पोर्तुगीज–आदिलशाही–मुघल संबंध – दख्खनच्या सत्तासंघर्षातील बदलते राजकीय समीकरण

 

पोर्तुगीज–आदिलशाही–मुघल संबंध – दख्खनच्या सत्तासंघर्षातील बदलते राजकीय समीकरण

सतराव्या शतकातील दख्खनचे राजकारण हे केवळ मराठे आणि मुघल यांच्यातील संघर्षापुरते मर्यादित नव्हते. या काळात पोर्तुगीज, आदिलशाही, मुघल आणि मराठे या विविध सत्तांमध्ये सतत बदलणारे संबंध होते. व्यापार, समुद्रकिनाऱ्यावरील बंदरे, किल्ले, महसूल आणि राजकीय वर्चस्व यांसाठी या सत्तांमध्ये कधी मैत्री, कधी तह तर कधी संघर्ष होत असे.

पश्चिम किनारपट्टीवर पोर्तुगीजांची सत्ता विशेषतः गोवा, वसई आणि आसपासच्या किनारी प्रदेशात मजबूत होती. समुद्री व्यापारावर नियंत्रण ठेवणे हा त्यांच्या सत्तेचा प्रमुख आधार होता. अरबी समुद्रातील व्यापारमार्ग, बंदरे आणि जहाजांची ये-जा यावर नियंत्रण मिळवणे त्यांच्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे होते.

दुसरीकडे दख्खनमध्ये विजापूरची आदिलशाही ही एक प्रभावशाली सत्ता होती. आदिलशाहीचा प्रभाव कर्नाटकापासून कोकणातील काही भागांपर्यंत पसरला होता. त्यामुळे आदिलशाही आणि पोर्तुगीज यांचे हितसंबंध अनेक ठिकाणी एकमेकांना भिडत होते.

पोर्तुगीजांना किनारपट्टीवरील व्यापार आणि बंदरांवर आपला प्रभाव कायम ठेवायचा होता, तर आदिलशाहीला आपल्या प्रदेशातील महसूल आणि समुद्री संपर्क सुरक्षित ठेवायचे होते. त्यामुळे दोन्ही सत्तांमध्ये संबंध कायम मैत्रीपूर्ण राहिले नाहीत.

याच काळात उत्तरेकडून मुघल साम्राज्य दख्खनमध्ये विस्तार करत होते. औरंगजेबाच्या नेतृत्वाखाली मुघलांनी दख्खनमधील आदिलशाही आणि कुतुबशाहीवर दबाव वाढवला.

मुघलांसाठी दख्खनचे महत्त्व केवळ भूभागापुरते नव्हते. दक्षिण भारतातील संपत्ती, व्यापारमार्ग आणि राजकीय वर्चस्व मिळवणे हे त्यांच्या विस्तारवादी धोरणाचा महत्त्वाचा भाग होते.

म्हणूनच मुघल आणि आदिलशाही यांच्यात संघर्ष वाढत गेला. आदिलशाहीला मुघलांचा वाढता दबाव रोखण्यासाठी दख्खनमधील इतर सत्तांशी संबंध ठेवणे आवश्यक होते.

याच राजकीय परिस्थितीत शिवाजी महाराजांचा उदय झाला.

शिवाजी महाराजांनी आदिलशाहीच्या नियंत्रणाखालील अनेक किल्ले आणि प्रदेश आपल्या ताब्यात घेत स्वराज्याचा विस्तार सुरू केला. त्यामुळे आदिलशाहीसमोर एक नवीन आव्हान निर्माण झाले.

आता आदिलशाहीला एका बाजूला मुघलांचा दबाव, तर दुसऱ्या बाजूला शिवाजी महाराजांचे वाढते स्वराज्य यांचा सामना करावा लागत होता.

पोर्तुगीजांसाठीही शिवाजी महाराजांचा उदय महत्त्वाचा होता. कारण मराठ्यांचा प्रभाव वाढत असताना कोकण किनारपट्टी आणि समुद्री व्यापारमार्गांवर त्यांची उपस्थिती वाढत होती.

शिवाजी महाराजांनी किनारपट्टीचे सामरिक महत्त्व ओळखून मराठा आरमार उभारण्यास सुरुवात केली. यामुळे पोर्तुगीज, सिद्दी आणि इतर समुद्री शक्तींना मराठ्यांच्या वाढत्या नौदलशक्तीची दखल घ्यावी लागली.

पोर्तुगीज आणि मराठ्यांचे संबंध त्यामुळे एकाच स्वरूपाचे नव्हते. काही वेळा व्यापार आणि राजनैतिक व्यवहारासाठी संपर्क ठेवला गेला, तर काही वेळा प्रदेश आणि समुद्री वर्चस्वाच्या प्रश्नावर संघर्षाची परिस्थिती निर्माण झाली.

शिवाजी महाराजांनी दाभोळ, राजापूर आणि कोकणातील इतर भागांमध्ये आपला प्रभाव वाढवताना समुद्रकिनाऱ्यावरील राजकारणाला विशेष महत्त्व दिले.

राजापूर हे त्या काळातील एक महत्त्वाचे व्यापारी केंद्र होते. इंग्रज, पोर्तुगीज आणि इतर व्यापारी शक्तींच्या हालचालींमुळे कोकणातील व्यापाराचे राजकीय महत्त्व वाढले होते.

दरम्यान, मुघल आणि आदिलशाही यांच्यातील संघर्ष अधिक तीव्र होत गेला. शिवाजी महाराजांनी या संघर्षाचा राजकीय आणि सामरिक फायदा घेत स्वराज्याचा विस्तार केला.

एकाच वेळी दोन मोठ्या सत्तांशी थेट संघर्ष करण्याऐवजी त्यांनी परिस्थितीनुसार तह, आक्रमण आणि मुत्सद्देगिरी यांचा वापर केला.

इ.स. १६६५ मध्ये पुरंदरच्या तहानंतर शिवाजी महाराज आणि मुघल यांच्यात तात्पुरते राजकीय संबंध निर्माण झाले. मात्र हा संबंध दीर्घकाळ टिकला नाही. आग्रा भेटीतील संकटानंतर शिवाजी महाराजांनी पुन्हा मुघलांविरुद्ध संघर्ष सुरू केला.

या काळात आदिलशाहीची ताकदही हळूहळू कमी होत होती.

मुघलांनी दख्खनमधील आपला विस्तार वाढवला आणि अखेरीस इ.स. १६८६ मध्ये विजापूरची आदिलशाही मुघल साम्राज्यात विलीन झाली.

आदिलशाहीचा अंत हा दख्खनच्या राजकारणातील मोठा बदल होता.

यापूर्वी दख्खनमध्ये मुघल–आदिलशाही–मराठे अशी त्रिकोणी सत्तास्पर्धा होती. आदिलशाही नष्ट झाल्यानंतर मुघल आणि मराठे यांच्यातील संघर्ष अधिक थेट झाला.

पोर्तुगीजांसाठीही ही परिस्थिती महत्त्वाची होती. दख्खनमधील राजकीय संतुलन बदलल्यामुळे त्यांना मराठे आणि मुघल या दोन्ही शक्तींशी सावधपणे संबंध ठेवावे लागत होते.

म्हणजेच पोर्तुगीजांचे धोरण मुख्यतः आपल्या किनारी प्रदेश, व्यापार आणि समुद्री हितसंबंधांचे संरक्षण करण्यावर आधारित होते.

मुघलांना समुद्रावर पोर्तुगीजांसारखे प्रभावी नियंत्रण नव्हते. त्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील पोर्तुगीज उपस्थिती ही त्यांच्यासाठी स्वतंत्र सामरिक वास्तव होते.

मराठ्यांनी मात्र समुद्राकडे वेगळ्या दृष्टीने पाहिले. शिवाजी महाराजांनी सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग आणि इतर किनारी किल्ल्यांच्या माध्यमातून समुद्री संरक्षणव्यवस्था मजबूत करण्याचा प्रयत्न केला.

यामुळे कोकण किनारपट्टीवर मराठे–पोर्तुगीज–सिद्दी यांच्यातील सत्तास्पर्धा अधिक गुंतागुंतीची झाली.

या संपूर्ण काळातील राजकारणाची सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे कोणतेही संबंध कायमस्वरूपी एकाच स्वरूपाचे नव्हते.

आजचा मित्र उद्या प्रतिस्पर्धी होऊ शकत होता आणि आजचा शत्रू उद्या तहाचा भागीदार होऊ शकत होता.

आदिलशाहीने कधी मराठ्यांविरुद्ध संघर्ष केला, तर मुघलांच्या वाढत्या दबावामुळे तिच्या राजकारणात बदल होत गेले. पोर्तुगीजांनी आपल्या व्यापारहितानुसार धोरणे आखली, तर मुघलांनी दख्खन जिंकण्याच्या उद्देशाने आपली सत्ता वाढवली.

शिवाजी महाराजांनी या बदलत्या समीकरणांचा उपयोग स्वराज्याच्या विस्तारासाठी केला.