कल्याणच्या चालुक्य सम्राटांच्या काळात आजचा महाराष्ट्र, कोकण आणि उत्तर कर्नाटक या संपूर्ण प्रदेशात अनेक
पराक्रमी मराठा घराणी मांडलिक म्हणून राज्य करत होती. या काळात सर्वात बलाढ्य आणि मुख्य मानले गेलेले घराणे म्हणजे येलबुर्गा केंद्र असलेले सिंदा म्हणजेच आजचे शिंदे घराणे होय. या शिंदे वंशाचा मुख्य राबता उत्तर कर्नाटकातील बागकोट, धारवाड, गदग, कोप्पळ, रायचूर, बेळगावी आणि बेलगुत्ती या भागात होता. तसेच महाराष्ट्रातील सातारा, सांगली, कोल्हापूर, सोलापूर, लातूर, बीड आणि उस्मानाबाद या सीमावर्ती भागांवरही त्यांचा मोठा प्रभाव होता. पुढे जाऊन विजयनगर साम्राज्य उभे राहण्यापूर्वी बल्लारी आणि कुरुगोडू या मूळ भागावर याच कुरुगोडूच्या शिंदे घराण्याचे राज्य होते.
शिंद्यांप्रमाणेच शेलार म्हणजेच शिलाहार घराण्यानेही या काळात मोठा भूप्रदेश सांभाळला. त्यांची सत्ता ठाणे, मुंबई, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या संपूर्ण कोकण पट्ट्यासह कोल्हापूर, सांगली व सातारा भागात पसरलेली होती. विशेष म्हणजे विजयनगर साम्राज्यापूर्वी कुर्नुल आणि विजापूर, यादगीर व कोप्पळच्या सीमाभागात शेलार घराण्याचे राज्य होते. हा कुर्नुलचा भाग पुढे काकतीय राजांच्या काळातही या मराठ्यांकडेच राहिला, ज्याचा पुरावा म्हणून काकतीय काळातील शिलालेख या शेलार राजांचा उल्लेख स्पष्टपणे 'महाराष्ट्रीय मूळचे राजे' असा करतात.
या दोन मुख्य घराण्यांशिवाय कदम म्हणजेच कदंब घराणे गोवा, कारवार, हावेरी, धारवाड तसेच मराठवाड्यातील उस्मानाबाद व परभणी परिसरात राज्य करत होते. तर जाधव म्हणजेच यादव घराण्याची मजबूत पकड नाशिक, सिन्नर आणि खानदेशच्या सेऊण देशासह सोलापूर, विजापूर व धारवाडच्या सीमाभागावर होती.
या चालुक्य साम्राज्याच्या छत्राखाली इतरही अनेक मराठा कुळे वेगवेगळ्या भागांचा कारभार पाहत होती. यामध्ये जळगाव, धुळे आणि साताऱ्यात निकम घराणे; नाशिक, औरंगाबाद आणि रत्नागिरीत मोरे घराणे; नांदेड आणि आदिलाबाद भागात पवार घराणे; तर दक्षिण रत्नागिरी व सिंधुदुर्गच्या भागात नालावडे घराणे सक्रिय होते. तसेच उस्मानाबाद, सोलापूर आणि सिंधुदुर्गात सूर्यवंशी राजे; हावेरी व शिमोगा सीमेवर गुट्टे घराणे आणि दावणगेरे व शिमोगा परिसरात मगर घराण्याचे राज्य चालत होते. एकूणच या संपूर्ण ऐतिहासिक साधनांवरून स्पष्ट होते की, आजच्या विजयनगर आणि काकतीय साम्राज्यांच्या भूप्रदेशावर आधीपासूनच त्री-महाराष्ट्रातील या पराक्रमी मराठा राजांचे वर्चस्व होते.
आजपर्यंत उपलब्ध झालेल्या साधनांवरून कल्याण चालुक्य / साळुंखे साम्राज्यातील त्री महाराष्ट्रातील ( सध्याचा महाराष्ट्र, कोंकण, व उत्तर कर्नाटक ) मांडलिक मराठा राजांच्या शाखा व त्यांची ठिकाणे.
चालुक्य / साळुंखे काळात बल्लारी व कुरनूल जो की विजयनगर साम्राज्याचा मूळ भाग होता तिथे विजयनगर साम्राज्यापूर्वी कुरुगोडू चे शिंदे व कुर्नुल च्या शेलार घराण्याचे राज्य होते. कुर्नुल भाग काकतीय काळातही मराठ्यांकडे राहिला. काकतीय शिलालेख त्यांचा उल्लेख महाराष्ट्रीय मुळचे राजे असा करतात
कंदार (नांदेड )महाराष्ट्र येथून एक पराक्रमी घराणे चालुक्यांच्या सेवेत सामंत म्हणून रुजू झाले. पुढे चालुक्य राजवट कमजोर झालेंनंतर काकतीय यांनी वारंगल येथे स्वतःची राजगादी निर्माण केली. गोवळकोंडा किल्ला त्यांनीच बांधाला आहे. 1323 मध्ये काकतीय यांना मुघलांनी हरवल्यानंतर काकतीय यांची एक शाखा महाराष्ट्रात आली ते म्हणजेच काकडे.
No comments:
Post a Comment