वारणेचा संघर्ष – शाहू महाराज आणि संभाजी द्वितीय यांच्यातील सत्तासंघर्षाचा निर्णायक टप्पा

 

वारणेचा संघर्ष – शाहू महाराज आणि संभाजी द्वितीय यांच्यातील सत्तासंघर्षाचा निर्णायक टप्पा

छत्रपती शाहू महाराज आणि कोल्हापूरचे संभाजी द्वितीय यांच्यातील संघर्ष हा मराठा इतिहासातील महत्त्वाचा अंतर्गत राजकीय संघर्ष होता. राजाराम महाराजांच्या घराण्यातील वारसाहक्काचा प्रश्न, सातारा आणि कोल्हापूर या दोन सत्ताकेंद्रांची निर्मिती आणि मराठा सरदारांमधील बदलती निष्ठा यामुळे हा संघर्ष निर्माण झाला. अखेरीस इ.स. १७३१ मधील वारणेच्या तहाने या दीर्घ संघर्षाला एक राजकीय स्वरूप मिळाले आणि मराठा राज्यातील दोन शाखांचे अधिकार निश्चित झाले.

इ.स. १७०७ मध्ये औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर शाहू महाराजांची मुघल कैदेतून सुटका झाली. शाहू महाराज हे छत्रपती संभाजी महाराजांचे पुत्र असल्यामुळे त्यांनी मराठा गादीवर आपला वारसाहक्क मांडला.

मात्र त्यावेळी महाराणी ताराबाई आपल्या पुत्र शिवाजी द्वितीयच्या नावाने राज्यकारभार चालवत होत्या. त्यामुळे शाहू महाराजांच्या आगमनानंतर मराठा राज्यात दोन गट निर्माण झाले.

एक गट शाहू महाराजांच्या बाजूने होता, तर दुसरा ताराबाई आणि शिवाजी द्वितीय यांच्या बाजूने होता.

शाहू महाराजांनी साताऱ्यावर आपला अधिकार प्रस्थापित केला. दुसरीकडे ताराबाईंच्या घराण्याने कोल्हापूरकेंद्रित सत्ता टिकवून ठेवली.

पुढे राजसबाईंच्या राजकीय हालचालींमुळे ताराबाईंचा पुत्र शिवाजी द्वितीय सत्तेपासून दूर झाला आणि राजाराम महाराजांचा दुसरा पुत्र संभाजी द्वितीय कोल्हापूरच्या गादीवर आला.

इ.स. १७१४ मध्ये संभाजी द्वितीय कोल्हापूरच्या गादीवर विराजमान झाले.

आता मराठा राज्यात दोन भोसले सत्ताकेंद्रे स्पष्टपणे निर्माण झाली—

सातारा – शाहू महाराज

कोल्हापूर – संभाजी द्वितीय

दोन्ही बाजू स्वतःला मराठा राजसत्तेचे वैध वारस मानत होत्या.

यामुळे केवळ राजकीय प्रतिष्ठेचा नव्हे, तर प्रदेश, महसूल आणि सरदारांवरील अधिकाराचा प्रश्न निर्माण झाला.

शाहू महाराजांच्या कारकिर्दीत पेशवा बाजीराव प्रथम यांची शक्ती वाढत होती. मराठा साम्राज्याचा विस्तार दख्खनच्या पलीकडे सुरू झाला होता.

संभाजी द्वितीयच्या कोल्हापूर दरबारालाही स्वतःची सत्ता आणि प्रदेश टिकवायचा होता.

त्यामुळे दोन्ही सत्तांमध्ये अनेक वर्षे तणाव आणि संघर्ष सुरू राहिला.

या संघर्षात मराठा सरदारांचे राजकीय स्थान अत्यंत महत्त्वाचे होते. कोणता सरदार कोणाच्या बाजूने आहे, यावर लष्करी परिस्थिती बदलत असे.

शाहू महाराजांच्या बाजूने पेशवा बाजीराव प्रथम आणि इतर प्रभावशाली सरदार होते. कोल्हापूरच्या बाजूनेही स्वतंत्र लष्करी शक्ती होती.

या सत्तासंघर्षाचा निर्णायक टप्पा इ.स. १७२८–१७२९ नंतर अधिक स्पष्ट झाला. निजामाशी झालेल्या संघर्षानंतर बाजीरावांची शक्ती वाढली आणि शाहू महाराजांचे राजकीय स्थान अधिक मजबूत झाले.

तरीही कोल्हापूरचा प्रश्न कायम होता.

सततचा अंतर्गत संघर्ष मराठा साम्राज्याच्या व्यापक विस्तारासाठी अडथळा ठरत होता. मराठ्यांना बाहेरील शत्रूंविरुद्ध लढायचे असेल तर सातारा आणि कोल्हापूरमधील संघर्ष कमी करणे आवश्यक होते.

यामुळे अखेरीस शाहू महाराज आणि संभाजी द्वितीय यांच्यात समझोत्याचा मार्ग स्वीकारण्यात आला.

इ.स. १७३१ मध्ये वारणेचा तह झाला.

या तहाने दोन्ही सत्तांच्या अधिकारक्षेत्राबाबत काही महत्त्वाचे निर्णय घेण्यात आले.

शाहू महाराजांनी सातारा केंद्रित सत्ता कायम ठेवली, तर संभाजी द्वितीय यांना कोल्हापूर केंद्रित स्वतंत्र सत्ता मान्य करण्यात आली.

यामुळे दोन्ही भोसले घराण्यांमधील दीर्घकाळ चाललेल्या सत्तासंघर्षाला काही प्रमाणात स्थैर्य मिळाले.

वारणेच्या तहाचा एक मोठा परिणाम म्हणजे मराठा राज्यातील सातारा आणि कोल्हापूर या दोन शाखांचे स्वतंत्र राजकीय अस्तित्व अधिक स्पष्ट झाले.

त्यानंतर शाहू महाराजांच्या नेतृत्वाखालील सातारा दरबारातून पेशव्यांच्या माध्यमातून मराठा साम्राज्याचा विस्तार अधिक वेगाने झाला.

दुसरीकडे कोल्हापूरची भोसले गादी स्वतंत्रपणे अस्तित्वात राहिली.