मल्हारराव होळकर, राणोजी शिंदे, पिलाजी जाधव, उदाजी पवार आणि फत्तेसिंह भोसले

 इ.स. अठराव्या शतकाच्या पहिल्या अर्धात, पेशवा बाजीराव प्रथम यांनी मराठा साम्राज्याच्या विस्ताराला अभूतपूर्व वेग दिला. बाजीराव स्वतः अत्यंत कुशल सेनानी होते; मात्र त्यांच्या यशामागे अनेक धाडसी सरदार आणि सेनापतींचे मोठे योगदान होते. या सेनापतींनी माळवा, गुजरात, बुंदेलखंड, कर्नाटक आणि उत्तर भारतातील विविध मोहिमांमध्ये मराठा सामर्थ्य वाढवले.

बाजीरावांची युद्धनीती प्रामुख्याने वेगवान घोडदळ, अचानक हल्ले, शत्रूच्या हालचालींवर लक्ष आणि निर्णायक वेळी वेगाने माघार किंवा दिशाबदल यावर आधारित होती. या रणनीतीची प्रभावी अंमलबजावणी करण्यासाठी त्यांच्या सैन्यातील सरदारांना स्वतंत्रपणे मोठ्या मोहिमा हाताळण्याची क्षमता आवश्यक होती.

बाजीरावांच्या काळातील प्रमुख सरदारांमध्ये

मल्हारराव होळकर, राणोजी शिंदे, पिलाजी जाधव, उदाजी पवार आणि फत्तेसिंह भोसले यांचा विशेष उल्लेख करता येतो. प्रत्येक सरदाराने वेगवेगळ्या प्रदेशात मराठा प्रभाव वाढवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

यापैकी मल्हारराव होळकर हे बाजीरावांचे अत्यंत विश्वासू आणि अनुभवी सरदार होते. त्यांचा प्रभाव विशेषतः माळवा आणि उत्तर भारतातील मोहिमांमध्ये वाढला. त्यांच्या वेगवान घोडदळामुळे मराठ्यांना मध्य भारतात जलद हालचाली करणे शक्य झाले.

मल्हारराव होळकरांनी माळव्यात मराठ्यांचा प्रभाव मजबूत केला आणि पुढे इंदूर हे होळकर घराण्याच्या सत्तेचे महत्त्वाचे केंद्र बनले. पुढील काळात याच घराण्यातून अहिल्याबाई होळकरांसारख्या प्रभावी राज्यकर्त्या उदयास आल्या.

दुसरे महत्त्वाचे सेनानी म्हणजे राणोजी शिंदे. त्यांनी माळवा आणि उत्तर भारतातील मराठा विस्तारात मोठी भूमिका बजावली. त्यांच्या मोहिमांमुळे शिंदे घराण्याचा प्रभाव या प्रदेशात वाढला.

राणोजी शिंद्यांच्या कार्यामुळे पुढे उज्जैन आणि ग्वाल्हेर परिसरात शिंदे घराण्याचा प्रभाव निर्माण होण्याचा मार्ग मोकळा झाला. पुढील पिढीत महादजी शिंदे यांनी याच परंपरेला अधिक व्यापक राजकीय स्वरूप दिले.

पिलाजी जाधव हे देखील बाजीरावांच्या विश्वासातील महत्त्वाचे सरदार होते. त्यांनी गुजरात आणि दख्खनमधील विविध मोहिमांमध्ये सहभाग घेतला. मराठ्यांच्या वेगवान घोडदळाच्या मोहिमांमध्ये त्यांचे योगदान महत्त्वाचे होते.

गुजरात हा मराठ्यांसाठी आर्थिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा प्रदेश होता. व्यापारमार्ग, समृद्ध शहरे आणि महसूल यामुळे या प्रदेशावर प्रभाव निर्माण करणे मराठ्यांच्या विस्तारासाठी आवश्यक होते.

उदाजी पवार यांनीही माळवा आणि मध्य भारतातील मराठा मोहिमांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली. पुढे पवार घराण्याचा प्रभाव धार परिसरात निर्माण झाला. बाजीरावांच्या विस्तारनीतीमुळे विविध मराठा सरदारांना नवीन प्रदेशात सत्ता निर्माण करण्याची संधी मिळाली.

याच काळात फत्तेसिंह भोसले यांसारख्या सरदारांनीही मराठा सामर्थ्याच्या विस्तारात योगदान दिले. भोसले घराण्याचा दख्खन आणि दक्षिण भारतातील प्रभाव आधीपासूनच महत्त्वाचा होता.

बाजीरावांच्या सेनापतींच्या मोहिमांचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे माळव्याचा ताबा आणि उत्तर भारतातील प्रवेशमार्ग. दख्खनमधून उत्तर भारतात जाण्यासाठी माळवा अत्यंत महत्त्वाचा प्रदेश होता. त्यामुळे या भागावर प्रभाव निर्माण झाल्याने मराठ्यांना पुढील मोहिमांसाठी मजबूत आधार मिळाला.

बाजीरावांनी स्वतःही उत्तर भारतात अनेक धाडसी मोहिमा केल्या. इ.स. १७३७ मध्ये दिल्लीच्या दिशेने केलेली मोहीम त्यापैकी सर्वात प्रसिद्ध आहे. या मोहिमेत मराठा सैन्याने अत्यंत वेगाने हालचाल करून दिल्लीच्या जवळ धडक दिली.

या वेगवान मोहिमांमध्ये बाजीरावांसोबत काम करणाऱ्या सरदारांनीही महत्त्वाची भूमिका बजावली. मराठा सैन्याचे वेगवेगळे तुकडे स्वतंत्र मार्गांनी हालचाल करू शकत होते आणि आवश्यक वेळी एकत्र येऊ शकत होते.

बाजीरावांच्या सेनापतींची आणखी एक महत्त्वाची भूमिका म्हणजे बुंदेलखंडातील मराठा प्रभाव वाढवणे.

बुंदेलखंडचे शासक महाराजा छत्रसाल यांनी मुघल सरदार मोहम्मद खान बंगशविरुद्ध बाजीरावांची मदत मागितली. बाजीरावांनी सैन्यासह बुंदेलखंडात प्रवेश केला आणि बंगशाच्या सैन्यावर दबाव आणला.

या मोहिमेनंतर मराठ्यांना बुंदेलखंडात राजकीय आणि आर्थिक प्रभाव मिळाला. त्यामुळे उत्तर भारतातील मराठा विस्ताराला आणखी एक मजबूत आधार मिळाला.

बाजीरावांच्या सेनापतींच्या युद्धपद्धतीत वेगाला सर्वाधिक महत्त्व होते. मोठ्या मुघल सैन्याशी दीर्घकाळ समोरासमोर लढण्याऐवजी मराठा घोडदळ शत्रूच्या हालचालींचा अंदाज घेत असे आणि योग्य क्षणी हल्ला करत असे.

यामुळे मुघल सैन्याला मराठ्यांचा ठावठिकाणा शोधणे अनेकदा कठीण जात असे.

बाजीरावांच्या सैन्याची आणखी एक ताकद म्हणजे विकेंद्रित नेतृत्व. प्रत्येक सरदाराकडे स्वतःचे सैन्य आणि स्वतंत्र मोहिमेचे नेतृत्व करण्याची क्षमता होती. त्यामुळे बाजीरावांना प्रत्येक लढाईसाठी स्वतः उपस्थित राहण्याची गरज नव्हती.

यामुळे मराठे एकाच वेळी माळवा, गुजरात, बुंदेलखंड आणि दख्खन अशा विविध भागांत लष्करी हालचाली करू शकत होते.

मात्र या व्यवस्थेची एक मर्यादाही होती. पुढे विविध मराठा घराण्यांची स्वतंत्र सत्ता आणि महत्त्वाकांक्षा वाढली. शिंदे, होळकर, पवार, गायकवाड आणि भोसले यांसारख्या घराण्यांकडे स्वतःचे प्रदेश आणि सैन्य निर्माण झाले. त्यामुळे मराठा साम्राज्याचा विस्तार झाला, पण केंद्रीय नियंत्रण टिकवणे अधिक गुंतागुंतीचे झाले.

तरीही बाजीरावांच्या कारकिर्दीत या सरदारांनी निर्माण केलेली लष्करी शक्ती मराठा साम्राज्याच्या विस्तारासाठी अत्यंत महत्त्वाची ठरली.

पुढे होळकर, शिंदे, पवार आणि गायकवाड यांसारखी घराणी मराठा साम्राज्याच्या राजकारणातील प्रमुख शक्ती बनली. त्यामुळे बाजीरावांच्या काळातील सेनापतींचे योगदान त्यांच्या स्वतःच्या मोहिमांपुरते मर्यादित राहिले नाही.

शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची पायाभरणी केली; शाहू महाराजांनी त्याला राजकीय स्थैर्य दिले; बाजीरावांनी त्याला उत्तर भारताकडे नेले; आणि त्यांच्या सेनापतींनी त्या विस्ताराला रणांगणावर प्रत्यक्ष आकार दिला.

म्हणूनच बाजीरावांच्या विजयांची कथा ही केवळ एका महान पेशव्याची कथा नाही.

ती मल्हारराव होळकरांच्या घोडदळाची, राणोजी शिंद्यांच्या मोहिमांची, पिलाजी जाधवांच्या पराक्रमाची आणि अनेक मराठा सरदारांच्या सामूहिक लष्करी प्रयत्नांची गाथा आहे.

बाजीरावांनी दिशा दिली; त्यांच्या सेनापतींनी ती दिशा रणांगणावर विजयात बदलली.

याच सामूहिक सामर्थ्यामुळे मराठ्यांचा भगवा सह्याद्रीपासून माळवा, बुंदेलखंड आणि दिल्लीच्या दरवाजापर्यंत पोहोचला.