"आधी ठरलेली रक्कम द्या, तरच दिल्लीच्या तख्तावर बसवू!"

 "आधी ठरलेली रक्कम द्या, तरच दिल्लीच्या तख्तावर बसवू!"

पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धानंतर उत्तर हिंदुस्थानात मराठ्यांनी पुन्हा आपली सत्ता उभी केली. दिल्लीवर मोहीम काढून महादजी शिंदे आणि विसाजी कृष्ण यांनी शाह आलम दुसऱ्याला पुन्हा दिल्लीच्या तख्तावर बसवण्याची जबाबदारी स्वीकारली. पण दिल्लीच्या तख्तावर बसण्यापूर्वी बादशहालाच मराठ्यांच्या अटी मान्य कराव्या लागल्या.

या घटनेची पार्श्वभूमी समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. शाह आलम दुसऱ्याने मराठ्यांना ठरलेली रक्कम देण्याचे कबूल केले होते. त्यानंतरच त्याला दिल्लीच्या गादीवर बसवायचे ठरले होते. महादजी शिंदे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा फौज दिल्लीच्या वेशीपर्यंत पोहोचली आणि विसाजी कृष्ण संपूर्ण बोलणी सांभाळत होते.

डिसेंबर १७७१ मध्ये मराठा छावणी दिल्लीबाहेर होती. त्या वेळी दादो मल्हार यांनी विसाजी कृष्णांना सांगितले की, आधी बादशहाला लाल किल्ल्यात जाऊ द्यावे. खुतबा त्याच्या नावाने वाचला जाईल आणि नंतर तो पैसे उभे करेल.

विसाजी कृष्णांनी हा प्रस्ताव सरळ नाकारला. त्यांनी ठाम शब्दांत सांगितले, "आधी आपल्यात ठरलेल्या रकमेच्या हुंड्या माझ्या हाती द्या. त्यानंतरच मी बादशहाला दिल्लीच्या तख्तावर बसवीन."

विसाजी कृष्णांची ही भूमिका महादजी शिंदे यांच्या भूमिकेशी पूर्णपणे जुळणारी होती. दिल्लीच्या मोहिमेत महादजी शिंदे लष्करी नेतृत्व करत होते, तर विसाजी कृष्ण राजकीय आणि आर्थिक अटी पक्क्या करत होते. बादशहाला गादीवर बसवण्याचा निर्णय मराठ्यांच्या हातात होता.

या प्रसंगातून त्या काळचे वास्तव दिसते. शाह आलम दुसरा हा नाममात्र बादशहा होता. दिल्लीचा किल्ला, तख्त आणि साम्राज्याचे संरक्षण मराठ्यांच्या हातात होते. म्हणूनच आधी मराठ्यांचा हक्क आणि त्यानंतरच बादशहाचा तख्त, ही भूमिका महादजी शिंदे आणि विसाजी कृष्ण यांनी कायम ठेवली.

दिल्लीच्या तख्तावर शाह आलम दुसरा बसला, पण त्या तख्तामागे महादजी शिंदे यांची तलवार आणि विसाजी कृष्ण यांची मुत्सद्देगिरी उभी होती.

संदर्भ : Persian Records of Maratha History, Vol. I – Delhi Affairs (1761–1788), जदुनाथ सरकार, Letter A 23 (२ जानेवारी १७७२), पृष्ठ ५३.