रेवदंडा मोहीम – कोकणातील पोर्तुगीज सत्तेला आव्हान देणारी शिवाजी महाराजांची कारवाई

 रेवदंडा मोहीम – कोकणातील पोर्तुगीज सत्तेला आव्हान देणारी शिवाजी महाराजांची कारवाई

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यविस्तारात कोकण किनारपट्टीला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान होते. सह्याद्रीच्या पश्चिमेला असलेला हा प्रदेश व्यापार, बंदरे, समुद्री मार्ग आणि परकीय सत्तांच्या हालचालींमुळे सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचा होता. याच पार्श्वभूमीवर रेवदंडा परिसरातील पोर्तुगीज सत्तेविरुद्ध शिवाजी महाराजांनी केलेली मोहीम ही स्वराज्याच्या समुद्री धोरणातील एक महत्त्वाची घटना ठरली.

रेवदंडा हे कुंडलिका नदीच्या मुखाजवळील महत्त्वाचे बंदर होते. त्याच्या जवळच चौल हे प्राचीन व्यापारी केंद्र होते. या भागावर पोर्तुगीजांचा प्रभाव होता आणि त्यामुळे रेवदंडा–चौल परिसराला पश्चिम किनारपट्टीच्या व्यापारात विशेष महत्त्व प्राप्त झाले होते.

शिवाजी महाराजांनी कोकणात आपला प्रभाव वाढवण्यास सुरुवात केल्यानंतर पोर्तुगीजांच्या ताब्यातील किनारी प्रदेश आणि त्यांच्या व्यापारव्यवस्थेकडे विशेष लक्ष दिले.

कोकणातील बंदरे स्वराज्याच्या ताब्यात आल्यास व्यापारातून महसूल मिळवता येणार होता आणि समुद्रकिनाऱ्यावरील शत्रूंच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणेही शक्य होणार होते.

रेवदंड्याचे सामरिक महत्त्व यामुळे आणखी वाढले.

शिवाजी महाराजांच्या काळात पोर्तुगीज सत्ता गोवा, वसई आणि उत्तर कोकणातील काही महत्त्वाच्या ठिकाणी प्रभावशाली होती. त्यांच्याकडे जहाजे, समुद्री किल्ले आणि व्यापारी संपर्कांचे जाळे होते.

मराठ्यांचा किनारपट्टीवरील विस्तार वाढत असताना दोन्ही सत्तांमध्ये तणाव निर्माण होणे स्वाभाविक होते.

शिवाजी महाराजांनी इ.स. १६७० च्या दशकात रेवदंडा–चौल परिसरावर दबाव वाढवला. मराठा सैन्याने या भागात हालचाली करून पोर्तुगीजांच्या नियंत्रणाला आव्हान दिले.

या मोहिमेचा उद्देश केवळ एक किल्ला जिंकणे नव्हता. त्यामागे कोकणातील स्वराज्याची पकड मजबूत करणे, पोर्तुगीजांचा प्रभाव मर्यादित करणे आणि किनारी मार्गांवर नियंत्रण मिळवणे हे व्यापक उद्दिष्ट होते.

रेवदंड्याची तटबंदी आणि पोर्तुगीजांची संरक्षणव्यवस्था मजबूत होती. त्यामुळे हा प्रदेश सहजपणे जिंकणे शक्य नव्हते.

मराठ्यांनी आसपासच्या प्रदेशावर नियंत्रण मिळवत रेवदंड्याची कोंडी करण्याचा प्रयत्न केला. स्थानिक भूगोल, नदीचे मुख आणि समुद्रमार्ग यांचा विचार करून लष्करी हालचाली करण्यात आल्या.

मात्र पोर्तुगीजांकडे समुद्री मार्गाने रसद आणि सैनिकी मदत पोहोचवण्याची क्षमता होती. त्यामुळे रेवदंड्यासारख्या किनारी ठिकाणावर थेट आणि दीर्घकाळ नियंत्रण मिळवणे मराठ्यांसाठी आव्हानात्मक होते.

या काळात शिवाजी महाराजांची पोर्तुगीजांबाबतची भूमिका अत्यंत व्यावहारिक होती. प्रत्येक वेळी युद्ध करण्याऐवजी परिस्थितीनुसार तह, दबाव, व्यापार आणि लष्करी कारवाई यांचा वापर केला जात असे.

कारण पोर्तुगीज हे केवळ शत्रू नव्हते; ते एक महत्त्वाचे व्यापारी आणि समुद्री शक्तिकेंद्र देखील होते.

रेवदंडा मोहिमेच्या संदर्भात ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. शिवाजी महाराजांना पोर्तुगीजांचा संपूर्ण नाश करण्यापेक्षा कोकणातील त्यांच्या प्रभावाला मर्यादा घालून स्वराज्याच्या हिताचे संरक्षण करणे अधिक महत्त्वाचे होते.

याच काळात शिवाजी महाराजांनी मराठा आरमार मजबूत करण्यावर भर दिला. सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग आणि इतर किनारी किल्ल्यांमुळे स्वराज्याची समुद्री संरक्षणव्यवस्था विकसित होत होती.

रेवदंडा–चौलसारख्या बंदरांवर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न हा या व्यापक समुद्री धोरणाचा एक भाग होता.

या मोहिमेमुळे पोर्तुगीजांना कोकणातील मराठ्यांची वाढती ताकद लक्षात आली. शिवाजी महाराजांची सत्ता आता केवळ सह्याद्रीच्या किल्ल्यांपुरती मर्यादित राहिलेली नव्हती; ती समुद्रकिनाऱ्यापर्यंत पोहोचली होती.