मुघल साम्राज्याला संपूर्ण मराठा शक्तीशी लढताना अक्षरशः रक्तबंबाळ व्हावे लागले. परंतु ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने वेगळी रणनीती अवलंबली—

 

मुघल साम्राज्याला संपूर्ण मराठा शक्तीशी लढताना अक्षरशः रक्तबंबाळ व्हावे लागले. परंतु ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने वेगळी रणनीती अवलंबली—मराठा महासंघातील अंतर्गत मतभेदांचा फायदा घेत त्यांनी नेतृत्व आणि प्रमुख सरदार यांच्यात फूट पाडली.

या दोन संघर्षांतील फरक हा काळ, युद्धतंत्र आणि मराठा राज्याच्या बदललेल्या रचनेत होता.

१७व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला मराठे तुलनेने एकसंघ होते. स्वराज्याची संकल्पना आणि समान ध्येय यामुळे ते एकत्र लढत होते. त्यांनी गनिमी कावा, वेगवान घोडदळ आणि पुरवठा मार्गांवर हल्ले करून मुघल सैन्याला सतत त्रास दिला. विशाल मुघल छावण्या आणि लांब पुरवठा मार्ग ही त्यांची मोठी कमजोरी ठरली.

मात्र १८व्या शतकाच्या अखेरीस ब्रिटिश हे प्रमुख लष्करी प्रतिस्पर्धी बनले, तेव्हा मराठा साम्राज्य एका महासंघात रूपांतरित झाले होते. पेशवे, शिंदे, होळकर, भोसले आणि गायकवाड या प्रमुख घराण्यांमध्ये मतभेद वाढले होते. ब्रिटिशांनी याच परिस्थितीचा कुशलतेने फायदा घेतला. १८०२ च्या वसईच्या तहानंतर त्यांनी प्रत्येक मराठा सत्ताकेंद्राला इतरांपासून वेगळे केले आणि एकेक करून त्यांचा पराभव केला.

ब्रिटिशांची युद्धपद्धतीही मुघलांपेक्षा वेगळी होती. मुघल सैन्य मोठ्या छावण्यांवर आणि जड लष्करावर अवलंबून होते, तर ब्रिटिशांकडे शिस्तबद्ध पायदळ, आधुनिक तोफखाना आणि मजबूत रसद व्यवस्था होती. मराठ्यांनी युरोपीय प्रशिक्षकांच्या मदतीने पायदळ आधुनिक करण्याचा प्रयत्न केला असला, तरी त्यांची मुख्य ताकद घोडदळच राहिली. ब्रिटिशांच्या संघटित बंदुकीच्या फैरी आणि तोफखान्यासमोर पारंपरिक घोडदळाला मोठे नुकसान सहन करावे लागले.

१८०३ मधील असईच्या लढाईत (Battle of Assaye) जनरल आर्थर वेलस्ली यांच्या तुलनेने लहान सैन्याने उत्कृष्ट शिस्त, प्रभावी तोफखाना आणि नियोजनबद्ध युद्धतंत्राच्या जोरावर संख्येने मोठ्या मराठा सैन्याचा पराभव केला.

आर्थिक बाबतीतही ब्रिटिशांना मोठा फायदा होता. बंगालसारख्या संपन्न प्रांतावरील नियंत्रणामुळे त्यांच्याकडे प्रचंड महसूल उपलब्ध होता, ज्यामुळे दीर्घकालीन युद्धे लढणे त्यांना शक्य झाले. मराठा राज्याचा महसूल विविध स्रोतांमधून—जमीन महसूल, चौथ, सरदेशमुखी आणि जिंकलेल्या प्रदेशांतील उत्पन्न—येत असला, तरी अंतर्गत संघर्ष आणि प्रशासकीय विस्कळीतपणामुळे त्याचा प्रभावी वापर करण्यात अडचणी निर्माण झाल्या.

थोडक्यात, मुघलांचा पराभव मोठ्या प्रमाणावर एकसंघ मराठा प्रतिकारामुळे झाला; तर ब्रिटिशांनी मराठा महासंघातील अंतर्गत फूट, आधुनिक लष्करी संघटना, आर्थिक सामर्थ्य आणि कुशल मुत्सद्देगिरी यांचा फायदा घेत अखेरीस मराठा सत्तेवर विजय मिळवला.