दुसरे इंग्रज–मराठा युद्ध का झाले? – मराठा साम्राज्यातील अंतर्गत संघर्षातून उभे राहिलेले इंग्रजांचे मोठे आव्हान
अठराव्या शतकाच्या अखेरीस मराठा साम्राज्य भारतातील एक प्रमुख राजकीय शक्ती होते. मात्र पेशव्यांच्या नेतृत्वाखालील मराठा संघराज्यातील अंतर्गत मतभेद, सरदारांमधील सत्तास्पर्धा आणि इंग्रज ईस्ट इंडिया कंपनीचा वाढता हस्तक्षेप यामुळे परिस्थिती हळूहळू बदलत गेली. या पार्श्वभूमीवर इ.स. १८०३ ते १८०५ दरम्यान दुसरे इंग्रज–मराठा युद्ध झाले.
पहिल्या इंग्रज–मराठा युद्धानंतर सालबाईचा तह, इ.स. १७८२ झाला. या तहामुळे काही काळ इंग्रज आणि मराठ्यांमध्ये तुलनेने शांतता राहिली. मात्र पुढील दोन दशकांत मराठा राजकारणात अंतर्गत संघर्ष वाढत गेला.
या काळात पुण्याचा पेशवा हा मराठा राजकारणातील सर्वोच्च पदांपैकी एक होता. परंतु शिंदे, होळकर, भोसले आणि गायकवाड यांसारख्या प्रमुख मराठा घराण्यांकडे स्वतंत्र लष्करी आणि आर्थिक शक्ती होती.
त्यामुळे मराठा साम्राज्य एकसंध केंद्रीकृत सत्ता न राहता शक्तिशाली सरदारांच्या संघराज्यासारखे कार्य करू लागले.
या परिस्थितीत पेशवा बाजीराव द्वितीय आणि मराठा सरदारांमध्ये मतभेद वाढले. विशेषतः शिंदे आणि होळकर यांच्यातील स्पर्धेचा पुण्याच्या राजकारणावर मोठा परिणाम झाला.
इ.स. १८०२ मध्ये यशवंतराव होळकरांनी पुण्यावर चढाई केली. २५ ऑक्टोबर १८०२ रोजी झालेल्या हडपसरजवळील लढाईत पेशवा बाजीराव द्वितीय आणि दौलतराव शिंदे यांच्या सैन्याचा पराभव झाला.
पुणे होळकरांच्या ताब्यात गेल्यानंतर बाजीराव द्वितीय यांच्यासमोर मोठे संकट उभे राहिले.
त्यांनी इंग्रज ईस्ट इंडिया कंपनीकडे मदत मागण्याचा निर्णय घेतला.
याच निर्णयाने दुसऱ्या इंग्रज–मराठा युद्धाची पायाभरणी झाली.
इंग्रजांनी पेशव्याला मदत करण्याची तयारी दर्शवली; मात्र त्याबदल्यात त्यांनी पेशव्यावर कठोर राजकीय अटी लादल्या.
३१ डिसेंबर १८०२ रोजी वसईचा तह झाला.
या तहानुसार पेशवा बाजीराव द्वितीय यांनी इंग्रजांचे संरक्षण स्वीकारले आणि त्यांच्या प्रदेशात इंग्रज सैन्य ठेवण्यास मान्यता दिली. त्याबदल्यात पेशव्याला पुन्हा पुण्याच्या गादीवर बसवण्याचे इंग्रजांनी मान्य केले.
वरकरणी हा तह पेशव्याला सत्ता परत मिळवून देण्यासाठी होता; पण प्रत्यक्षात त्यातून पेशव्यांचे स्वतंत्र परराष्ट्र धोरण आणि राजकीय स्वातंत्र्य मोठ्या प्रमाणावर कमी झाले.
वसईच्या तहामुळे इतर मराठा सरदार अत्यंत अस्वस्थ झाले.
दौलतराव शिंदे आणि रघुजी भोसले यांनी इंग्रजांचा वाढता हस्तक्षेप स्वीकारण्यास नकार दिला. त्यांना भीती होती की पेशव्याने इंग्रजांचे संरक्षण स्वीकारल्यामुळे पुढे इंग्रज मराठा साम्राज्याच्या इतर भागांमध्येही हस्तक्षेप करतील.
इंग्रजांसाठी मात्र हीच संधी होती.
पेशव्याशी झालेल्या तहाच्या आधारावर इंग्रजांनी मराठा राजकारणात थेट हस्तक्षेप करण्यास सुरुवात केली.
गव्हर्नर-जनरल लॉर्ड वेलस्ली याचे धोरण भारतात इंग्रजांचा प्रभाव वाढवण्याचे होते. त्यासाठी त्याने तैनाती फौज पद्धतीचा वापर केला.
वसईचा तह हा या धोरणासाठी अत्यंत महत्त्वाचा विजय होता.
मात्र शिंदे आणि भोसले यांनी इंग्रजांच्या वाढत्या हस्तक्षेपाला विरोध केला.
यामुळे इ.स. १८०३ मध्ये दुसरे इंग्रज–मराठा युद्ध सुरू झाले.
इंग्रजांनी एकाच वेळी मराठा शक्तीच्या विविध केंद्रांवर लष्करी कारवाया सुरू केल्या.
जनरल आर्थर वेलस्ली यांच्या नेतृत्वाखाली इंग्रज सैन्याने दक्षिण आणि मध्य भारतात मोहिमा केल्या. त्याच काळात उत्तरेकडे इंग्रज सैन्याने शिंद्यांच्या प्रदेशावर हल्ले केले.
अस्सायेची लढाई, इ.स. १८०३ ही या युद्धातील महत्त्वाची लढाई होती. आर्थर वेलस्लीच्या सैन्याने शिंदे आणि भोसले यांच्या संयुक्त सैन्याचा पराभव केला.
यानंतर अरगावची लढाई झाली आणि भोसले पक्षाला मोठा धक्का बसला.
उत्तर भारतातही इंग्रजांनी शिंद्यांविरुद्ध यश मिळवले. दिल्ली आणि आग्रा यांसारख्या महत्त्वाच्या केंद्रांवर इंग्रजांचा प्रभाव वाढला.
युद्धाच्या सुरुवातीला मराठ्यांकडे मोठी सैन्यशक्ती होती. मात्र त्यांच्यात एकसंध नेतृत्व आणि संयुक्त युद्धनीतीचा अभाव होता.
शिंदे, भोसले आणि होळकर यांचे हितसंबंध नेहमी एकसारखे नव्हते.
पेशवा बाजीराव द्वितीय आधीच इंग्रजांच्या संरक्षणाखाली गेले होते.
यामुळे इंग्रजांना मराठा शक्तीला एकाच वेळी एकत्रितपणे सामोरे जाण्याची गरज पडली नाही.
एकेक मराठा शक्ती स्वतंत्रपणे लढत गेली.
No comments:
Post a Comment