झुल्फिकार खान विरुद्ध राजाराम महाराज – जिंजीच्या वेढ्यात मुघल साम्राज्य आणि स्वराज्याची निर्णायक टक्कर

 

झुल्फिकार खान विरुद्ध राजाराम महाराज – जिंजीच्या वेढ्यात मुघल साम्राज्य आणि स्वराज्याची निर्णायक टक्कर

छत्रपती संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर औरंगजेबाला वाटले की आता मराठा स्वराज्याचा प्रतिकार मोडून काढणे सोपे जाईल. मात्र राजाराम महाराजांनी छत्रपतीपद स्वीकारून जिंजीला प्रस्थान केले आणि स्वराज्याचा संघर्ष महाराष्ट्राबाहेरही सुरू ठेवला. राजाराम महाराजांना पकडण्यासाठी औरंगजेबाने आपल्या अनुभवी सेनानी झुल्फिकार खानाला जिंजीवर मोहीम करण्याची जबाबदारी दिली. त्यातून निर्माण झालेला जिंजीचा प्रदीर्घ वेढा हा मराठा-मुघल संघर्षातील अत्यंत महत्त्वाचा प्रसंग ठरला.

इ.स. १६८९ मध्ये राजाराम महाराज जिंजीला पोहोचले. दक्षिण भारतातील हा किल्ला अत्यंत मजबूत आणि नैसर्गिकदृष्ट्या सुरक्षित होता. उंच डोंगर, मजबूत तटबंदी आणि अनेक संरक्षणात्मक भागांमुळे जिंजीला जिंकणे सोपे नव्हते.

औरंगजेबाला मात्र राजाराम महाराजांना सुरक्षित राहू द्यायचे नव्हते. कारण राजाराम महाराज हे केवळ एका किल्ल्यातील शासक नव्हते; ते मराठा स्वराज्याच्या राजकीय अस्तित्वाचे प्रतीक होते.

जर राजाराम महाराज मुघलांच्या हाती लागले असते, तर मराठा नेतृत्वाला मोठा धक्का बसला असता.

म्हणून औरंगजेबाने झुल्फिकार खानाच्या नेतृत्वाखाली मुघल सैन्य जिंजीकडे पाठवले.

झुल्फिकार खान हा मुघल साम्राज्यातील अनुभवी आणि प्रभावशाली सेनानी होता. त्याला जिंजीचा किल्ला जिंकून राजाराम महाराजांना पकडण्याची जबाबदारी देण्यात आली.

मुघल सैन्याने जिंजीला वेढा घातला.

परंतु जिंजीचा किल्ला साधा किल्ला नव्हता.

त्याची भौगोलिक रचना अशी होती की मोठ्या सैन्याने थेट हल्ला करणे अत्यंत कठीण होते. मुघल सैन्याला किल्ल्याच्या संरक्षणव्यवस्थेचा सामना करत दीर्घकाळ वेढा कायम ठेवावा लागला.

याच काळात राजाराम महाराजांनी किल्ल्याच्या आतून स्वराज्याच्या युद्धाचे नेतृत्व सुरू ठेवले.

मात्र मराठ्यांची रणनीती केवळ जिंजीच्या तटबंदीवर अवलंबून नव्हती.

महाराष्ट्रात संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांसारख्या सेनानींनी मुघल सैन्यावर सतत हल्ले सुरू ठेवले.

ही परिस्थिती झुल्फिकार खानासाठी मोठी समस्या होती.

तो जिंजीला वेढा घालत होता; पण त्याच वेळी महाराष्ट्रात मुघल सैन्याला मराठ्यांच्या धाडींचा सामना करावा लागत होता.

मुघल सैन्याचा एक मोठा भाग जिंजीच्या वेढ्यात अडकला असल्यामुळे महाराष्ट्रातील मराठ्यांना मुघल छावण्या, रसदमार्ग आणि लष्करी तुकड्यांवर हल्ले करण्याची संधी मिळत होती.

यामुळे जिंजीचा वेढा अधिकच दीर्घकाळ चालला.

राजाराम महाराजांनी जिंजीतून स्वराज्याच्या विविध भागांतील सरदारांशी संपर्क कायम ठेवला. महाराष्ट्रात सुरू असलेल्या युद्धाचे समन्वय साधण्याचा प्रयत्न केला जात होता.

मुघलांना मात्र एका निर्णायक विजयाची गरज होती.

जिंजी पडल्यास राजाराम महाराज मुघलांच्या हाती लागतील आणि मराठा नेतृत्वाला मोठा धक्का बसेल, अशी औरंगजेबाची अपेक्षा होती.

म्हणून झुल्फिकार खानाने किल्ल्याला दीर्घ वेढा देऊन त्याची रसदव्यवस्था कमकुवत करण्याचा प्रयत्न केला.

काळ जसजसा पुढे गेला तसतसा जिंजीतील परिस्थिती कठीण होत गेली. तरीही किल्ल्याचा प्रतिकार कायम राहिला.

दरम्यान, मुघल छावणीतही समस्या वाढत होत्या. दीर्घकाळ चाललेल्या मोहिमेमुळे सैनिकांचा खर्च, रसद आणि सैन्याची देखभाल यांचा ताण वाढत होता.

याच काळात संताजी घोरपडे यांनी मुघलांच्या छावण्यांवर आणि सैन्यावर धाडसी हल्ले केले. त्यांच्या वेगवान घोडदळामुळे मुघलांना जिंजीच्या वेढ्याबरोबरच बाहेरील प्रदेशातील सुरक्षेचीही चिंता करावी लागत होती.

जिंजीचा वेढा सुमारे आठ वर्षे चालला. एवढा दीर्घ वेढा मुघल सैन्यासाठी मोठे आव्हान होते.

अखेरीस इ.स. १६९८ मध्ये जिंजी मुघलांच्या ताब्यात गेला. झुल्फिकार खानाला लष्करी विजय मिळाला; मात्र हा विजय औरंगजेबाच्या अपेक्षेप्रमाणे पूर्ण ठरला नाही.

कारण राजाराम महाराज त्याआधीच जिंजीतून सुरक्षितपणे निसटले होते.

राजाराम महाराज महाराष्ट्रात परतले आणि स्वराज्याचा संघर्ष सुरूच राहिला.

यामुळे मुघलांनी जिंजी जिंकूनही मराठा नेतृत्व नष्ट करण्यात अपयश मिळवले.

हीच या संघर्षाची सर्वात महत्त्वाची बाजू होती.

झुल्फिकार खानाने किल्ला जिंकला; पण राजाराम महाराजांना पकडता आले नाही.

म्हणून मुघलांचा लष्करी विजय राजकीय विजयात बदलला नाही.