राजमुद्रेचे महत्त्व – स्वराज्याच्या सार्वभौमत्वाचे तेजस्वी प्रतीक

 

राजमुद्रेचे महत्त्व – स्वराज्याच्या सार्वभौमत्वाचे तेजस्वी प्रतीक

मराठा साम्राज्याच्या इतिहासात छत्रपती शिवाजी महाराजांची राजमुद्रा ही केवळ एक शासकीय शिक्कामोर्तब नव्हती, तर स्वराज्याची सार्वभौम सत्ता, न्यायनिष्ठ शासन, लोककल्याण आणि स्वतंत्र हिंदवी राज्याची घोषणा होती. मध्ययुगीन भारतात अनेक राजांनी आपल्या राज्याच्या अधिकृत शिक्क्यांचा वापर केला होता; परंतु शिवाजी महाराजांची राजमुद्रा तिच्या आशय, संस्कृत भाषेतील संदेश आणि राज्यकारभाराच्या तत्त्वज्ञानामुळे विशेष महत्त्वाची मानली जाते. इतिहासकारांच्या मते, राजमुद्रा ही स्वराज्याच्या वैचारिक अधिष्ठानाची आणि स्वतंत्र राज्याच्या संकल्पनेची अधिकृत घोषणा होती.

छत्रपती शिवाजी महाराजांची प्रसिद्ध राजमुद्रा पुढीलप्रमाणे आहे—

प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववंदिता ।

शाहसूनोः शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते ॥

या राजमुद्रेचा अर्थ असा आहे—

"प्रतिपदेच्या चंद्रकोरीप्रमाणे ही शिवाजी, शाहाजींचे पुत्र, यांची मुद्रा दिवसेंदिवस वाढत जाऊन संपूर्ण जगात वंदनीय होवो आणि सर्व प्रजेच्या कल्याणासाठी तेजाने प्रकाशमान राहो."

इतिहासकारांच्या मते, या राजमुद्रेची रचना शहाजीराजे भोसले यांच्या मार्गदर्शनाखाली किंवा त्यांच्या प्रेरणेने झाली असावी, अशी परंपरा आहे. तथापि, याबाबत समकालीन पुराव्यांत स्पष्ट उल्लेख उपलब्ध नाही. मात्र शिवाजी महाराजांच्या कारभाराच्या प्रारंभापासूनच ही राजमुद्रा अधिकृत कागदपत्रांवर वापरली जात असल्याचे पुरावे उपलब्ध आहेत.

राजमुद्रेचे सर्वात मोठे महत्त्व म्हणजे तिने स्वराज्याच्या सार्वभौमत्वाची घोषणा केली. त्या काळात दख्खनमधील बहुतांश सत्तांनी मुघल, आदिलशाही किंवा कुतुबशाही यांसारख्या मोठ्या सत्तांची अधीनता मान्य केली होती. परंतु शिवाजी महाराजांच्या राजमुद्रेत कोणत्याही परकीय सत्तेचा उल्लेख नाही. उलट, ती स्वतंत्र राज्याची स्पष्ट घोषणा करते.

राजमुद्रेतील "वर्धिष्णु" हा शब्द विशेष उल्लेखनीय आहे. त्याचा अर्थ सतत वाढणारे, विस्तारत जाणारे असा होतो. यावरून स्वराज्य केवळ मर्यादित प्रदेशापुरते नसून भविष्यात अधिक विस्तारेल, अशी दूरदृष्टी त्यामध्ये व्यक्त झाली आहे.

तसेच "विश्ववंदिता" या शब्दातून केवळ लष्करी विजय नव्हे, तर न्याय, सुशासन आणि आदर्श राज्यकारभारामुळे जगभर आदर मिळवण्याची आकांक्षा व्यक्त होते. हा विचार त्या काळातील अनेक समकालीन राजमुद्रांपेक्षा वेगळा आणि अधिक व्यापक होता.

राजमुद्रेतील "भद्राय" या शब्दाला विशेष महत्त्व आहे. त्याचा अर्थ प्रजेच्या कल्याणासाठी असा होतो. यावरून शिवाजी महाराजांच्या राज्यकारभाराचा उद्देश केवळ सत्ता मिळवणे नव्हता, तर लोकहितकारी शासन उभारणे हा होता. इतिहासकारांच्या मते, हा लोककल्याणकारी दृष्टिकोन शिवाजी महाराजांच्या प्रशासनात स्पष्टपणे दिसून येतो.

राजमुद्रेचा वापर राजाज्ञा, सनदा, फर्माने, जमिनींची दाने, महसूल कागदपत्रे आणि इतर अधिकृत दस्तऐवजांवर केला जात असे. राजमुद्रा उमटलेला दस्तऐवज हा स्वराज्याचा अधिकृत आदेश मानला जाई. त्यामुळे तिचे प्रशासकीय महत्त्वही अत्यंत मोठे होते.

इ.स. १६७४ मध्ये रायगडावर झालेल्या राज्याभिषेकानंतर राजमुद्रेला आणखी अधिकृत आणि सार्वभौम स्वरूप प्राप्त झाले. राज्याभिषेकानंतर शिवाजी महाराज स्वतंत्र छत्रपती म्हणून मान्य झाले आणि राजमुद्रा स्वराज्याच्या अधिकृत सत्तेचे सर्वोच्च प्रतीक बनली.

छत्रपती संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई आणि पुढील छत्रपतींच्या काळातही राजमुद्रेच्या परंपरेचा प्रभाव कायम राहिला. जरी पुढील काळात काही मुद्रांच्या स्वरूपात बदल झाले, तरी स्वतंत्र मराठा राज्याची संकल्पना अबाधित राहिली.

इतिहासकार गो. स. सरदेसाई, जदुनाथ सरकार, सेतुमाधवराव पगडी, वि. का. राजवाडे, अ. रा. कुलकर्णी आणि इतर संशोधकांच्या मते, शिवाजी महाराजांची राजमुद्रा ही भारतीय राजकीय इतिहासातील सर्वात अर्थपूर्ण राजमुद्रांपैकी एक आहे. तिच्यात राजकीय स्वातंत्र्य, सांस्कृतिक आत्मविश्वास, लोककल्याण आणि न्यायाधिष्ठित शासन या चार मूलभूत संकल्पना एकत्रितपणे व्यक्त झाल्या आहेत.

आजही महाराष्ट्रात आणि भारतभर राजमुद्रा ही स्वराज्य, सुशासन, न्याय, स्वाभिमान आणि राष्ट्राभिमानाचे प्रतीक म्हणून आदराने पाहिली जाते. शासनाच्या विविध प्रकाशनांमध्ये, ऐतिहासिक संशोधनात आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये तिचा सन्मानपूर्वक वापर केला जातो.

म्हणूनच छत्रपती शिवाजी महाराजांची राजमुद्रा ही केवळ एक शिक्का नव्हती. ती स्वतंत्र हिंदवी स्वराज्याची घोषणा, लोककल्याणकारी राज्यव्यवस्थेचे तत्त्वज्ञान, सार्वभौम सत्तेचे प्रतीक आणि मराठा साम्राज्याच्या वैचारिक पायाची अमर ओळख होती. प्रतिपदेच्या चंद्रकोरीप्रमाणे वाढत जाणाऱ्या स्वराज्याचे जे स्वप्न या मुद्रेत व्यक्त झाले, त्याने पुढे मराठा साम्राज्याच्या इतिहासात वास्तवाचे रूप धारण केले आणि भारतीय इतिहासात अजरामर स्थान मिळवले.