कोकण किनारपट्टीचे सामरिक महत्त्व – मराठा साम्राज्याच्या सागरी सामर्थ्याचा आधारस्तंभ
भारतीय इतिहासात कोकण किनारपट्टी ही केवळ एक भौगोलिक पट्टी नव्हती, तर ती व्यापार, आरमार, संरक्षण आणि परराष्ट्र धोरणाचा केंद्रबिंदू होती. सह्याद्री पर्वतरांग आणि अरबी समुद्र यांच्या दरम्यान वसलेला हा चिंचोळा किनारी प्रदेश प्राचीन काळापासून व्यापार आणि लष्करी हालचालींसाठी अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात होता. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कोकणचे सामरिक महत्त्व अचूक ओळखले आणि त्याला स्वराज्याच्या संरक्षणव्यवस्थेचा अविभाज्य भाग बनवले. इतिहासकारांच्या मते, सह्याद्रीतील गड-किल्ल्यांइतकेच कोकण किनारपट्टीवरील नियंत्रण हे स्वराज्याच्या अस्तित्वासाठी आवश्यक होते.
कोकण किनारपट्टी दमणपासून गोव्यापर्यंत पसरलेली असून तिच्यावर अनेक नैसर्गिक बंदरे, खाड्या, नदीमुखे आणि सागरी किल्ले आहेत. या किनारपट्टीमुळे अरब, पर्शिया, आफ्रिका आणि युरोप यांच्याशी समुद्री व्यापार शक्य झाला. त्यामुळे प्राचीन काळापासून सातवाहन, शिलाहार, यादव, बहामनी, आदिलशाही आणि पुढे मराठ्यांनी या प्रदेशाला विशेष महत्त्व दिले.
सतराव्या शतकात कोकण किनारपट्टीवर पोर्तुगीज, इंग्रज, डच आणि जंजिऱ्याचे सिद्दी यांसारख्या परकीय सत्तांचा प्रभाव वाढला होता. या सत्तांनी वसई, चौल, गोवा, मुंबई आणि जंजिरा यांसारख्या ठिकाणी मजबूत तळ उभारले होते. त्यामुळे स्वराज्य सुरक्षित ठेवण्यासाठी कोकणवरील नियंत्रण अत्यावश्यक होते.
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी "ज्याच्याकडे आरमार, त्याच्याकडे समुद्रावर सत्ता" हे तत्त्व ओळखून संघटित मराठा आरमार उभारले. त्यांनी सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, कुलाबा (अलिबाग), पद्मदुर्ग (कासा), खांदेरी आणि इतर अनेक सागरी किल्ले बांधले किंवा विकसित केले. हे किल्ले समुद्रमार्गे होणाऱ्या आक्रमणांपासून संरक्षण करण्याबरोबरच आरमारी मोहिमांचे प्रमुख तळ बनले.
कोकण किनारपट्टीचे सर्वात मोठे सामरिक महत्त्व म्हणजे व्यापारमार्गांवरील नियंत्रण. त्या काळात भारतातील आणि परदेशातील बहुतांश व्यापार समुद्रमार्गे होत असे. कोकणातील बंदरांवर नियंत्रण मिळवणाऱ्या सत्तेला महसूल, व्यापारकर आणि आर्थिक लाभ मिळत असे. त्यामुळे शिवाजी महाराजांनी राजापूर, दाभोळ, विजयदुर्ग, मालवण आणि इतर बंदरांच्या संरक्षणावर विशेष भर दिला.
कोकण हा सह्याद्री आणि दख्खन यांना जोडणाऱ्या घाटमार्गांचा प्रवेशद्वार होता. नाणेघाट, भोर घाट, अंबा घाट, अंबोली घाट, फोंडा घाट आणि इतर घाटमार्गांद्वारे समुद्रकिनाऱ्यावरून दख्खनच्या पठारावर सहज पोहोचता येत असे. त्यामुळे कोकणवर नियंत्रण म्हणजे दख्खनच्या संरक्षणालाही बळकटी मिळणे होय.
शिवाजी महाराजांनी कोकणातील गनिमी युद्धासाठी अनुकूल भूभागाचा प्रभावी वापर केला. घनदाट जंगले, खाड्या, नद्या आणि डोंगर यांच्या साहाय्याने मराठा सैन्य अचानक हल्ले करून पुन्हा सुरक्षित ठिकाणी परतत असे. त्यामुळे मोठ्या मुघल किंवा आदिलशाही सैन्याला कोकणात दीर्घकाळ टिकून राहणे कठीण जाई.
कोकण किनारपट्टीचे महत्त्व केवळ लष्करी नव्हते. हा प्रदेश जहाजबांधणी उद्योगाचे प्रमुख केंद्र होता. विजयदुर्ग, मालवण, राजापूर, दाभोळ आणि इतर बंदरांवर जहाजबांधणी केली जात असे. स्थानिक सागवान लाकूड, कुशल कारागीर आणि नैसर्गिक खाड्या यांमुळे मराठा आरमाराचा विकास शक्य झाला.
छत्रपती संभाजी महाराजांनी कोकण किनारपट्टीचे संरक्षण अधिक मजबूत करण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी पोर्तुगीज आणि सिद्दीविरुद्ध मोहिमा राबवल्या. पुढे सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या नेतृत्वाखाली कोकण किनारपट्टी मराठा आरमाराचे मुख्य कार्यक्षेत्र बनली. इंग्रज, पोर्तुगीज, डच आणि सिद्दी यांना अनेक वेळा त्यांनी आव्हान दिले.
कोकणवरील नियंत्रणामुळे मराठा साम्राज्याला विदेशी शस्त्रसामग्री, दारूगोळा, घोडे आणि इतर आवश्यक वस्तूंची आयात करणे शक्य झाले. तसेच स्थानिक व्यापाऱ्यांचे संरक्षण झाल्यामुळे आर्थिक समृद्धीलाही चालना मिळाली.
इतिहासकार जदुनाथ सरकार, गो. स. सरदेसाई, स्टुअर्ट गॉर्डन, सुरेंद्रनाथ सेन, पांडुरंग सखाराम पिसुर्लेकर आणि इतर संशोधकांच्या मते, कोकण किनारपट्टीवर नियंत्रण मिळविल्याशिवाय मराठा साम्राज्याला दीर्घकाळ टिकणे अत्यंत कठीण झाले असते. सागरी किल्ले, आरमार आणि किनारपट्टीवरील व्यापार यांचा एकत्रित वापर ही शिवाजी महाराजांच्या दूरदर्शी लष्करी धोरणाची वैशिष्ट्यपूर्ण देणगी होती.
तथापि, कोकण किनारपट्टीवरील संपूर्ण नियंत्रण मराठ्यांना सर्व काळ मिळाले, असे म्हणता येणार नाही. गोवा पोर्तुगीजांच्या, मुंबई इंग्रजांच्या आणि जंजिरा सिद्दींच्या ताब्यात दीर्घकाळ राहिले. तरीही मराठ्यांनी या परकीय सत्तांना सातत्याने आव्हान देत कोकणातील आपला प्रभाव कायम राखला.
म्हणूनच कोकण किनारपट्टीचे सामरिक महत्त्व हे केवळ समुद्रकिनाऱ्यापुरते मर्यादित नव्हते. ती स्वराज्याची आर्थिक जीवनवाहिनी, सागरी संरक्षणाची पहिली रेषा, आरमाराची जन्मभूमी, व्यापाराचे प्रवेशद्वार आणि परकीय सत्तांविरुद्धच्या संघर्षाचा मुख्य आधार होती. सह्याद्रीच्या अभेद्य किल्ल्यांप्रमाणेच कोकण किनारपट्टीनेही मराठा साम्राज्याच्या उभारणीत आणि संरक्षणात अमूल्य योगदान दिले. त्यामुळे कोकण हा मराठा इतिहासातील सागरी सामर्थ्याचा खरा कणा म्हणून सदैव स्मरणात राहील.
No comments:
Post a Comment