मराठा नेतृत्वाने घेतलेले लष्करी, राजकीय आणि प्रशासकीय निर्णय स्वराज्य टिकवण्यासाठी निर्णायक ठरले.

 छत्रपती शिवाजी महाराजांनी उभे केलेले स्वराज्य त्यांच्या निधनानंतर अनेक संकटांतून गेले. संभाजी महाराजांच्या काळात औरंगजेबाने दख्खनमध्ये प्रचंड सैन्य आणले, संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मुघलांचा दबाव आणखी वाढला आणि राजाराम महाराजांच्या काळात स्वराज्याचे अस्तित्वच धोक्यात आले. अशा परिस्थितीत

मराठा नेतृत्वाने घेतलेले लष्करी, राजकीय आणि प्रशासकीय निर्णय स्वराज्य टिकवण्यासाठी निर्णायक ठरले.

शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर संभाजी महाराजांनी स्वराज्याची सूत्रे स्वीकारली. त्यांच्यासमोर मुघल, आदिलशाही, सिद्दी आणि पोर्तुगीज अशा अनेक शक्तींचे आव्हान होते. त्यामुळे सुरुवातीपासूनच संभाजी महाराजांनी केवळ बचावात्मक धोरण न स्वीकारता शत्रूच्या प्रदेशावर प्रतिहल्ले करण्याची रणनीती अवलंबली.

याच धोरणाचा एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे बुऱ्हाणपूरवरील धाड. मुघलांच्या आर्थिक केंद्रावर हल्ला करून मराठ्यांनी शत्रूच्या आर्थिक आणि मानसिक सामर्थ्यावर आघात केला. यामुळे मुघलांना समजले की मराठे केवळ आपल्या किल्ल्यांचे संरक्षण करणार नाहीत, तर त्यांच्या साम्राज्याच्या आतही हल्ले करू शकतात.

संभाजी महाराजांच्या काळात आणखी एक महत्त्वाचा निर्णय म्हणजे अनेक आघाड्यांवर संघर्ष सुरू ठेवणे. मुघलांबरोबरच पोर्तुगीज आणि सिद्दी यांच्याशीही मराठ्यांचा संघर्ष सुरू होता. यामुळे शत्रूंना एकाच दिशेने मराठ्यांवर पूर्ण शक्ती केंद्रित करणे कठीण होत होते.

इ.स. १६८९ मध्ये संभाजी महाराजांना संगमेश्वर येथे मुघलांनी पकडले आणि त्यांची हत्या केली. ही स्वराज्यासाठी अत्यंत मोठी आपत्ती होती. परंतु यानंतर मराठा नेतृत्वाने घेतलेला सर्वात महत्त्वाचा निर्णय म्हणजे संघर्ष थांबवण्याऐवजी तो अधिक व्यापक करणे.

संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर राजाराम महाराजांना छत्रपती करण्यात आले. मात्र रायगड मुघलांच्या दबावाखाली होता. त्यामुळे राजाराम महाराजांनी महाराष्ट्रातच राहून मुघलांच्या वेढ्यात अडकण्याऐवजी जिंजीकडे जाण्याचा निर्णय घेतला.

हा निर्णय अत्यंत धाडसी होता.

राजाराम महाराजांना महाराष्ट्रातून दक्षिण भारतातील जिंजीच्या मजबूत किल्ल्यावर नेण्यात आले. मुघलांच्या मुख्य सैन्यापासून दूर असलेल्या जिंजीमुळे स्वराज्याचे नेतृत्व सुरक्षित राहू शकत होते आणि महाराष्ट्रात स्वतंत्रपणे युद्ध सुरू ठेवता येत होते.

जिंजीला राजधानीसारखे केंद्र बनवण्याचा निर्णय हा स्वराज्याच्या विकेंद्रित युद्धनीतीचा महत्त्वाचा टप्पा ठरला.

मुघलांनी जिंजीला मोठा वेढा दिला. परंतु राजाराम महाराजांच्या सुरक्षिततेमुळे स्वराज्याचा राजकीय केंद्रबिंदू पूर्णपणे मुघलांच्या ताब्यात गेला नाही.

त्याच वेळी महाराष्ट्रात संताजी घोरपडे, धनाजी जाधव आणि इतर मराठा सरदारांनी मुघल सैन्यावर छापामार मोहिमा सुरू ठेवल्या.

यातून एक महत्त्वाचा निर्णय दिसून येतो—

एकाच ठिकाणी संपूर्ण सैन्य एकत्र न ठेवता विविध आघाड्यांवर स्वतंत्रपणे संघर्ष करणे.

मुघलांनी जिंजीला वेढा घातला असताना महाराष्ट्रात मराठे मुघलांच्या छावण्यांवर हल्ले करत होते. त्यामुळे मुघल सैन्याला एकाच वेळी अनेक समस्यांना सामोरे जावे लागले.

मराठ्यांनी गनिमी युद्धपद्धतीचा अधिक व्यापक वापर केला. मोठ्या सैन्याशी मोकळ्या मैदानात सतत युद्ध करण्याऐवजी लहान आणि चपळ तुकड्यांनी शत्रूच्या रसदमार्गांवर हल्ले केले.

मुघल सैन्याची ताकद त्यांच्या मोठ्या संख्येत होती; पण मराठ्यांनी त्याच मोठ्या सैन्याची कमजोरी बनवली.

रसदमार्गांवर हल्ले, छावण्यांवर धाडी आणि वेगवान घोडदळाच्या हालचाली यामुळे मुघल सैन्याला सतत सावध राहावे लागले.

याच काळात किल्ल्यांचे महत्त्व पुन्हा अधोरेखित झाले. एखादा किल्ला मुघलांच्या ताब्यात गेला तरी मराठ्यांचा संघर्ष संपत नसे. दुसऱ्या भागातील किल्ला, जंगल किंवा डोंगररांग हा पुढील प्रतिकाराचा केंद्रबिंदू बनत असे.

म्हणून मराठ्यांनी एका किल्ल्याच्या संरक्षणापेक्षा संपूर्ण किल्लेव्यवस्थेचा वापर करण्यावर भर दिला.

राजाराम महाराजांच्या काळात स्वराज्य वाचवण्यासाठी आणखी एक महत्त्वाचा निर्णय म्हणजे प्रशासन चालू ठेवणे. युद्ध सुरू असतानाही महसूल गोळा करणे, सैन्याला रसद देणे आणि स्थानिक प्रशासन कार्यरत ठेवणे आवश्यक होते.

या कामात रामचंद्रपंत अमात्य आणि शंकराजी नारायण यांसारख्या प्रशासकीय व्यक्तींचे योगदान महत्त्वाचे ठरले.

रामचंद्रपंत अमात्यांनी अत्यंत कठीण परिस्थितीत स्वराज्याची आर्थिक आणि प्रशासकीय व्यवस्था टिकवण्याचा प्रयत्न केला. त्यामुळे युद्धासाठी आवश्यक असलेली आर्थिक साधने पूर्णपणे कोलमडली नाहीत.

राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर पुन्हा एक मोठे संकट निर्माण झाले. इ.स. १७०० मध्ये ताराबाईंनी आपल्या अल्पवयीन पुत्र शिवाजी राजांच्या नावाने राज्यकारभार स्वीकारला.

हा देखील स्वराज्य वाचवण्यासाठी घेतलेला महत्त्वाचा निर्णय होता.

ताराबाईंनी मुघलांसमोर शरणागती पत्करण्याऐवजी युद्ध सुरू ठेवण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी धनाजी जाधव आणि इतर सरदारांना विविध भागांत मोहिमा करण्यास प्रोत्साहन दिले.

ताराबाईंच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी महाराष्ट्राबरोबरच माळवा, गुजरात आणि कर्नाटकाच्या दिशेनेही धाडसी मोहिमा सुरू केल्या.

यामुळे औरंगजेबाला एकाच वेळी अनेक प्रदेशांमध्ये सैन्य ठेवावे लागले.

स्वराज्य वाचवण्यासाठी घेतलेल्या निर्णयांमध्ये शत्रूच्या आर्थिक शक्तीवर आघात करणे हा देखील महत्त्वाचा भाग होता. मुघलांच्या महसूल केंद्रांवर आणि व्यापारमार्गांवर हल्ले करून मराठ्यांनी शत्रूच्या आर्थिक क्षमतेवर दबाव आणला.

त्याचबरोबर मराठ्यांनी आपल्या सैन्यासाठी स्थानिक संसाधनांचा वापर आणि जलद हालचाल यावर भर दिला.

या सर्व निर्णयांचा एकत्रित परिणाम असा झाला की मुघलांना मराठ्यांचा पूर्ण आणि कायमस्वरूपी पराभव करता आला नाही.

औरंगजेबाने अनेक किल्ले जिंकले. परंतु त्याला प्रत्येक किल्ल्यासाठी दीर्घ वेढा द्यावा लागला. किल्ला जिंकल्यानंतरही दुसऱ्या भागात मराठा सैन्य सक्रिय होत असे.

म्हणूनच मुघलांच्या दृष्टीने युद्धाचा प्रत्येक विजय महागडा आणि वेळखाऊ ठरत गेला.