निजामाचा पराभव – मराठ्यांच्या वेगवान युद्धनीतीसमोर हैदराबादच्या सत्तेची कोंडी

 

निजामाचा पराभव – मराठ्यांच्या वेगवान युद्धनीतीसमोर हैदराबादच्या सत्तेची कोंडी

अठराव्या शतकाच्या सुरुवातीला मुघल साम्राज्याची दख्खनवरील पकड कमकुवत होत असताना निजाम-उल-मुल्क आसफजाह याने दख्खनमध्ये स्वतंत्र राजकीय शक्ती निर्माण करण्यास सुरुवात केली. मराठ्यांचा वाढता प्रभाव आणि निजामाची दख्खनवरील सत्ता यांच्यात संघर्ष होणे अपरिहार्य होते. या संघर्षात पेशवा बाजीराव प्रथम यांच्या वेगवान युद्धनीतीने निजामाला वारंवार अडचणीत आणले.

मराठे आणि निजाम यांच्यातील संघर्ष हा केवळ प्रदेशासाठीचा नव्हता. त्यामागे महसूल, चौथ-सरदेशमुखीचे अधिकार, दख्खनमधील राजकीय वर्चस्व आणि मराठा साम्राज्याच्या विस्ताराचा प्रश्न होता.

निजामाला वाटत होते की मराठ्यांचा वाढता प्रभाव रोखून दख्खनमध्ये स्वतःचे स्वतंत्र वर्चस्व निर्माण करता येईल. दुसरीकडे पेशवा बाजीरावांना मराठ्यांचे पारंपरिक महसुली हक्क आणि दख्खनमधील राजकीय प्रभाव सुरक्षित करायचा होता.

या संघर्षातील सर्वात प्रसिद्ध घटना म्हणजे पालखेडचे युद्ध, इ.स. १७२८.

त्या वेळी निजामाने शाहू महाराजांच्या विरोधातील संभाजी द्वितीय आणि कोल्हापूरच्या गटाला काही प्रमाणात पाठिंबा दिला. मराठा राज्यातील अंतर्गत संघर्षाचा फायदा घेऊन शाहू महाराजांची सत्ता कमकुवत करणे हा निजामाचा प्रयत्न होता.

बाजीरावांनी मात्र निजामाशी थेट मोठी लढाई करण्याऐवजी त्याच्या सैन्याला हालचालींमध्ये अडकवण्याची रणनीती स्वीकारली.

बाजीरावांच्या सैन्याची सर्वात मोठी ताकद होती—वेगवान घोडदळ.

ते मोठ्या तोफखान्यासह चालणाऱ्या निजामाच्या सैन्यापेक्षा अधिक वेगाने हालचाल करू शकत होते. बाजीरावांनी निजामाच्या सैन्याभोवती जलद हालचाली करून त्याच्या रसदमार्गांवर नियंत्रण मिळवण्यास सुरुवात केली.

निजामाला आपल्या मोठ्या सैन्यासाठी अन्न, पाणी आणि चारा आवश्यक होता. मराठ्यांनी हीच कमजोरी लक्ष्य केली.

बाजीरावांनी निजामाला पालखेड परिसराकडे खेचले आणि त्याच्या सैन्याला अशा स्थितीत आणले की त्याला आवश्यक रसद मिळणे कठीण झाले.

मराठ्यांनी मोठी समोरासमोरची लढाई टाळली. त्याऐवजी त्यांनी निजामाच्या सैन्याला वेढ्यासारख्या परिस्थितीत अडकवले.

निजामाकडे मोठे सैन्य आणि तोफखाना असूनही तो त्यांचा प्रभावी वापर करू शकत नव्हता.

कारण युद्ध जिंकण्यासाठी केवळ सैनिक पुरेसे नसतात; सैन्याला अन्न आणि पाणी मिळणेही तितकेच आवश्यक असते.

पालखेडच्या परिसरात निजामाची परिस्थिती दिवसेंदिवस कठीण होत गेली.

शेवटी निजामाला तहासाठी तयार व्हावे लागले.

इ.स. १७२८ मध्ये मुंगी-शेवगाव येथे तह झाला, ज्यामुळे मराठ्यांना महत्त्वाचे राजकीय आणि महसुली लाभ मिळाले.

या तहामुळे शाहू महाराजांची दख्खनमधील सत्ता आणि मराठ्यांचे महसुली हक्क अधिक मजबूत झाले.

पालखेडचा विजय हा बाजीरावांच्या लष्करी प्रतिभेचा उत्कृष्ट नमुना मानला जातो.

युद्धाच्या पारंपरिक पद्धतीत दोन सैन्ये समोरासमोर येतात आणि निर्णायक लढाई होते. पण बाजीरावांनी युद्धाचे समीकरणच बदलले.

त्यांची रणनीती होती—

“शत्रूच्या सैन्याला नष्ट करण्यापेक्षा त्याला अशा स्थितीत आणा की त्याला स्वतःच तह करावा लागेल.”

निजामाविरुद्धच्या संघर्षात हीच रणनीती प्रभावी ठरली.