शाहू महाराजांची मुघल कैदेतून सुटका – स्वराज्याच्या इतिहासाला नवे वळण देणारी घटना

 शाहू महाराजांची मुघल कैदेतून सुटका – स्वराज्याच्या इतिहासाला नवे वळण देणारी घटना

छत्रपती संभाजी महाराजांचे पुत्र शाहू महाराज यांच्या आयुष्यातील सर्वात प्रदीर्घ आणि कठीण काळ म्हणजे त्यांचा मुघलांच्या कैदेतील काळ. इ.स. १६८९ मध्ये रायगड मुघलांच्या ताब्यात गेल्यानंतर शाहू महाराज आणि त्यांच्या मातोश्री येसूबाई मुघलांच्या ताब्यात गेले. पुढील जवळपास अठरा वर्षे शाहू महाराजांनी मुघल छावणीतच जीवन व्यतीत केले. अखेर इ.स. १७०७ मध्ये औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर त्यांची सुटका झाली आणि त्यांच्या महाराष्ट्रात पुनरागमनाने स्वराज्याच्या राजकारणाला निर्णायक वळण मिळाले.

इ.स. १६८९ मध्ये संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर स्वराज्यावर मोठे संकट आले होते. औरंगजेबाने मराठा सत्ता संपवण्यासाठी महाराष्ट्रात प्रचंड लष्करी मोहीम सुरू केली होती. त्याच काळात रायगड मुघलांच्या ताब्यात गेला आणि संभाजी महाराजांचे पुत्र शाहू मुघलांच्या हाती लागले.

त्या वेळी शाहू महाराजांचे वय अत्यंत कमी होते. त्यांच्या मातोश्री येसूबाई यांनाही मुघलांनी कैद केले. त्यामुळे शाहू महाराजांचे बालपण आणि तारुण्य स्वराज्याच्या मुक्त वातावरणात न जाता मुघल छावणीत गेले.

मुघलांसाठी शाहू महाराज हे केवळ एक कैदी नव्हते. ते संभाजी महाराजांचे पुत्र आणि शिवाजी महाराजांचे नातू होते. त्यामुळे भविष्यात मराठा गादीवर त्यांचा दावा निर्माण होऊ शकत होता.

औरंगजेबाने शाहू महाराजांना तुलनेने सन्मानाने वागवण्याचे धोरण ठेवले. त्यांना ‘राजा’ हा किताब आणि मनसब देण्यात आली होती, अशी मराठी विश्वकोशातील नोंद आहे. मात्र त्यांच्या स्थितीवर मुघलांचे नियंत्रण कायम होते.

शाहू महाराजांच्या कैदेचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे येसूबाईंची भूमिका. त्यांनी आपल्या पुत्राला मुघल छावणीत वाढवताना त्यांची ओळख, संस्कार आणि स्वराज्याशी असलेला संबंध टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केला.

या प्रदीर्घ कैदेत शाहू महाराजांनी मुघल दरबारातील राजकारण, प्रशासन आणि सरदारांचे व्यवहार जवळून पाहिले. त्यामुळे पुढे महाराष्ट्रात परतल्यानंतर त्यांच्या राजकीय वागणुकीत संयम, मुत्सद्देगिरी आणि समन्वयाची वृत्ती दिसून आली.

दरम्यान महाराष्ट्रात स्वराज्याचा संघर्ष सुरूच होता. संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर राजाराम महाराजांनी नेतृत्व स्वीकारले. पुढे राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर महाराणी ताराबाईंनी आपल्या पुत्र शिवाजी राजांच्या नावाने स्वराज्याचा कारभार हाती घेतला आणि मुघलांविरुद्ध संघर्ष सुरू ठेवला.

अशा परिस्थितीत शाहू महाराजांना मुघल कैदेत ठेवणे हे औरंगजेबासाठी एक राजकीय साधन होते. कारण शाहू महाराज मुक्त झाले आणि महाराष्ट्रात परतले तर मराठा गादीवर त्यांच्या वारसाहक्काचा प्रश्न निर्माण होणार होता.

अखेर इ.स. १७०७ मध्ये औरंगजेबाचा मृत्यू झाला. त्यानंतर मुघल साम्राज्यातच उत्तराधिकाराचा संघर्ष सुरू झाला. औरंगजेबाचा पुत्र आझमशहा दख्खनमध्ये होता.

याच काळात शाहू महाराजांच्या सुटकेचा निर्णय घेण्यात आला. उपलब्ध इतिहासस्रोतांनुसार आझमशहाने शाहू महाराजांना कैदेतून मुक्त केले. पुढे बहादूरशहा मुघल सम्राट झाला. शाहूंची सुटका ही मुघलांच्या राजकीय डावपेचाचाही भाग होती—त्यांच्या माध्यमातून मराठ्यांमध्ये उत्तराधिकाराचा संघर्ष निर्माण होईल, अशी अपेक्षा मुघलांना होती.

८ मे १७०७ रोजी शाहू महाराजांची सुटका झाली, अशी महाराष्ट्रातील ऐतिहासिक परंपरेत प्रसिद्ध तारीख आहे. सुटकेनंतर त्यांनी महाराष्ट्राच्या दिशेने प्रस्थान केले.

मात्र शाहू महाराजांसमोर महाराष्ट्रात परतल्यानंतर लगेचच नवे संकट उभे राहिले.

महाराणी ताराबाईंनी शाहू महाराजांचा गादीवरील दावा मान्य केला नाही. त्यांचे म्हणणे होते की मुघलांच्या दीर्घ कैदेत राहिलेला शाहू हा स्वराज्याचा योग्य वारस नाही; त्यांच्या पुत्र शिवाजी राजे यांचा गादीवर अधिकार आहे. त्यामुळे शाहू महाराजांच्या आगमनाने स्वराज्यातील संघर्षाला नवे स्वरूप प्राप्त झाले.

शाहू महाराजांनी मात्र आपल्या वारसाहक्काचा दावा कायम ठेवला. त्यांच्या बाजूने अनेक अनुभवी मराठा सरदार येऊ लागले. त्यात धनाजी जाधव यांची भूमिका निर्णायक ठरली.

शाहू महाराज आणि ताराबाई यांच्या सैन्यांमध्ये अखेर खेडची लढाई झाली. या संघर्षात शाहू महाराजांच्या बाजूला धनाजी जाधव आले आणि ताराबाईंच्या सैन्याला पराभव स्वीकारावा लागला. त्यानंतर शाहू महाराजांनी साताऱ्यावर आपला अधिकार प्रस्थापित केला.

या घटनांमुळे मराठा राज्यात सातारा आणि कोल्हापूर अशी दोन सत्ताकेंद्रे निर्माण झाली. शाहू महाराज साताऱ्यातून राज्य करू लागले, तर ताराबाईंच्या बाजूने कोल्हापूरची स्वतंत्र सत्ता पुढे विकसित झाली.

शाहू महाराजांच्या सुटकेचा सर्वात मोठा राजकीय परिणाम म्हणजे मराठा साम्राज्याच्या पुढील विस्ताराचा मार्ग खुला झाला.

शाहू महाराजांनी तुलनेने समन्वयवादी धोरण स्वीकारले. विविध मराठा सरदारांना आपल्या बाजूला आणून त्यांनी सत्ता स्थिर करण्याचा प्रयत्न केला. पुढे बाळाजी विश्वनाथ यांच्यावर त्यांचा विश्वास बसला आणि त्यांनी त्यांना पेशव्यांच्या पदावर नियुक्त केले.

बाळाजी विश्वनाथांच्या मुत्सद्देगिरीमुळे मुघल दरबाराकडून शाहू महाराजांच्या अधिकाराला मान्यता मिळवण्याचा मार्ग खुला झाला. पुढे याच प्रक्रियेतून मराठ्यांना चौथाई आणि सरदेशमुखीचे अधिकार मिळवण्याची राजकीय पायाभरणी झाली.

यातून पुढे मराठा साम्राज्याचा एक नवा अध्याय सुरू झाला.

शाहू महाराजांच्या काळात पेशव्यांचे महत्त्व वाढले आणि पुढे बाजीराव पेशव्यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सत्ता उत्तर भारतापर्यंत विस्तारली.

म्हणून शाहू महाराजांची मुघल कैदेतून सुटका ही केवळ एका राजाची मुक्तता नव्हती. तिच्यामुळे मराठा राज्यातील उत्तराधिकाराचा प्रश्न, सातारा–कोल्हापूर विभाजन, पेशव्यांचा उदय आणि पुढील मराठा साम्राज्याचा विस्तार या सर्व घटनांची मालिका सुरू झाली.

शाहू महाराज जवळपास अठरा वर्षे मुघलांच्या छावणीत राहिले; पण त्या कैदेतून बाहेर पडताना ते स्वराज्याच्या गादीवर दावा करणारे छत्रपती म्हणून महाराष्ट्रात परतले.

मुघलांनी शाहूंना मुक्त केले, कारण त्यांना मराठ्यांमध्ये फूट पडेल अशी अपेक्षा होती; पण याच शाहूंनी पुढे मराठा राज्याला स्थैर्य दिले आणि पेशव्यांच्या माध्यमातून मराठा सामर्थ्याला अभूतपूर्व विस्ताराची दिशा मिळाली.

म्हणूनच शाहू महाराजांची सुटका ही मराठा इतिहासातील एक विलक्षण वळण ठरते—

“मुघलांच्या कैदेतून मुक्त झालेला शाहू महाराष्ट्रात परतला; आणि त्याच्या आगमनाने स्वराज्याच्या संघर्षाचा पुढचा अध्याय सुरू झाला.”