राजाराम महाराजांचे जिंजीला प्रस्थान – मुघलांच्या वेढ्यातून स्वराज्याचे नेतृत्व वाचवण्याचा धाडसी निर्णय

 

राजाराम महाराजांचे जिंजीला प्रस्थान – मुघलांच्या वेढ्यातून स्वराज्याचे नेतृत्व वाचवण्याचा धाडसी निर्णय

छत्रपती संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर इ.स. १६८९ मध्ये स्वराज्यावर अभूतपूर्व संकट आले. औरंगजेबाने स्वतः दख्खनमध्ये उतरून मराठा सत्ता नष्ट करण्यासाठी प्रचंड लष्करी मोहीम सुरू केली होती. रायगडावरही मुघलांचा दबाव वाढत होता. अशा परिस्थितीत स्वराज्याचे नेतृत्व आणि छत्रपतींचे प्राण सुरक्षित ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे झाले. याच पार्श्वभूमीवर राजाराम महाराजांनी रायगड सोडून दक्षिण भारतातील जिंजी किल्ल्याकडे जाण्याचा निर्णय घेतला.

संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा दरबारासमोर सर्वात मोठा प्रश्न होता—स्वराज्याचे नेतृत्व कोण करणार? राजाराम महाराजांना छत्रपती करण्यात आले. मात्र त्याच वेळी मुघल सैन्य रायगड आणि महाराष्ट्रातील इतर महत्त्वाच्या केंद्रांवर प्रचंड दबाव आणत होते.

रायगड हा स्वराज्याची राजधानी आणि राजसत्तेचे प्रमुख केंद्र होता. त्यामुळे मुघलांनी रायगडावर कब्जा मिळवला तर छत्रपती आणि राजदरबार दोन्ही त्यांच्या ताब्यात जाण्याचा धोका होता.

या परिस्थितीत राजाराम महाराजांना रायगडावरच ठेवणे धोकादायक ठरू शकत होते.

म्हणून स्वराज्याच्या नेतृत्वाला सुरक्षित ठिकाणी हलवण्याचा निर्णय घेण्यात आला. राजाराम महाराजांनी रायगडातून गुप्तपणे प्रस्थान केले आणि अनेक अडचणी पार करत दक्षिणेकडे वाटचाल केली.

त्यांच्या या प्रवासामागे केवळ स्वतःचा जीव वाचवण्याचा उद्देश नव्हता. जर छत्रपती मुघलांच्या हाती लागले असते, तर मराठ्यांच्या राजकीय नेतृत्वाला मोठा धक्का बसला असता. त्यामुळे छत्रपतींचे संरक्षण म्हणजे स्वराज्याच्या राजकीय अस्तित्वाचे संरक्षण होते.

राजाराम महाराजांच्या या प्रवासात अनेक विश्वासू मराठा सरदार आणि सहकारी सहभागी झाले. मार्गात मुघल सैन्याचा धोका, अपरिचित प्रदेश, जंगल आणि सतत बदलणारी परिस्थिती यामुळे हा प्रवास अत्यंत कठीण होता.

राजाराम महाराजांनी महाराष्ट्रातून दक्षिण भारताच्या दिशेने प्रस्थान केले. या प्रवासाचा अंतिम उद्देश होता जिंजीचा अभेद्य किल्ला.

जिंजी, म्हणजेच सेन्जीचा किल्ला, तमिळनाडूतील अत्यंत मजबूत दुर्गरचनेचा भाग होता. डोंगररांगांवर वसलेला आणि नैसर्गिकदृष्ट्या सुरक्षित असलेला हा किल्ला मोठ्या सैन्याला दीर्घकाळ रोखून धरण्याच्या क्षमतेसाठी प्रसिद्ध होता.

शिवाजी महाराजांच्या दक्षिण दिग्विजयाच्या काळातच जिंजीवर मराठ्यांचा प्रभाव निर्माण झाला होता. त्यामुळे स्वराज्याच्या संकटकाळात या दूरच्या किल्ल्याचे सामरिक महत्त्व पुन्हा एकदा समोर आले.

राजाराम महाराज अखेरीस इ.स. १६८९ मध्ये जिंजीला पोहोचले. आता स्वराज्याच्या संघर्षाचे एक महत्त्वाचे राजकीय केंद्र महाराष्ट्रापासून हजारो किलोमीटर दूर दक्षिण भारतात निर्माण झाले.

औरंगजेबासाठी ही परिस्थिती मोठी समस्या होती.

त्याने महाराष्ट्रातील मराठा सत्ता नष्ट करण्यासाठी प्रचंड सैन्य एकत्र केले होते. पण आता छत्रपतीच मुघल सैन्याच्या मुख्य क्षेत्रापासून दूर जिंजीमध्ये सुरक्षित होते.

मुघलांनी राजाराम महाराजांना पकडण्यासाठी जिंजीवर लक्ष केंद्रित केले आणि अखेरीस झुल्फिकारखानाच्या नेतृत्वाखाली जिंजीला वेढा घातला.

परंतु जिंजीचा वेढा मुघलांसाठी अत्यंत प्रदीर्घ आणि खर्चिक ठरला.

याच काळात महाराष्ट्रात संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांसारख्या मराठा सेनानींनी मुघल सैन्यावर सतत हल्ले सुरू ठेवले. मुघलांचे मोठे सैन्य जिंजीच्या वेढ्यात अडकले असताना महाराष्ट्रातील मराठ्यांनी त्यांच्या छावण्या आणि रसदमार्गांवर धाड मोहिमा केल्या.

यामुळे औरंगजेबाची युद्धनीतीच अडचणीत आली.

एकीकडे जिंजीचा वेढा, तर दुसरीकडे महाराष्ट्रातील गनिमी युद्ध—मुघलांना दोन वेगवेगळ्या आघाड्यांवर लढावे लागत होते.

जिंजीच्या किल्ल्याची रचना आणि मराठ्यांचा प्रतिकार यामुळे मुघलांना दीर्घकाळ वेढा कायम ठेवावा लागला. या काळात मराठ्यांनी जिंजीचा वापर राजकीय आणि लष्करी केंद्र म्हणून केला.

राजाराम महाराजांचे जिंजीला प्रस्थान हा त्यामुळे केवळ पलायन नव्हता.

तो एक रणनीतिक निर्णय होता.

जर राजाराम महाराज रायगडावरच राहिले असते आणि रायगड मुघलांच्या ताब्यात गेला असता, तर मराठ्यांच्या नेतृत्वाला मोठा धक्का बसला असता. पण जिंजीला गेल्यामुळे स्वराज्याचे नेतृत्व सुरक्षित राहिले आणि महाराष्ट्रातील सरदारांना स्वतंत्रपणे युद्ध सुरू ठेवण्याची संधी मिळाली.

जिंजीतील वास्तव्यादरम्यान राजाराम महाराजांनी स्वराज्याच्या विविध भागांतील सरदारांशी संपर्क ठेवला. महाराष्ट्रात युद्ध सुरूच राहिले आणि मुघलांना अपेक्षित असलेला एक निर्णायक विजय मिळू शकला नाही.

जिंजीचा वेढा अनेक वर्षे चालला. अखेरीस मुघलांनी किल्ला जिंकला; मात्र त्याआधीच राजाराम महाराज जिंजीतून सुरक्षितपणे निसटून महाराष्ट्रात परतले.

यामुळे मुघलांचा दीर्घकाळ चाललेला वेढा त्यांच्या अपेक्षेप्रमाणे निर्णायक ठरला नाही.

राजाराम महाराजांच्या जिंजी प्रवासाचे महत्त्व याच ठिकाणी दिसून येते.

रायगड मुघलांच्या ताब्यात गेला, पण स्वराज्याचे नेतृत्व मुघलांच्या हातात गेले नाही.

मुघलांनी अनेक किल्ले जिंकले, पण मराठ्यांचा संघर्ष थांबला नाही.

राजाराम महाराजांचे जिंजीला प्रस्थान हे स्वराज्याच्या इतिहासातील अत्यंत धाडसी रणनीतिक निर्णयांपैकी एक मानले जाते.

शिवाजी महाराजांनी उभारलेल्या स्वराज्याची राजधानी रायगड होती; पण संकटाच्या काळात स्वराज्य एका किल्ल्यापुरते मर्यादित राहिले नाही.

रायगड धोक्यात आला तेव्हा राजाराम जिंजीला गेले. जिंजीला वेढा पडला तेव्हा महाराष्ट्रातील सरदारांनी युद्ध सुरू ठेवले. आणि एका ठिकाणी मुघलांचा दबाव वाढला की दुसऱ्या ठिकाणी मराठे हल्ला करत राहिले.

यामुळे औरंगजेबाचे प्रचंड साम्राज्य असूनही मराठा प्रतिकार संपवणे त्याला शक्य झाले नाही.

राजाराम महाराजांचे जिंजीला प्रस्थान म्हणजे स्वराज्यापासून पलायन नव्हते; ते स्वराज्याचे नेतृत्व वाचवण्यासाठी केलेले एक दूरदर्शी स्थलांतर होते.

आणि इतिहासाने सिद्ध केले—

“रायगड मुघलांच्या ताब्यात जाऊ शकतो, पण स्वराज्याची जिद्द एका किल्ल्यात कैद करता येत नाही.