टिपू सुलतान आणि मराठे – बदलते संबंध

 

टिपू सुलतान आणि मराठे – बदलते संबंध

भारतीय इतिहासात टिपू सुलतान आणि मराठे यांचे संबंध अत्यंत गुंतागुंतीचे आणि बदलत्या राजकीय परिस्थितीनुसार सतत बदलणारे होते. काही काळ ते एकमेकांचे कट्टर शत्रू होते, तर काही प्रसंगी इंग्रजांविरुद्ध संभाव्य सहकार्याचीही चर्चा झाली. त्यामुळे टिपू सुलतान आणि मराठे यांच्यातील संबंधांना केवळ मैत्री किंवा वैर अशा एका चौकटीत मांडणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. इतिहासकारांच्या मते, दोन्ही सत्तांचे संबंध राजकीय हितसंबंध, प्रादेशिक विस्तार आणि बदलत्या आघाड्यांवर आधारित होते.

टिपू सुलतान यांचे वडील हैदर अली यांनी मैसूर राज्याची वास्तविक सत्ता आपल्या हाती घेतल्यानंतरच मराठे आणि मैसूर यांच्यात संघर्ष सुरू झाला. हैदर अलीने कर्नाटकातील अनेक प्रदेशांवर अधिकार मिळवला, परंतु त्यापैकी काही भागांवर मराठे चौथाई आणि सरदेशमुखीचा हक्क सांगत होते. यामुळे दोन्ही सत्तांमध्ये वारंवार संघर्ष झाला.

थोरले माधवराव पेशव्यांच्या काळात (१७६१–१७७२) मराठ्यांनी हैदर अलीविरुद्ध अनेक यशस्वी मोहिमा केल्या. गोपाळराव पटवर्धन, त्रिंबकराव पेठे, परशुरामभाऊ पटवर्धन आणि इतर मराठा सरदारांनी हैदर अलीचा पराभव करून त्याला तह करण्यास भाग पाडले. या संघर्षाची परंपरा पुढे टिपू सुलतानाच्या काळातही सुरू राहिली.

इ.स. १७८२ मध्ये हैदर अलीच्या मृत्यूनंतर टिपू सुलतान मैसूरचा शासक झाला. त्याने वडिलांचे विस्तारवादी धोरण पुढे चालू ठेवले. त्याचा उद्देश दक्षिण भारतात मैसूरचे वर्चस्व प्रस्थापित करणे हा होता. यामुळे मराठे, निजाम आणि मैसूर यांच्यात पुन्हा तणाव वाढला.

इ.स. १७८५ ते १७८७ या काळात मराठे आणि टिपू सुलतान यांच्यात मोठा संघर्ष झाला. टिपूने नरगुंद, कित्तूर, बादामी आणि आसपासच्या प्रदेशांवर आक्रमणे केली. हे प्रदेश मराठा प्रभावाखाली असल्यामुळे नाना फडणवीसांनी त्याला प्रत्युत्तर देण्याचा निर्णय घेतला.

मराठा सैन्याचे नेतृत्व परशुरामभाऊ पटवर्धन, हरिपंत फडके, तुकोजीराव होळकर आणि इतर सरदारांनी केले. अनेक लढायांनंतर टिपूला मराठ्यांशी गजेन्द्रगडचा तह (१७८७) करावा लागला. या तहानुसार टिपूने काही प्रदेश परत केले आणि मराठ्यांना मोठी खंडणी देण्याचे मान्य केले. इतिहासकारांच्या मते, हा तह मराठ्यांचा महत्त्वपूर्ण राजकीय आणि लष्करी विजय होता.

त्यानंतर दक्षिण भारतातील राजकीय समीकरणे पुन्हा बदलली. इंग्रज ईस्ट इंडिया कंपनी ही सर्व सत्तांसाठी वाढता धोका बनत होती. टिपू सुलतान इंग्रजांविरुद्ध फ्रान्स, ऑटोमन साम्राज्य आणि इतर परकीय शक्तींशी संपर्क साधत होता. मराठेही इंग्रजांच्या वाढत्या प्रभावाबद्दल सावध होते; परंतु त्यांचे आणि टिपूचे प्रादेशिक हितसंबंध अनेकदा एकमेकांशी संघर्ष करणारे होते.

तिसऱ्या इंग्रज–मैसूर युद्धात (१७९०–१७९२) मराठ्यांनी इंग्रज आणि हैदराबादच्या निजामाशी युती केली. नाना फडणवीसांनी तत्कालीन राजकीय परिस्थितीचा विचार करून हा निर्णय घेतला. या युद्धात मराठा सैन्याने कर्नाटकातील अनेक भागांत मोहिमा राबवल्या. अखेरीस श्रीरंगपट्टणमच्या तहात (१७९२) टिपू सुलतानाला आपल्या राज्याचा मोठा भाग इंग्रज, मराठे आणि निजाम यांच्यात वाटून द्यावा लागला. मराठ्यांनाही या तहातून काही प्रदेश आणि आर्थिक लाभ मिळाले.

१७९९ मध्ये चौथ्या इंग्रज–मैसूर युद्धात टिपू सुलतानाचा श्रीरंगपट्टणम येथे मृत्यू झाला. या युद्धात मराठ्यांचा प्रत्यक्ष लष्करी सहभाग मर्यादित होता; तथापि, त्यांनी इंग्रजविरोधी आघाडी निर्माण करण्यासाठी टिपूला मदत केली नाही. इतिहासकारांच्या मते, त्यावेळच्या मराठा नेतृत्वाला इंग्रजांइतकाच टिपूच्या विस्तारवादाचाही धोका वाटत होता.

टिपू सुलतान आणि मराठे यांच्यात केवळ युद्धेच झाली असे नाही. काही काळ दोन्ही बाजूंमध्ये तह, कैद्यांची सुटका, दूतांची देवाणघेवाण आणि राजनैतिक वाटाघाटी देखील झाल्या. परंतु दीर्घकालीन आणि स्थिर मैत्री निर्माण होऊ शकली नाही.

इतिहासकार जदुनाथ सरकार, गो. स. सरदेसाई, स्टुअर्ट गॉर्डन, बी. शेख अली, केट ब्रिटलबँक आणि इतर संशोधकांच्या मते, टिपू सुलतान आणि मराठे यांचे संबंध समजून घेताना आधुनिक राष्ट्रवादाच्या दृष्टीकोनाऐवजी त्या काळातील सत्तासंतुलन, महसूल, प्रादेशिक हितसंबंध आणि मुत्सद्देगिरी यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. अठराव्या शतकातील भारतीय राजकारणात आघाड्या आणि शत्रुत्व परिस्थितीनुसार बदलत असत.

म्हणूनच टिपू सुलतान आणि मराठे यांचे संबंध हे संघर्ष, तह, राजकीय स्पर्धा आणि बदलत्या आघाड्यांचा इतिहास आहेत. मराठ्यांनी टिपूच्या विस्तारवादाला अनेकदा रोखले, तर काही प्रसंगी इंग्रजांविरुद्ध संभाव्य सहकार्याचाही विचार झाला. त्यामुळे या संबंधांचे स्वरूप एकरेषीय नव्हते; ते त्या काळातील गुंतागुंतीच्या भारतीय राजकारणाचे प्रतिबिंब होते. या बदलत्या संबंधांनी दक्षिण भारताच्या इतिहासावर आणि इंग्रजांच्या पुढील विस्तारावरही महत्त्वपूर्ण प्रभाव टाकला.