सुपे जहागिरीचा ताबा – स्वराज्याच्या विस्तारातील शिवाजी महाराजांची निर्णायक सुरुवात

 

सुपे जहागिरीचा ताबा – स्वराज्याच्या विस्तारातील शिवाजी महाराजांची निर्णायक सुरुवात

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यनिर्मितीच्या सुरुवातीच्या काळात पुणे परिसरातील किल्ले, जहागिरी आणि महसूल प्रदेशांवर नियंत्रण मिळवणे अत्यंत महत्त्वाचे होते. या प्रक्रियेत सुपे जहागिरीचा ताबा हा एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. या घटनेमुळे शिवाजी महाराजांचा पुणे–सुपे परिसरातील प्रभाव वाढला आणि स्वराज्याच्या संघटित विस्ताराला अधिक बळ मिळाले.

शिवाजी महाराजांचे बालपण आणि सुरुवातीचे राजकीय आयुष्य पुणे आणि मावळ परिसरात गेले. शहाजीराजांनी पुण्याची जहागीर शिवाजी महाराजांच्या देखरेखीखाली दिली होती. या प्रदेशात दादोजी कोंडदेव यांनी महसूल आणि प्रशासनाची व्यवस्था उभी केली होती.

शिवाजी महाराजांनी तरुण वयातच मावळातील देशमुख, देशपांडे आणि स्थानिक सरदारांशी संबंध मजबूत करण्यास सुरुवात केली. स्वराज्य उभारण्यासाठी केवळ किल्ले जिंकणे पुरेसे नव्हते; तर त्यांच्या आसपासचा महसूल प्रदेश आणि स्थानिक प्रशासनही आपल्या नियंत्रणाखाली आणणे आवश्यक होते.

याच पार्श्वभूमीवर सुपे जहागिरीकडे शिवाजी महाराजांचे लक्ष गेले.

सुपे हे पुण्याच्या आग्नेय दिशेला असलेले महत्त्वाचे ठिकाण होते. या परिसराचा संबंध शहाजीराजांच्या जहागिरीतील व्यवस्थेशी होता. मात्र सुपे जहागिरीचा कारभार शिवाजी महाराजांच्या थेट नियंत्रणात नव्हता.

सुपे जहागिरीच्या व्यवस्थापनाशी संभाजी मोहिते यांचे नाव जोडले जाते. ते शिवाजी महाराजांचे सावत्र आईचे भाऊ होते. त्यामुळे या प्रकरणात कौटुंबिक संबंध आणि राजकीय हितसंबंध दोन्ही गुंतलेले होते.

शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची स्वतंत्र सत्ता उभी करण्यास सुरुवात केल्यानंतर सुपे जहागिरीवर आपले नियंत्रण प्रस्थापित करणे आवश्यक झाले.

परंपरेनुसार, शिवाजी महाराजांनी सुपे येथे जाऊन तेथील कारभार आपल्या ताब्यात घेतला आणि जहागिरीतील महसूल व प्रशासकीय नियंत्रण स्वराज्याच्या हातात आणले.

या कारवाईत मोठ्या प्रमाणावर रक्तपात झाला, असे ठामपणे सांगण्यापेक्षा राजकीय आणि प्रशासकीय नियंत्रण हस्तगत करण्याची प्रक्रिया म्हणून या घटनेकडे पाहणे अधिक योग्य ठरते.

सुपे जहागिरीचा ताबा मिळाल्यामुळे शिवाजी महाराजांच्या नियंत्रणाखालील पुणे परिसर आणि मावळ प्रदेश यांच्यातील संपर्क अधिक मजबूत झाला.

या प्रदेशातून मिळणारा महसूल स्वराज्याच्या सैनिकी आणि प्रशासकीय गरजांसाठी महत्त्वाचा ठरला.

शिवाजी महाराजांच्या सुरुवातीच्या धोरणात एक महत्त्वाची बाब दिसून येते—

किल्ला जिंकायचा, त्याच्या आसपासचा प्रदेश आपल्या नियंत्रणात आणायचा आणि तेथील महसूलव्यवस्था स्वराज्याच्या उपयोगात आणायची.

सुपे जहागिरीच्या ताब्याने याच धोरणाला बळ मिळाले.

या काळात शिवाजी महाराजांनी तोरणा, राजगड, पुरंदर, रोहिडा यांसारख्या किल्ल्यांवर आणि आसपासच्या प्रदेशांवर आपला प्रभाव वाढवण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे सुपेचा ताबा हा स्वराज्याच्या सुरुवातीच्या भौगोलिक विस्ताराशी जोडलेला होता.

सुपे परिसराचे महत्त्व केवळ महसुलापुरते मर्यादित नव्हते. पुणे, मावळ आणि दख्खनच्या इतर भागांकडे जाणाऱ्या मार्गांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठीही हा प्रदेश उपयोगी होता.

शिवाजी महाराजांच्या दृष्टीने सुरक्षित अंतर्गत प्रदेश आणि त्यांना जोडणारे मार्ग तयार करणे अत्यंत आवश्यक होते.

सुपे जहागिरी आपल्या नियंत्रणाखाली आल्यामुळे पुणे परिसरातील स्वराज्याची पकड अधिक मजबूत झाली.

या घटनेचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे शिवाजी महाराजांनी कौटुंबिक संबंधांपेक्षा स्वराज्याच्या राजकीय हिताला प्राधान्य दिले.

संभाजी मोहिते हे त्यांचे नातेवाईक होते; तरीही जहागिरीच्या कारभाराचा प्रश्न स्वतंत्र राजकीय विषय म्हणून हाताळला गेला. यावरून शिवाजी महाराजांची स्वराज्य उभारणी ही केवळ वैयक्तिक सत्ताविस्तार नसून स्वतंत्र प्रशासकीय व्यवस्था निर्माण करण्याचा प्रयत्न होती, असे दिसते