शीख संस्थानांनी मराठ्यांना खंडणी (Tribute) अदा केली होती.
इ.स. १७५८ मध्ये मराठ्यांनी अहमदशाह अब्दालीच्या अफगाण सैन्याचा पराभव करून संपूर्ण पंजाब जिंकला. जवळपास ७३८ वर्षांनंतर लाहोर पुन्हा हिंदू सत्तेखाली आला.
१९ एप्रिल १७५८ रोजी मराठा सरदार मानाजी पायगुडे यांनी सर्वप्रथम लाहोरमध्ये प्रवेश करून तेथील कारभार आपल्या ताब्यात घेतला. त्यानंतर पेशव्यांचे बंधू रघुनाथराव यांचे मुक्तिदाता म्हणून स्वागत करण्यात आले. या विजयाच्या आनंदात शालीमार बागेतील कारंज्यांतून गुलाबपाणी वाहण्यात आले, अशी नोंद समकालीन वर्णनांमध्ये आढळते.
तिसऱ्या पानिपतच्या युद्धानंतर दुर्रानींनी काही काळ पंजाबवरील सत्ता पुन्हा मिळवली. मात्र पुढे महादजी शिंदे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी उत्तर भारतात पुन्हा आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले आणि पंजाबातील राजकारणावर प्रभाव निर्माण केला.
शीख साम्राज्याची स्वतंत्र व प्रभावी उभारणी मुख्यतः इ.स. १८०१ मध्ये महाराजा रणजीतसिंह यांच्या राज्याभिषेकानंतर झाली. त्यापूर्वी सतलज नदीच्या दक्षिणेकडील अनेक शीख मिसल व संस्थाने मराठ्यांच्या प्रभावक्षेत्रात होती आणि त्यांपैकी काहींनी मराठ्यांना खंडणी किंवा नजराणा दिल्याचे ऐतिहासिक पुराव्यांत उल्लेख आढळतात. ही व्यवस्था दुसऱ्या इंग्रज–मराठा युद्धापर्यंत विविध प्रमाणात कायम होती.
No comments:
Post a Comment