दोरी, हुक आणि वेढा शस्त्रे – मराठा किल्ले जिंकण्यामागील गुप्त युद्धतंत्र

 

दोरी, हुक आणि वेढा शस्त्रे – मराठा किल्ले जिंकण्यामागील गुप्त युद्धतंत्र

मराठा साम्राज्याच्या इतिहासात गड-किल्ल्यांवरील विजय केवळ मोठ्या सैन्यामुळे किंवा तोफांच्या माऱ्यामुळे मिळाले नाहीत. अनेक वेळा दोरी, लोखंडी हुक, शिड्या आणि इतर वेढा शस्त्रांचा अत्यंत कुशल वापर करून मराठ्यांनी अभेद्य मानले जाणारे किल्ले जिंकले. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या युद्धनीतीत गनिमी कावा, वेग, गुप्तता आणि आश्चर्याचा धक्का यांना जितके महत्त्व होते, तितकेच महत्त्व या साधनांनाही होते. इतिहासकारांच्या मते, मराठ्यांनी पारंपरिक वेढा युद्धापेक्षा रात्रीच्या गुप्त कारवाया आणि दुर्गारोहणावर अधिक भर दिला.

सतराव्या शतकातील बहुतांश किल्ले उंच डोंगरांवर किंवा समुद्रकिनाऱ्यावरील खडकांवर बांधलेले होते. अशा किल्ल्यांवर सरळ दरवाजातून हल्ला करणे अत्यंत कठीण असे. त्यामुळे मराठा सैनिक अनेकदा अवघड कडे, तटबंदीच्या कमी संरक्षित बाजू किंवा नैसर्गिक कपारी यांचा शोध घेत आणि तेथून गुप्तपणे किल्ल्यावर चढाई करत.

या मोहिमांमध्ये सर्वात महत्त्वाचे साधन म्हणजे मजबूत दोऱ्या. जाड सुती किंवा तागाच्या दोऱ्यांचा वापर करून सैनिक कड्यावर चढत असत. दोरी वर घट्ट बसवण्यासाठी लोखंडी हुक (Grappling Hook) वापरले जात. हे हुक तटबंदी, खडक किंवा झाडांच्या मुळांमध्ये अडकवून त्यावरून सैनिक वर चढत.

काही प्रसंगी दोरीच्या शिड्या (Rope Ladders) वापरल्या जात. या शिड्यांमुळे एकाच वेळी अनेक सैनिक शांतपणे किल्ल्यावर पोहोचू शकत. रात्रीच्या अंधारात अशा प्रकारची चढाई होत असल्यामुळे किल्ल्यावरील पहारेकऱ्यांना हल्ल्याची कल्पना उशिरा येत असे.

कोंढाणा (सिंहगड) जिंकण्याची मोहीम (१६७०) हे या युद्धतंत्राचे सर्वात प्रसिद्ध उदाहरण आहे. तानाजी मालुसरे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा मावळ्यांनी रात्रीच्या वेळी किल्ल्याच्या अवघड कड्यावरून चढाई केली. लोकपरंपरेत घोरपडीच्या (यशवंती) साहाय्याने दोरी वर नेल्याची कथा प्रसिद्ध आहे; परंतु समकालीन ऐतिहासिक पुराव्यांमध्ये या घटनेचा स्पष्ट उल्लेख आढळत नाही. त्यामुळे आधुनिक इतिहासकार या कथेकडे लोकपरंपरेचा भाग म्हणून पाहतात. मात्र दोरी आणि दुर्गारोहण करून किल्ल्यावर प्रवेश करण्यात आला, याबाबत इतिहासकारांमध्ये व्यापक सहमती आहे.

मराठे लाकडी शिड्यांचाही वापर करत असत. तटबंदी फार उंच नसल्यास सैनिक त्या शिड्या लावून किल्ल्यावर चढत. काही मोहिमांमध्ये शत्रूचे लक्ष दुसरीकडे वळवून मुख्य चढाई वेगळ्याच बाजूने केली जात असे.

वेढा युद्धात फावडे, कुदळी, पहारी, कुऱ्हाड, हातोडे आणि लोखंडी सुळे यांसारखी साधनेही वापरली जात. तटबंदीखाली खंदक खोदणे, अडथळे दूर करणे, दरवाज्यावरील लाकडी बांधकाम फोडणे किंवा संरक्षणासाठी तात्पुरते बुरुज उभारणे यासाठी ही साधने उपयुक्त ठरत.

मोठ्या वेढ्यांमध्ये तोफा हे सर्वात प्रभावी वेढा शस्त्र होते. दरवाजे, बुरुज किंवा तटबंदी कमकुवत करण्यासाठी सतत तोफांचा मारा केला जात असे. तथापि, छत्रपती शिवाजी महाराजांनी शक्यतो दीर्घ वेढे टाळले. त्यांच्या मते, दीर्घकाळ चालणाऱ्या वेढ्यांमुळे वेळ, मनुष्यबळ आणि रसद यांचा मोठा अपव्यय होत असे.

मराठ्यांनी अनेकदा गुप्त मार्ग, चोरवाटा आणि स्थानिक मार्गदर्शकांची मदत घेतली. किल्ल्याभोवतालच्या भूभागाचे अचूक ज्ञान हेच त्यांचे सर्वात मोठे शस्त्र होते. त्यामुळे संख्येने कमी सैन्य असूनही ते मोठे किल्ले जिंकण्यात यशस्वी झाले.

सागरी किल्ल्यांवरही अशाच प्रकारच्या तंत्रांचा वापर होत असे. रात्रीच्या वेळी लहान होड्यांमधून सैनिक तटाजवळ पोहोचत आणि दोऱ्या व हुकांच्या साहाय्याने खडकांवर चढण्याचा प्रयत्न करत. मात्र समुद्राच्या भरती-ओहोटीमुळे अशा मोहिमा अधिक धोकादायक असत.

इतिहासकार जदुनाथ सरकार, गो. स. सरदेसाई, सेतुमाधवराव पगडी, स्टुअर्ट गॉर्डन आणि इतर संशोधकांच्या मते, मराठ्यांच्या दुर्गयुद्धाचे वैशिष्ट्य म्हणजे मोठ्या वेढा यंत्रांपेक्षा चपळाई, गुप्त हालचाली आणि भूभागाचा प्रभावी वापर. युरोप आणि मध्य आशियात वापरल्या जाणाऱ्या विशाल वेढा मनोऱ्यांचा किंवा बॅटरिंग रामचा (दरवाजे फोडणारे मोठे ओंडके) वापर मराठा मोहिमांमध्ये फारसा आढळत नाही. त्याऐवजी मराठ्यांनी स्थानिक परिस्थितीला अनुरूप साधी पण अत्यंत प्रभावी साधने वापरली.

म्हणूनच दोरी, हुक आणि वेढा शस्त्रे ही मराठा युद्धकलेतील केवळ पूरक साधने नव्हती. ती गनिमी युद्ध, दुर्गारोहण आणि किल्ले जिंकण्याच्या अनोख्या तंत्राची अविभाज्य अंग होती. या साधनांच्या साहाय्याने मराठा मावळ्यांनी अनेक अभेद्य किल्ल्यांवर विजय मिळवला आणि स्वराज्याच्या दुर्गवैभवात अमूल्य भर घातली.