संताजी घोरपडे यांची गनिमी युद्धनीती – मुघलांच्या प्रचंड सैन्याला सतत छळणारा रणगर्जनेचा योद्धा

 

संताजी घोरपडे यांची गनिमी युद्धनीती – मुघलांच्या प्रचंड सैन्याला सतत छळणारा रणगर्जनेचा योद्धा

छत्रपती संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर स्वराज्यावर आलेल्या अत्यंत कठीण काळात मराठ्यांच्या प्रतिकाराला नवी धार देणाऱ्या सेनानींमध्ये संताजी घोरपडे यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. राजाराम महाराज जिंजीला गेले असताना महाराष्ट्रात मुघल सैन्याचा प्रचंड दबाव होता. अशा वेळी संताजींनी वेगवान घोडदळ, अचानक हल्ले, शत्रूच्या रसदमार्गांवर प्रहार आणि सतत बदलणाऱ्या रणतंत्राचा प्रभावी वापर करून मुघलांना मोठ्या प्रमाणावर त्रास दिला.

संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर औरंगजेबाला वाटत होते की आता मराठा प्रतिकार लवकरच संपेल. राजाराम महाराज जिंजीला गेले होते आणि महाराष्ट्रातील अनेक किल्ले मुघलांच्या ताब्यात जात होते. मात्र संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांसारख्या सेनानींनी हा अंदाज चुकीचा ठरवला.

संताजींच्या युद्धनीतीचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे मोठ्या सैन्याशी थेट संघर्ष टाळून त्याच्या कमजोरीवर हल्ला करणे.

मुघल सैन्याची ताकद त्याच्या प्रचंड संख्येत, तोफखान्यात आणि मोठ्या छावण्यांमध्ये होती. पण एवढ्या मोठ्या सैन्याला अन्न, पाणी, चारा, घोडे आणि दारुगोळा सतत पुरवावा लागत असे.

संताजींनी याच कमजोरीवर लक्ष केंद्रित केले.

ते मुघलांच्या मुख्य सैन्यावर हल्ला करण्याऐवजी अनेकदा त्यांच्या रसदमार्गांवर आणि छावण्यांवर अचानक धाड घालत. त्यामुळे मुघल सैन्याला पुढे जाणे आणि दीर्घकाळ एखाद्या प्रदेशात टिकून राहणे कठीण होत असे.

संताजींचे सैन्य अत्यंत वेगाने हालचाल करत असे. मुघल सैन्याला एखाद्या ठिकाणी मराठ्यांचा ठावठिकाणा लागेपर्यंत संताजी दुसऱ्या भागात पोहोचलेले असत.

युद्धात त्यांचा मुख्य मंत्र जणू असा होता—

“शत्रूला आपल्या हालचालींचा अंदाज लागू देऊ नका.”

मराठा घोडदळाच्या वेगाचा वापर करून संताजी शत्रूच्या मागील भागावर हल्ला करत. काही वेळा समोरून हल्ला करण्याचे भासवून दुसऱ्या दिशेने आघात केला जाई.

त्यामुळे मुघल सैन्याला आपली मोठी ताकद एकत्र वापरण्याची संधी मिळत नसे.

संताजींच्या गनिमी युद्धात भूगोलाचा वापर अत्यंत महत्त्वाचा होता. डोंगर, जंगल, घाटमार्ग, अरुंद वाटा आणि स्थानिक मार्गांची माहिती मराठा सैन्याला होती. या मार्गांचा वापर करून ते अचानक शत्र्यासमोर येत आणि हल्ल्यानंतर लगेच अदृश्य होत.

हीच गनिमी युद्धाची खरी ताकद होती.

मुघल सैन्याला एखाद्या मराठा तुकडीचा पाठलाग करायचा झाला तर त्यांना अपरिचित प्रदेशात लांबवर जावे लागे. संताजी मात्र आपल्या सैन्याला सुरक्षित ठिकाणी माघारी आणून पुन्हा दुसऱ्या दिशेने हल्ला करत.

त्यांच्या युद्धनीतीचा आणखी एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे शत्रूच्या मनोबलावर हल्ला करणे.

मुघल सैनिकांना सतत भीती वाटत असे की कोणत्याही क्षणी मराठा घोडदळ त्यांच्या छावणीवर धाड घालू शकते. त्यामुळे सैन्याला सतत पहारा ठेवावा लागे.

याचा परिणाम असा झाला की मुघल सैन्याची मानसिक आणि शारीरिक थकवा वाढत गेला.

संताजींच्या पराक्रमातील प्रसिद्ध घटनांपैकी एक म्हणजे कासिम खानाविरुद्धची मोहीम. कासिम खान हा मुघलांचा महत्त्वाचा सरदार होता. संताजींनी त्याच्या सैन्यावर वेगवान हल्ले करून त्याला अडचणीत आणले.

इ.स. १६९५ मध्ये जिंजी परिसरातील संघर्षात संताजींनी मुघल सैन्यावर मोठा दबाव निर्माण केला. या काळातील मराठा मोहिमांमुळे मुघलांना जिंजीचा वेढा आणि महाराष्ट्रातील संघर्ष दोन्ही सांभाळणे कठीण जात होते.

संताजींच्या गनिमी युद्धाची आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे लहान सैन्यतुकड्यांचा वापर.

मोठे सैन्य एकाच ठिकाणी ठेवण्याऐवजी वेगवेगळ्या तुकड्या तयार करून त्या स्वतंत्रपणे हालचाल करत. आवश्यकतेनुसार या तुकड्या एका ठिकाणी एकत्र येत.

यामुळे मुघलांना मराठ्यांच्या सैन्याची खरी संख्या समजणे कठीण जात असे.

संताजींनी शत्रूच्या संदेशव्यवस्थेवरही लक्ष केंद्रित केले. मुघल सैन्याच्या छावण्या, दूत आणि पुरवठ्याच्या हालचाली यांचा मागोवा घेऊन योग्य वेळी हल्ला केला जात असे.

म्हणून त्यांची युद्धनीती केवळ तलवारीच्या जोरावर नव्हती. त्यात गुप्त माहिती, वेग, भूगोल, वेळेची निवड आणि अचानक हल्ला यांचा समन्वय होता.

संताजी आणि धनाजी जाधव या दोन्ही सेनानींनी एकाच काळात मुघलांविरुद्ध संघर्ष केला. त्यांच्या मोहिमांमुळे मुघलांना महाराष्ट्रात एकाच ठिकाणी सैन्य केंद्रित करणे कठीण गेले.

मात्र संताजींच्या व्यक्तिमत्त्वात एक कठोर बाजूही होती. ते शिस्त आणि लष्करी नियमांबाबत कठोर होते. त्यांच्या सैन्यात शिस्तभंगाला प्रोत्साहन दिले जात नसे. त्यामुळे त्यांच्या नेतृत्वाखालील घोडदळ जलद आणि संघटितपणे काम करू शकत होते.

संताजींच्या युद्धनीतीचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे “विजय म्हणजे शत्रूचा पूर्ण नाश नव्हे; त्याला सतत अस्थिर ठेवणे” हा दृष्टिकोन.

मुघलांचे एखादे मोठे सैन्य पूर्णपणे नष्ट करण्याऐवजी त्याची रसद तोडणे, छावणीवर हल्ला करणे, संदेशव्यवस्था विस्कळीत करणे आणि त्यांना दीर्घकाळ थकवणे अधिक प्रभावी ठरत असे.

यामुळे मुघलांकडे हजारो सैनिक असूनही त्यांना अपेक्षित परिणाम मिळत नव्हता.