“सोलापूरला खरंच ‘सोळा गावांमुळे’ नाव पडले का? इतिहासात दडलेलं सत्य जाणून घ्या!”
महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागात वसलेले सोलापूर हे ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि औद्योगिकदृष्ट्या महत्त्वाचे शहर आहे. महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि तेलंगणा या प्रदेशांच्या सांस्कृतिक प्रभावांचा संगम सोलापूरमध्ये दिसून येतो. प्राचीन काळापासून अनेक राजवटींच्या सत्तेचा साक्षीदार राहिलेल्या या शहराने भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातही अनोखे योगदान दिले आहे.
सोलापूर हे नाव कसे पडले?
सोलापूर या नावाच्या उत्पत्तीबाबत दोन प्रमुख मते आढळतात.
एक लोकप्रिय मत असे आहे की पूर्वी या परिसरात सोळा गावे होती आणि त्या सोळा गावांच्या समूहामुळे ‘सोळा’ + ‘पूर’ असा सोलापूर शब्द तयार झाला. या सोळा गावांची यादीही सरकारी नोंदींमध्ये आढळते.
मात्र, इतिहास संशोधन आणि प्राचीन शिलालेखांवरून या मताला पर्यायी स्पष्टीकरण मिळते. सोलापूरच्या जुन्या उल्लेखांमध्ये या शहराचे नाव ‘सोन्नलगे’ किंवा ‘सोन्नलगी’ असे आढळते. यादव काळापर्यंत हे नाव प्रचलित होते. त्यानंतर ‘सोनलपूर’ किंवा ‘सोनालपूर’ अशी रूपे वापरली गेली. सोलापूरच्या भुईकोट किल्ल्यातील शिलालेखांमध्येही ‘सोनलपूर’ आणि ‘संदलपूर’ असे उल्लेख आढळतात. कालांतराने ‘सोनलपूर’ या नावातील ‘न’ गाळले गेले आणि त्यातून ‘सोलापूर’ हे नाव रूढ झाले असावे, असे महाराष्ट्र शासनाच्या जिल्हा इतिहास नोंदीत नमूद आहे.
ब्रिटिश काळात इंग्रजांनी सोलापूरचा उच्चार ‘Sholapur’ (शोलापूर) असा केला. त्यामुळे जुन्या ब्रिटिश कागदपत्रांमध्ये ‘Sholapur’ हे नाव मोठ्या प्रमाणावर दिसते.
प्राचीन काळातील सोलापूर
सोलापूरचा इतिहास अतिशय प्राचीन आहे. या प्रदेशावर वेगवेगळ्या काळात सातवाहन/आंध्रभृत्य, चालुक्य, राष्ट्रकूट, कल्याणीचे चालुक्य, यादव अशा अनेक राजवटींचा प्रभाव राहिला. भारताच्या जनगणना विभागाच्या जिल्हा इतिहासात सोलापूरच्या इतिहासाचे धागे इ.स.पूर्व काळापर्यंत जात असल्याचे नमूद केले आहे.
सोलापूरच्या प्राचीन नावांचा उल्लेख असलेले शिलालेख या इतिहासाचे महत्त्वाचे पुरावे आहेत. ‘सोन्नलगे’, ‘सोन्नलगी’ आणि पुढे ‘सोनलिपूर’ अशा नावांच्या उल्लेखांतून या शहराचा दीर्घ ऐतिहासिक प्रवास स्पष्ट होतो.
मध्ययुगीन सोलापूर
यादव सत्तेनंतर दख्खनमध्ये मुस्लिम राजवटींचा प्रभाव वाढला. पुढे बहमनी, निजामशाही, आदिलशाही आणि मोगल अशा विविध सत्तांशी सोलापूरचा संबंध आला. सोलापूरचे भुईकोट किल्ल्यासारखे ऐतिहासिक वास्तू आजही या मध्ययुगीन इतिहासाची साक्ष देतात.
सोलापूरचा भुईकोट किल्ला बहमनी काळाशी संबंधित मानला जातो. पुढील काळात या परिसराला राजकीय आणि लष्करीदृष्ट्या महत्त्व प्राप्त झाले.
मराठा आणि ब्रिटिश काळ
दख्खनमधील सत्तासंघर्षांमध्ये सोलापूर प्रदेशाचे महत्त्व कायम राहिले. मराठ्यांच्या उदयानंतर या भागावर मराठा सत्तेचा प्रभाव पडला आणि पुढे ब्रिटिश सत्तेच्या विस्तारासोबत सोलापूर ब्रिटिशांच्या प्रशासनाखाली आला.
प्रशासकीयदृष्ट्या आजचा सोलापूर जिल्हा पूर्वी अहमदनगर, पुणे आणि सातारा या जिल्ह्यांच्या वेगवेगळ्या भागांत होता. १८३८ मध्ये सोलापूर अहमदनगरचा उपजिल्हा बनला. १८७१ मध्ये विविध उपविभाग एकत्र करून सोलापूर जिल्ह्याची पुनर्रचना करण्यात आली. राज्य पुनर्रचनेनंतर १९५६ मध्ये सोलापूर मुंबई राज्यात गेला आणि १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाल्यानंतर तो महाराष्ट्राचा जिल्हा बनला.
स्वातंत्र्यलढ्यातील सोलापूरचे अद्वितीय योगदान
सोलापूरच्या इतिहासातील सर्वात अभिमानाचा अध्याय म्हणजे १९३० चा स्वातंत्र्यलढा.
महात्मा गांधींच्या अटकेनंतर देशभर आंदोलनाची लाट उसळली. सोलापूरमध्येही मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने आणि आंदोलने झाली. परिस्थिती चिघळल्यानंतर ब्रिटिश पोलिसांनी गोळीबार केला आणि अनेक नागरिकांचा मृत्यू झाला. त्यानंतर लोकांचा संताप वाढला आणि ब्रिटिश पोलीस व अधिकारी शहरातून बाहेर पडले.
९ मे ते ११ मे १९३० या तीन दिवसांच्या काळात सोलापूरमध्ये प्रत्यक्षात ब्रिटिश प्रशासनाचा प्रभाव राहिला नाही. स्थानिक काँग्रेस नेत्यांनी कायदा व सुव्यवस्था राखण्याची जबाबदारी सांभाळली. त्यामुळे सोलापूरला स्वातंत्र्यपूर्व भारताच्या इतिहासात तीन दिवसांच्या स्वशासनाचा आगळा मान मिळाला.
याच काळात सोलापूर नगरपालिकेने आपल्या इमारतीवर राष्ट्रीय ध्वज फडकावला. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार, १९३० मध्ये सोलापूर नगरपालिका ही नगरपरिषदेच्या इमारतीवर राष्ट्रीय ध्वज फडकावणारी भारतातील पहिली नगरपालिका ठरली, असा उल्लेख आढळतो.
सिद्धेश्वर आणि सोलापूरची सांस्कृतिक ओळख
सोलापूरची ओळख केवळ राजकीय इतिहासापुरती मर्यादित नाही. श्री सिद्धेश्वर मंदिर आणि सिद्धेश्वर यात्रा ही शहराच्या सांस्कृतिक जीवनाची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत. सोलापूरच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेत सिद्धेश्वरांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
सोलापूरमध्ये मराठीसोबत कन्नड आणि तेलुगू भाषिक संस्कृतींचाही प्रभाव आहे. त्यामुळे शहराच्या लोकजीवनात विविध सांस्कृतिक परंपरांचे सुंदर मिश्रण दिसते.
औद्योगिक सोलापूर
काळानुसार सोलापूरने औद्योगिक क्षेत्रातही स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली. विशेषतः सोलापुरी चादर, टॉवेल आणि वस्त्रोद्योग यामुळे सोलापूरचे नाव देशभर आणि परदेशात पोहोचले. सोलापुरी चादरींची टिकाऊपणा, आकर्षक रचना आणि पारंपरिक उत्पादनकौशल्य यासाठी विशेष ओळख आहे.
सोलापूर म्हणजे केवळ महाराष्ट्रातील एक शहर नाही, तर अनेक शतकांच्या इतिहासाचा जिवंत वारसा आहे. ‘सोन्नलगे’पासून ‘सोनलपूर’ आणि पुढे ‘सोलापूर’ असा त्याच्या नावाचा प्रवास झाला. सातवाहनांपासून यादव, बहमनी, आदिलशाही, मराठे आणि ब्रिटिश अशा विविध सत्तांचा इतिहास या भूमीने पाहिला.
पण सोलापूरची सर्वात मोठी ओळख त्याच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील धाडसी भूमिकेमुळे निर्माण झाली. १९३० मध्ये तीन दिवस ब्रिटिश सत्तेपासून मुक्त राहिलेल्या सोलापूरने भारतीय स्वातंत्र्याच्या इतिहासात आपले नाव अजरामर केले.
म्हणूनच सोलापूरचा इतिहास हा केवळ राजवटींचा इतिहास नाही; तो परंपरा, संघर्ष, उद्योग, संस्कृती आणि स्वातंत्र्याच्या जाज्वल्य अभिमानाचा इतिहास आहे.
No comments:
Post a Comment