पत्थरगडच्या वेढ्यात मराठ्यांचा विजय आणि नजीब-उद-दौलाच्या कुटुंबाची शरणागती..!!

 पत्थरगडच्या वेढ्यात मराठ्यांचा विजय आणि नजीब-उद-दौलाच्या कुटुंबाची शरणागती..!!

पानिपतच्या युद्धानंतर उत्तर हिंदुस्थानात मराठ्यांनी पुन्हा आपली घोडदौड सुरू केली. रोहिल्यांचा प्रमुख नजीब-उद-दौला मरण पावला होता, पण त्याचा मुलगा झाबेता खान मराठ्यांविरुद्ध उभा होता. रोहिल्यांची ताकद मोडण्यासाठी महादजी शिंदे यांनी पाथरगड उर्फ नजीबाबादवर मोहीम काढली.

मार्च १७७२ मध्ये महादजी शिंदे आणि विसाजी कृष्ण यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा फौजेने पाथरगडच्या भक्कम किल्ल्याला वेढा दिला. हा किल्ला रोहिल्यांचा सर्वात मजबूत ठाणा मानला जात होता.

सलग चार दिवस दोन्ही बाजूंनी तोफांचा जोरदार मारा सुरू होता. मराठ्यांच्या तोफखान्याने किल्ल्याचा एक मोठा बुरुज पाडला. बुरुज कोसळताच किल्ल्यातील सैन्याने शरणागतीची मागणी केली.

किल्ल्यातील लोकांनी मराठा सरदारांकडे एकच विनंती केली. किल्ल्यातील स्त्रियांचा मान राखावा आणि त्यांना अभय द्यावे. मराठ्यांनी ही विनंती मान्य केली.

बाबुराव फडणीस स्वतः किल्ल्यात गेले आणि सुरक्षिततेचे वचन दिले. ५ मार्च १७७२ रोजी झाबेता खानची मुले, त्याची पत्नी आणि नजीब-उद-दौलाच्या घरातील स्त्रिया विसाजी कृष्ण यांच्यासमोर शरण आल्या. मराठ्यांनी त्यांना कोणतीही इजा केली नाही. उलट त्यांना नजीबाबादच्या हवेलीत सन्मानाने आणि सुरक्षित ठेवण्यात आले.

ही घटना मराठ्यांच्या युद्धपद्धतीची ओळख करून देते. रणांगणावर शत्रूशी कठोर लढाई, पण शरण आलेल्या स्त्रिया आणि कुटुंबीयांचा मान राखणे, ही मराठ्यांची परंपरा होती.

पत्थरगड जिंकल्यानंतर रोहिल्यांचा सर्वात मजबूत आधार मराठ्यांच्या हातात आला. नजीबाबादचा किल्ला, त्याची संपत्ती आणि त्याचे कुटुंब मराठ्यांच्या ताब्यात आले. उत्तर हिंदुस्थानात रोहिल्यांची घडी याच मोहिमेत विस्कटली आणि दिल्लीच्या राजकारणात मराठ्यांचा हात आणखी मजबूत झाला.

संदर्भ: Persian Records of Maratha History, Vol. I – Delhi Affairs (1761–1788), Jadunath Sarkar, Letter A 28b (9 March 1772), पृष्ठ ५८.