली

- काळाराम मंदिर, नाशिक

- लक्ष्मी नारायण मंदिर, नागपूर

- अतीबळेश्वर मंदिर, महाबळेश्वर

- भीमाशंकर ज्योतिर्लिंग

- वज्रेश्वरी मंदिर

- कनकेश्वर मंदिर, अलिबाग

- मोहिनीराज मंदिर, नेवासा

- सुंदर नारायण मंदिर

- हरसिद्धी मंदिर, उज्जैन

- खजराना गणेश मंदिर, मध्य प्रदेश

- गोपाल मंदिर, उज्जैन

- राम-जनार्दन मंदिर, उज्जैन

- सप्तकोटेश्वर मंदिर, गोवा

- पर्वती टेकडीवरील मंदिरे, पुणे

- रामटेक किल्ल्यातील मंदिरे

- कांती देऊळ, रतनपूर (छत्तीसगड)

मराठा राजवाडे

युरोपीय प्रभाव असलेले राजवाडे

- लक्ष्मी विलास पॅलेस, बडोदा

- जय विलास पॅलेस, ग्वाल्हेर

- न्यू शाहू पॅलेस, कोल्हापूर

- फलटण राजवाडा

- पटवर्धन पॅलेस, सांगली

- इचलकरंजी पॅलेस

- सावंतवाडी राजवाडे

- लालबाग पॅलेस, इंदूर

- कोठी पॅलेस, उज्जैन

स्थानिक मराठा शैलीतील राजवाडे

- बृजरामा पॅलेस, वाराणसी

- राजवाडा, इंदूर

- राणी महाल, झाशी

- भोर राजवाडा

- सातारा राजवाडा

- विश्रामबाग वाडा, पुणे

- अदालत वाडा, सातारा

- फोर्ट जाधवगड

इतर महत्त्वाची स्मारके

- अहिल्या किल्ला, महेश्वर

- शनिवार वाडा

- महादजी शिंदे छत्री

- होळकर छत्र्या

- शिंदे घराण्याच्या छत्र्या

- मोती महाल, ग्वाल्हेर

- जलविहार, ग्वाल्हेर

- महाराजा गंगाधरराव छत्री, झाशी

- बारा मोटाची विहीर, सातारा

- मेणवली घाट

- भोसले घाट, वाराणसी

- कीर्ती मंदिर, बडोदा

- टाऊन हॉल संग्रहालय, कोल्हापूर

- भवानी मंडप, कोल्हापूर

- सरस्वती महाल ग्रंथालय

- तंजावरचा मराठा दरबार

मराठा किल्ले

- रायगड

- नागरधन किल्ला

- मल्हारगड

- सिंधुदुर्ग

मराठ्यांचे ऐतिहासिक योगदान

१६४० च्या दशकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी अत्यंत मर्यादित साधनसंपत्तीपासून स्वराज्याची सुरुवात केली. अवघ्या शंभर वर्षांत मराठा सैन्याने अटकपर्यंत भगवा फडकावला आणि पंजाबमध्ये अफगाण सत्तेचा पराभव करून भारतीय राजकीय पुनरुत्थानाला नवे रूप दिले.

औरंगजेबाने मराठ्यांविरुद्ध तब्बल २७ वर्षे युद्ध केले; परंतु शेवटी मराठा राज्य टिकून राहिले, तर औरंगजेब निराशेने मृत्यू पावला. त्याने आपल्या अखेरच्या काळात शिवाजी महाराजांच्या आग्र्यातून सुटकेमुळेच आयुष्यभर युद्धांत अडकून राहिल्याची खंत व्यक्त केली होती.

१८व्या शतकात मराठ्यांच्या उदयामुळे वाराणसीसह अनेक प्राचीन भारतीय शहरांमध्ये मंदिरे, घाट आणि धार्मिक वास्तूंचे मोठ्या प्रमाणावर पुनरुज्जीवन झाले. भारतीय संस्कृती, धार्मिक परंपरा आणि स्थापत्य वारसा जतन करण्यात मराठ्यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे ठरले.

ब्रिटिश इतिहासकार लॉर्ड मॅकॉले यांनीही मराठ्यांच्या सामर्थ्याचे कौतुक करताना लिहिले की, "औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर त्याच्या विशाल साम्राज्याचा प्रत्येक भाग मराठ्यांच्या नावाने थरथर कापू लागला."

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी भारतीय युद्धकलेत मूलभूत बदल घडवून आणले. त्यांची रणनीती, गनिमी कावा आणि प्रशासनाने भारतीय इतिहासाला नवी दिशा दिली.